ՀԱՅԱՍՏԱՆՅԱՅՑ  ԱՌԱՔԵԼԱԿԱՆ

ՍՈՒՐԲ  ԵԿԵՂԵՑՈՒ  ՏՈՆԵՐԸ

 

 (ՏՈՆԱԽՈՍԱԿԱՆ ԲԱՑԱՏՐՈՒԹՅԱՄԲ)

 

 

 Աշխատասիրությամբ` Արամ Դիլանյանի

 

  

 

Մայր Աթոռ Սուրբ Էջմիածին

2006


  ԲՈՎԱՆԴԱԿՈՒԹՅՈՒՆ

 
ornament

 

ԵՐԿՈՒ ԽՈՍՔ

 

Մայր Աթոռի Քարոզչական կենտրոնը իր հիմնադրման օրվանից սկսած պատրաստում էր տպագրության հանձնել Հայ եկեղեցու տոներին ու տոնական համակարգին նվիրված այս գիրքը, որի անհրաժեշտությունը զգացվում էր գրեթե ամեն օր:1 Արևելահայ ընթերցողի համար եկեղեցական տոներին նվիրված գրականության բացակայության այս փաստը, տոների եկեղեցական իմաստի ու պատգամի չիմացությունը տեղիք է տալիս շատ ավելորդ, անիմաստ ու ինքնահնար սովորությունների ամրապնդմանը մեզանում: Այս էր պատճառը, որ Կենտրոնը կարևորում էր սույն գրքի լույս աշխարհ գալը: Ավելորդ չէ նշել, որ այսօր մեզանում համատարած գլոբալիզացիոն գործընթացները գնալով դուրս են մղում ազգային երանգ ունեցող արժեքները, ցածրորակ օտար արժեքներ ներմուծելով հայ իրականություն` կենցաղից սկսած մինչև «բարձր արվեստներ»: Ուստի մեր ցանկությունն է անցյալի ժառանգության ոսկեբեր պատգամները նորից ներկայացնել հայ ընթերցողին, որովհետև մենք չենք կարող առաջ գնալ, եթե անտեսենք անցյալը, նրա մեզ թողած ավանդույթները նորովի չվերանայենք ու վերաիմաստավորենք:

«Հայ Եկեղեցու տոները» գիրքը եկեղեցական տոների խորհուրդը և օրացուցային ընթացքը բացատրում և մեկնաբանում է համաձայն մեր Եկեղեցու սրբազան ավանդության և մեր հոգեկիր ու հոգեշնորհ վարդապետների ուղղափառ ուսուցման: Սա փորձ է ի մի բերելու և միասնական շարադրանքով ներկայացնելու տոնախոսական, դավանաբանական, ճառախոսական ու ծիսական բնույթի ձեռագրերում և գրքերում ցրված համանուն գործերի ստվար մասը: Եկեղեցական տոներին վերաբերող բացատրությունների նմանօրինակ վերհանումը թելադրել է այս գրքի կազմման սկզբունքը, այն է` թարգմանաբար կատարված ծաղկաքաղ հայրերի երկասիրություններից: Այս տոնախոսական ժողովածուի յուրաքանչյուր գլխի ամբողջականությունն ապահովելու և տոնի մասին ասելիքն ավարտուն դարձնելու նպատակով համադրվել են տարբեր հեղինակների` այս կամ այն տոնին վերաբերող համապատասխան գործերը` լրացնելով միմյանց: Հնարավորի սահմանում պահպանվել են բնագրերին հարազատ` ճառախոսական, ներբողական ոճը և շարադրանքը: Գրքի վերջում տրվում է այն բոլոր գործերի ցանկը, որոնք աղբյուր են ծառայել այս գրքի գրության համար:

Վստահաբար կարող ենք ասել, որ գիրքը սեղանի գիրք կդառնա բոլոր նրանց համար, ովքեր իրենց կյանքը և կենցաղը ուզում են կապել մեր Տիրոջ` Հիսուս Քրիստոսի պատգամների ու մեր Եկեղեցու ավանդույթների հետ: Մեծապես շնորհակալ ենք մեծահարգ Տիկ. Ա. Հարությունյանից, ով սիրով հանձն առավ հոգալ գրքի տպագրության ծախսերը: Թող մեր Տերը` Հիսուս Քրիստոս, Իր երկնառաք օրհնություններով մշտապես Իր հովանու տակ պահի նրան և նրա ընտանիքի անդամներին:

Մեր օրհնությունն ենք բերում նաև բոլոր նրանց, ովքեր իրենց աշխատանքով նպաստեցին գրքի հրատարակմանը` կազմողին (Արամ Դիլանյան), խմբագիրներին (Ղևոնդ քհն Մայիլյան, Ավետ Ավետիսյան, Վարդան Դևրիկյան) և համակարգչային աշխատանքները կատարողին (Տիգրան Ապիկյան):

ՎԱԶԳԵՆ ԵՊՍ. ՄԻՐԶԱԽԱՆՅԱՆ
Վիրահայոց թեմի առաջնորդ

 

ՆԱԽԱԲԱՆ

 

Մոտ երկու հազար տարի է, ինչ Եկեղեցին տոնում է մեր Աստծու` Հիսուս Քրիստոսի հաղթանակի տոնը և ի լուր ամենքի պատմում մեր Տիրոջ մասին: Գրեթե երկու հազար տարի Եկեղեցին իր ծիսակարգում և արարողություններում նույնն է ասում. «Քրիստոս հաղթեց աշխարհին» (Հովհ. ԺԶ 33): Եվ որպեսզի հասու լինենք, թե ինչ է նշանակում հաղթել աշխարհին, Եկեղեցին իր տոների միջոցով ամեն օր մեզ պատմում է մեր հոգիների փրկության համար մղված այդ մեծ պատերազմի մանրամասները: Երբ հավատով միանում ենք Եկեղեցու ծեսերին և ապրում Տիրոջ պատվիրաններով ու Եկեղեցու սահմանած կարգով, ինքներս էլ դառնում ենք մարտիկ և մասնակցում այն պատերազմին, որի զորագլուխն է Ինքը` Քրիստոս:

Քանի դեռ այս մարմնի մեջ ենք, շարունակ սխալվում ու շեղվում ենք ճշմարիտ ճանապարհից և կարիք ունենք ամենօրյա խնամքի, քանզի միանգամից չենք կարող ընկալել այն ամենը, ինչ մեզ տրված է ի վերուստ. դրա համար Եկեղեցին տարվա օրերին տվել է հոգևոր նկարագիր, որպեսզի դրանք մեզ համար հոգևոր խորհրդածությունների առիթ լինեն: Եվ դա իրոք այդպես է. յուրաքանչյուր տոն, հայտնելով իր խորհուրդը, դրանով մեր սրտում փրկության հույսն է նորոգում` միևնույն ժամանակ մեզ մասնակից դարձնելով այն մեծ հանդիսությանը, որը կատարվում է երկնքում:

Երբ ասում ենք` Եկեղեցին կարգ է սահմանել, ապա պետք է հասկանալ, որ Աստված Ինքն է սահմանել, Իր իսկ կողմից ընտրված առաքյալների ու հայրապետների միջոցով: Եվ չկա Եկեղեցում կարգված որևէ տոն կամ ծես, որ իր Սուրբագրային ակունքները չունենա, այսինքն` հայտնությամբ տրված չլինի Եկեղեցուն: Այսօր, սրան հակառակ, հայտնվել են օտար ուսմունքներ` սուտ ու անհեթեթ տեսություններ, համաձայն որոնց` Քրիստոսի Եկեղեցու կարգերն ու տոներն ունեն հեթանոսական ծագում, որով և փորձում են խաթարել մեր հավատը: Նրանք կեղծ հայրենասիրությամբ մոլորեցնում են ժողովրդին` ասելով, որ մենք չպետք է հետևենք Եկեղեցու սովորույթներին, այլ դառնանք մեր «ազգայինին»: Այդպիսիներին պետք է պատասխանել, որ մեր հայրապետները կարիք չունեին հեթանոսությունից որևէ բան վերցնելու և այն մեզ քրիստոնեացված ձևով մատուցելու, քանի որ ամեն մի խոսք ու գործ Աստծուց է նրանց տրվել, ինչպես առաքյալն է ասում. «Իմ սիրելի՛ եղբայրներ, մի՛ խաբվեք, քանի որ ամեն բարի շնորհ և ամեն կատարյալ պարգև վերևից է` իջած լույսի Հորից, որի մեջ չկա փոփոխում կամ էլ փոփոխման ստվեր» (Հակոբ Ա 16):

Եկեղեցու կարգերը չի կարելի շփոթել նաև նախաքրիստոնեական շրջանի հրեական սովորույթների հետ: Քանզի Տերը հրեաներին միանգամայն հստակ պատասխանեց, երբ նրանք փորձում էին առաջ մղել իրենց ազգային ավանդությունները. «Ինչո՞ւ եք զանց առնում Աստծու պատվիրանը` ձեր ավանդության պատճառով» (Մատթ. ԺԵ 3): Ասաց նաև. «Այս ժողովուրդն Ինձ շրթներո՛վ է մեծարում, բայց նրանց սրտերն Ինձնից հեռու են. իզուր են Ինձ պաշտում. ուսուցանում են վարդապետություններ, որ մարդկանց պատվիրածներն են: Աստծու պատվիրանը թողած` մարդկանց ավանդությունն եք պահում» (Մարկ. Է 6-8):

Հետևաբար` Եկեղեցին չէր կարող վերցնել այն, ինչն Աստված մերժեց: Ուստի Եկեղեցու տոներն ու կարգերը զուտ քրիստոնեական են, և կարիք չկա մարդկային սին իմաստ փնտրել այնտեղ, ուր կա աստվածայինը: Համոզվելու համար պետք է կարդալ Աստվածաշունչը, նաև գիտենալ քույր եկեղեցիների կարգերն ու ծեսերը, որպեսզի հասկանալի դառնա, որ Հայ Եկեղեցու կարգերը Ընդհանրական Եկեղեցու կարգերն են, որոնք կատարվում են բոլոր ուղղափառ եկեղեցիներում. տարբերությունը միայն ձևի մեջ է, իսկ բովանդակությունը նույնն է: Անգամ այն տոները, որոնք ընդունված են միայն Հայ Եկեղեցում, ինչպես օրինակ` Երկրորդ Ծաղկազարդը, Կաթողիկե Սուրբ Էջմիածնի տոնը, Վարագա Սուրբ Խաչի տոնը և այլն, աստվածադիր են: Այս տոների համար պետք է է՛լ ավելի փառք տանք Աստծուն, որ առավել ուշադրության ենք արժանացել Նրա կողմից, և մեր աստվածպաշտությամբ արժանին հատուցենք: Արդ` եկեք հետևենք մեր Եկեղեցու հայրերի խոսքերին և տեսնենք, թե ինչպես են նրանք մեկնաբանում Եկեղեցու տոները:

 

ՆԵՐԱԾՈՒԹՅՈՒՆ

 

Եկեղեցին ամրակառույց և անբեկանելի նավ է մեր ալեկոծ կյանքում, որին հավատով ապավինելով` անվնաս հասնում ենք հավիտենության խաղաղ նավահանգիստը: Եկեղեցին իմանալի Դրախտն է, որը եղավ Ադամի Դրախտի փոխարեն, ինչպես նաև` Աստծու անսպառ բարիքների շտեմարանն ու գանձարանը, որը հավատացյալները վայելում են այս կյանքում. մարմնով` երևացողը, իսկ հոգով` աներևույթը: Իսկ հանդերձյալում երկուսն էլ լիապես պիտի վայելենք, ինչպես ասում է Պողոս առաքյալը. «Այժմ տեսնում ենք աղոտ, ինչպես պատկերը հայելու մեջ. իսկ այն ժամանակ պիտի լինի դեմառդեմ»

Երբ Աստված ստեղծեց երկինքն ու երկիրը, արարեց և ամենայն ինչ,որոնց մի մասը մարդու համար անհրաժեշտություն է, առանց որի մարդը չի կարող ապրել, ինչպես օրինակ` տարրերը, լույսը, երկիրը և նրանում գտնվող ամեն ինչ` օդը, ջուրը, հացը, հանդերձները, իսկ մյուս մասը վայելքների, գեղեցկության, բարեկեցության և առավել հանգստի համար է, ինչպես մրգերը, ծաղիկները, համեմունքները, գինին, խորտիկները, անուշահոտությունները, պայծառությունը, գույները, հնչյունները, թռչունների քաղցր երգը, հանգիստը ...

Նրանք, որոնք վայելքների համար են, մեծ օգուտ չեն տալիս կատարյալներին, սակայն դրանց օրինակով հայտնի են դառնում երկնայինները, որոնք Աստված պատրաստել է Իրեն սիրողների համար, ինչպես և գրված է. «Ինչ որ աչքը չտեսավ, ականջը չլսեց և մարդու սիրտը չընկավ, Աստված այն պատրաստեց Իրեն սիրողների համար» Այս երևելի արարածներով երևում են աներևույթները, որպեսզի մենք սրանց միջոցով բարձրանանք Աստծու մոտ և թափանցենք իմանալիների ու ծածուկների մեջ: Ինչպես հնում, երբ Իսրայելը դեռևս մանուկ էր, Աստված նրանց դաստիարակում էր խորանի սքանչելի զարդերով, հրաշալի ու գեղեցիկ զարդարված տաճարով, ոսկով ու պատվական քարերով, ինչպես և ասում է առաքյալը. «Արդարև ի սկզբանե աշխարհի Աստծու աներևույթ հատկությունները, այն է` Նրա մշտնջենավորությունը, զորությունը և Աստվածությունը, իմանալի կերպով տեսանելի են Նրա ստեղծածների մեջ» (Հռոմ. Ա 20):

Այսպիսով` ինչպես հացն ու ջուրը մարմնի կենդանության համար անհրաժեշտ նվազագույնն են, իսկ խմիչքներն ու զանազան խորտիկները` վայելչական, այդպես էլ հոգու անհրաժեշտ կերակուրներն են իմաստությունն ու առաքինությունը, իսկ վայելչականը` հոգևոր ուրախություններն ու տոները:

Տոնը համընդհանուր ուրախության օր է, ինչին հազարամյակներ առաջ սպասում էին մարգարեները և կամենում էին տեսնել սրբակյացները, որի համար էլ տոների սուրբ օրերը Եկեղեցու իմաստուններն օրհնյալ անվանեցին: Սակայն քրիստոնեական տոների նպատակը սոսկ հանդես կատարելը չէ, այլ հանդիսավորությունը միջոց է ոգևորելու հավատացյալներին` նրանց անձերն ունակ դարձնելով հոգևոր օգուտի և աստվածային շնորհների` աղոթանվեր ինքնամփոփմամբ և սրբերի բարեխոսությամբ: Տոնի ժամանակ Աստծուն հիշատակելով` Նրան մեզ մոտ ենք հրավիրում և Նրան միանում` ուրախանալով մեր բազում տրտմություններից հետո, և փառաբանում Տիրոջը` Նրա շնորհած մեծամեծ բարիքների համար:

Տոն նշանակում է ուրախություն, պայծառություն և Աստծուն նվիրված հանդիսավոր հանգիստ` առօրյա զբաղմունքներից ու աշխատանքներից: Տոնը հասարակաց պայծառ հանդես է և հանդիսավոր օր, երբ հավաքվում ենք եկեղեցում` նվիրվելու այդ օրվա խորհրդին, և պաշտամունքի միջոցով փառաբանում Աստծուն` ուրախանալով հոգևոր ու մարմնավոր ուրախությամբ:

Տոները մեզ հայտնում են այն ուրախությունների ու երանությունների մասին, որոնք մեզ սպասվում են հանդերձյալում:

Գրիգոր Աստվածաբանը տոների մասին հետևյալն է գրում. «Տոնում էին և հրեաները` հետևելով Օրենքի տառին, առանց խորամուխ լինելու հոգևոր խորհրդի մեջ, քանզի նրանք գնում էին Օրենքի արդարության ետևից, սակայն այդ Օրենքի արդարությանը չհասան (տե՛ս Հռոմ. Թ 31): Տոներ ունեին նաև հեթանոսները, սակայն դրանք սոսկ մարմնավոր տոն էին` մղված իրենց մարմնավոր կրքերից, կատարված իրենց պաշտելիք կուռքերի և դևերի կամքով, ինչի համար էլ նրանց տոները զուտ մարմնավոր կրքերի բավարարում էին: Տոնում ենք և մենք` քրիստոնյաներս, սակայն այնպես, ինչպես հաճելի է Աստծուն: Իսկ Աստծուն հաճելի է, որ մենք ասենք և կատարենք այն, ինչը վայելուչ է: Տոնել նշանակում է մեր հոգիների համար մշտամնա և հավիտենական բարիքներ հայթայթել, այլ ոչ թե անցողիկ և ապականվող: Հոգևոր բարիքները քիչ են բորբոքում ցանկությունները, այլ ընդհակառակը` ավելի ճնշում են դրանք և դրանց վնասում, որպեսզի կրակի մեջ դյուրավառ նյութեր չավելանան, կամ էլ կրքերի գիշատիչը չստանա սնունդ, որից ցանկություններն ավելի բորբոքվեն և իշխեն բանականությանը»:

Տոների հանդիսությունները սուրբ են և կապված լինելով Եկեղեցու կյանքում տեղի ունեցող կարևոր իրադարձությունների հետ` կատարվում են Աստծու փառքի համար: Սրանք օրհնաբեր են քրիստոնյայի կյանքում նրանով, որ ավելի կենսունակ են դարձնում հավատը, մարդու հոգում մեծացնում սերն ու վստահությունն առ Աստված և լավագույն ձևով օգտագործում Տիրոջ շնորհներն ու պարգևները:

Եկեղեցին` Քրիստոսի Մարմինը, հավատացյալի կյանքում միշտ կենդանի է, պայծառ ու էական` իր միջոցով մարդուն կապելով Աստծու հետ, իսկ տոներին` էլ ավելի է պայծառանում: Տոն օրերին ուրախանում ենք խոսքով, երգերով, Սուրբ Գրքի ընթերցմամբ և տոնի խորհրդի գիտությամբ, որով սնվում են տոնողների հոգիները: Այդ օրերին եկեղեցում կատարվող աստվածպաշտությունը` ժամերգությունը, պատարագը և մյուս արարողությունները, ավելի հանդիսավոր է դառնում և ուղեկցվում հոգեզմայլ մեղեդիների երգեցողությամբ ու առանձնահատուկ աղոթքներով: Տոներին վեր են առաքվում հավելյալ աղոթքներ ու հնչում հոգեզմայլ շարականներ, և առհասարակ այդ օրվա ամբողջ ծիսակարգը տոնական է ու ավելի վեհ, որպեսզի բարձրացնի մեր հոգիները` կատարելու Աստծու փառավոր գործերը: Այդ օրերին Եկեղեցին արտաքնապես է՛լ ավելի է զարդարվում, որը խորհրդանշում է մեր ներքին հոգևոր ուրախությունը և Աստծու սուրբ փառքը:

Տոներին Լույսի սյունը մեզ հովանի է լինում բարձունքներից (տե՛ս Ելք ԺԳ 21), քանզի երկնավոր Թագավորը սուրբ Եկեղեցում է, և մեզ տոնակից են լինում հրեշտակների բազմությունները: Աստվածությունը զվարճանում է նոր երկիր հաստատելու համար, երկնքում հրճվում են հրեշտակները, և ցնծում առաքյալների ու մարգարեների դասերը` փառք ու պատիվ մատուցելով Փրկչին: Եվ մարդասեր Փրկիչը, ողորմելով տոնողներին, բաշխում է երկնավոր պարգևներ և մարմնի ու հոգու բժշկություն: Մենք էլ, նորոգվելով մեղքերի հնությունից, զարդարվելով շնորհներով և լուսավորվելով հրաշափառ ու ընդարձակ խորհրդով` բազում ընթերցվածներով, սաղմոսներով ու օրհնության ձայներով, զարդարում ենք սուրբ տոնը և փառավորում Սուրբ Երրորդությանը: Այդ օրերին Զինվորյալ եկեղեցին հրեշտակների վերին զորքերի և երկնքի զվարթունների հետ անդադար օրհնում է Աստծուն:

Տոները սահմանվել են, որպեսզի մի կողմից քրիստոնյաների հիշողության մեջ թարմացվեն Եկեղեցու կյանքի հետ կապված կարևորագույն իրադարձությունները` իմանալու Աստծու` մեզ համար արած երախտիքների մասին, որով մեր անձերում աշխուժանում ու հաստատվում է սուրբ հավատը, իսկ մյուս կողմից` որպեսզի հիշատակելով հոգեհարազատ իրադարձությունները և դրանք ուղեկցելով հանդիսավոր աստվածպաշտությամբ` խթանվենք և մղվենք մեր կարողությունների չափով գոհանալու Աստծուց ու փառաբանելու Նրան` նախանձախնդրորեն հետևելով սրբերի օրինակին: Նաև որպեսզի աշխարհային կյանքի զանազան հոգսերի ու վշտերի մեջ մեր անձերն Աստծով հանգստանան ու մխիթարվեն:

Կան տոներ, որոնք մեր մեջ արթնացնում են զղջման ու ապաշխարության զգացում, կան` որ արթնացնում են ուրախության զգացում, որոշ տոներ էլ սերմանում են նեղությանն ու վշտին համբերելու կարողություն, մի քանիսն էլ` արթնացնում գթության և ողորմածության զգացում մեր ընկերների հանդեպ, ովքեր կարոտ են մեր բարեգործությանը:

Հնում Իսրայելի որդիներն Աստծու հրամանով մեծաշուք հանդիսավորությամբ էին տոնում Մովսեսի միջոցով սահմանված բոլոր տոները` սուրբ օրերը, որոնք իրենց խորքում հղացած ունեին մեծամեծ ու զարմանալի խորհուրդներ: Հետևաբար` եթե նրանք, որ ստվերի պաշտպաններն էին, այդպես էին տոնում, ապա մենք, որ ճշմարտության վայելողներն ենք, որքան առավել վայելչորեն պետք է պատվենք ու տոնենք: Եվ ամեն ոք, ով չի տոնում, չունի մաս ու բաժին նորոգման խորհրդից, և այդպիսիները կզրկվեն փրկությունից: Ինչպես Հին Ուխտում տոները տոնվում էին Նորի խորհրդով` ապագայում կատարվելիք իրադարձությունների դիմաց, այդպես էլ մենք այս տոներով հանդերձյալի հիշատակն ենք տոնում և Հինը խառնելով Նորին` միասին տոնախմբում:

Պահոց օրերին տոներ չենք կատարում, որովհետև քանի դեռ պահքի մեջ ենք, ապաշխարության մեջ ենք և արժանի չենք տոներ կատարելու, իսկ երբ ապաշխարությամբ քավում ենք մեր մեղքերը, արժանանում ենք տոնելու և՛ տերունական, և՛ սրբոց տոները: Որովհետև տոնն ուրախություն է ինչպես հոգու, այնպես էլ մարմնի համար, դրա համար էլ, երբ տոնում ենք, ուրախանում ենք և՛ հոգով, և՛ մարմնով: Եվ մինչ կատարվում են հոգևոր խրախճանքները, հոգում ենք նաև մեր մարմնի համար, որովհետև հոգու եղբայրն է, այդ պատճառով վայելում ենք նաև մարմնավոր սեղանից:

Այդ օրերին առավել է պետք հեռու մնալ մեղքերից, քանզի քրիստոնեական տոները կատարվում են հավատացյալների հոգու և մարմնի սրբությամբ ու մաքրությամբ, ինչպես Ոսկեբերանն է ասում. «Ամենամեծ տոնը մաքուր խղճմտանքն է»: Այս պատճառով մեծամեծ տոներից առաջ պետք է ապաշխարել և ապա հաղորդվել Տիրոջ Մարմնին ու Արյանը: Սակայն ժողովրդի մեջ տարածված մի մերժելի սովորություն կա. երբեմն տոնն անց են կացնում գինարբուքով: Այս կապակցությամբ առաքյալնասում է. «Մի՛ հարբեք գինով. դրա մեջ զեխություն կա. այլ մանավանդ լցվեցեք Հոգո՛վ, որպեսզի խոսեք միմյանց հետ սաղմոսներով, օրհներգություններով և հոգևոր երգերով, որպեսզի երգեք և ձեր սրտերում սաղմոս ասեք Տիրոջը: Գոհությո՛ւն հայտնեցեք ամեն ժամ ամեն ինչի համար Հորը և Աստծուն` մեր Տեր Հիսուս Քրիստոսի անունով» (Եփես. Ե 18-20):

Տոների կարգվելը

Տոները և պահոց օրերը սահմանել են առաքյալները, իսկ հետագայում Եկեղեցու սուրբ հայրապետները նոր տոներ ու պահքեր են ավելացրել: Մեր Տիրոջ համբարձումից հետո առաքյալները, Սուրբ Հոգու հրամանով և Պետրոս առաքյալի ձեռքով, Հակոբոս Տյառնեղբորը կարգեցին Երուսաղեմի առաջին եպիսկոպոս ու քահանայապետ: Նա Հովսեփ Աստվածահոր հետ մասնակցել էր աշխարհագրին (տե՛ս Ղուկ. Բ 15), որի համար էլ գիտեր Տիրոջ ծննդյան օրն ու ամիսը: Վերջինս իր սքանչելի վարքի համար հրեաների կողմից Արդար անունն էր ստացել: Առաջին անգամ Հակոբոս Տյառնեղբայրն է կարգել Եկեղեցու տաճարը օրհնելու, սուրբ Սեղան կանգնեցնելու կարգերը և Տիրոջից հետո Վերնատանը առաջինն ինքն է պատարագ մատուցել: Դա եղել է Հոգեգալուստից հիսուն օր անց` Վարդավառի տոնին: Նա է օրինադրել խաչ, աղ և ժամհար օրհնելը: Նա է տոների սկիզբը Աստվածայայտնությունը դրել և տերունական տոների և Քառասնորդաց պահքի համար ընթերցվածներ կարգել. սկսելով Հայտնության ճրագալույցից` կարգել է մինչև Հարության ճրագալույցը:

Աստվածպաշտության ընթացքում Սուրբ Գրքից հատվածներ ընթերցելու ավանդույթը գալիս է Հին Ուխտից (տե՛ս Հեսու Ը 34, Եզր. Թ 40, 49), և քրիստոնեական առաջին համայնքները դրան հետևելով (տե՛ս Ղուկ. Դ 16-17, Գործք ԺԵ 21), ընդհանրական աղոթքների ժամին կարդում էին Հին Ուխտի գրքերը (տե՛ս Գործք ԺԳ 14-15, 27): Հետագայում դրան ավելացան սուրբ Պողոս առաքյալի թղթերը (տե՛ս Կող. Դ 16, Ա Թես. Ե 27) և ավետարանները, ինչով Հին ու Նոր Կտակարանների ընթերցումները աստվածպաշտության անբաժանելի մասը դարձան: Սա հաստատված է Առաքելական կանոնով:

Երբ Երուսաղեմն ավերվեց (70-թ.), քրիստոնյա հավատացյալները գնացին Եգիպտոս` իրենց հետ տանելով Հակոբոս Տյառնեղբոր կազմած ընթերցվածների մատյանը, որն այնտեղ անցավ Պետրոս հայրապետի ձեռքը: Վերջինիս մահից հետո այդ մատյանն Անտոն Անապատականի միջոցովանցավ Ալեքսանդր Ալեքսանդրացի հայրապետին ու Աթանաս սարկավագին, ովքեր էլ այն ներկայացրեցին Նիկիայի մեծ ժողովին (325թ.): Այս ընթերցվածի հիման վրա հաստատվեց աստվածային տոների կարգավորությունը, և ըստ այս ընթերցվածների կարգի` բոլոր տոների սկիզբը դրվեց Աստվածայայտնությունը: Ապա Նիկիայի սուրբ ժողովի, հետո նաև սուրբ Կյուրեղ Երուսաղեմացի հայրապետի և Եկեղեցու մյուս վարդապետների կողմից, աստիճանաբար, կարգվեցին նոր տոներ և ավելացվեցին նոր ընթերցվածներ, որոնցով ընթերցվածների մատյանը ստացավ իր այսօրվա տեսքը` Հայ Եկեղեցում անվանվելով Ճաշոց գիրք:

Այնուհետև աշխարհի բոլոր կողմերում, ուր քարոզվեց Ավետարանը, կառուցվեցին նորանոր եկեղեցիներ, և ամենուր հաստատվեցին առաքյալների ու հայրապետների կողմից սահմանված տերունական տոները: Այդպես եղավ և Հայաստանում. երբ սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը դուրս ելավ Վիրապից և կենարար Ավետարանի խոսքով լուսավորեց Հայաստան աշխարհը, դրա հետ միասին հաստատեց նաև տերունական տոները:

Եկեղեցու տոները կարգավորվում և հրահանգավորվում են Տոնացույցի միջոցով, որտեղ կատարման հերթականությամբ ներկայացված են տոները, նրանց կատարման կարգը, հնչող շարականները, սաղմոսները և ընթերցվածները: Տոնացույցը Հայ Եկեղեցի առաջին անգամ ներմուծեցին սուրբ Սահակ Պարթևը (387-436թթ.) և սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցը (361-439թթ.): Հետագայում Հայ Եկեղեցու հայրերն աստիճանաբար այն բարենորոգեցին: Այսպես` Գյուտ Արահեզացի (4614-78թթ.) և Հովհաննես Մանդակունի (478-490թթ.) հայրապետները կարգավորել են տոների ծիսակարգը: Սուրբ Հովհաննես Օձնեցի հայրապետը (717-728թթ.) «Ավագ տոներ»ը կարգել է որպես Աստվածայայտնության տոնի նախատոնակ: Սուրբ Ներսես Շնորհալի հայրապետը (1166-1173թթ.) Հոգեգալստյան տոնի համար 7, իսկ Վերափոխման տոնի համար 9 տոնական օր է հատկացրել: Գևորգ վարդապետ Լամբրոնացին խմբագրել է Տոնացույցը և առանձին մասերն իրար միավորել: Իսկ Սիմեոն Երևանցի հայրապետը (1763-1780թթ.) Տոնացույցը համալրել է նոր տոներով և վերջնական խմբագրմամբ` բերել այսօրվա տեսքին:

Տոների դասակարգումը

Եկեղեցին ամեն օր նշում է մեր Տիրոջ` Հիսուս Քրիստոսի Ծննդյան և Հարության մեծապայծառ տոները, քանի որ յուրաքանչյուր օրվա ժամերգություններում կան ծննդյան և հարության խորհուրդները: Նաև ամեն կիրակի հայտնապես տոնում ենք մեր Փրկիչի ինքնազոհաբերմամբ` մահվան լուծարման և մարդկային բնության փրկության տոնը: Այս ամենից զատ` տարին մեկական անգամ, մեծ հանդիսավորությամբ ու վայելուչ ճոխությամբ, տոնում ենք մեր Տիրոջ Ծնունդն ու Հարությունը: Եվ որպեսզի Եկեղեցում ամեն ինչ լինի կարգով ու վայելչությամբ, ըստ առաքելական հրամանի (տե՛ս Ա Կորնթ. ԺԴ 40), և Եկեղեցու զավակները կարողանան սրբությամբ մասնակցել տոներին, Եկեղեցու սուրբ հայրերը տարվա օրերը բաժանել են երեք խմբի, դրանք են` Տերունի օրեր, Սուրբ մարտիրոսների հիշատակին նվիրված օրեր և Պահոց օրեր:

Տերունի տոներ: Տերունի օրերը մեր Տիրոջ` Հիսուս Քրիստոսի տնօրինական հիշատակներին հատկացված օրերն են, ինչպես նաև այն տոները` Աստվածամոր, Խաչի և Եկեղեցու, որոնց հիշատակը կապված է Տիրոջ հետ: Այստեղից էլ` Տերունի օրերը կազմվել են տոների չորս խմբից. Տնօրինական, Աստվածամոր, Խաչի և Եկեղեցու:

Տնօրինական տոները Փրկչի կատարած հայրակամ տնօրինությունները հիշելու համար են, վերաբերում են Սուրբ Երրորդության ու մի Աստվածության խորհրդին և նվիրված են Քրիստոս Աստծու մարդեղությանը: Դրանք են` Ավետումը, Ծնունդը, Մկրտությունը, Անվանակոչությունը, Տյառնընդառաջը, Պայծառակերպությունը, Ծաղկազարդը, Վերջին ընթրիքը, Խաչելությունը, Հարությունը` Զատիկը, Համբարձումը և Հոգեգալուստը:

Աստվածամոր տոներն են` Սուրբ Կույս Մարիամի հղացվելը (Յղութիւն սուրբ Աստուածածնի յԱննայէ), Սուրբ Կույսի ծնունդը, Սուրբ Կույսի ընծայումը տաճարին և Աստվածամոր վերափոխումը:

Այս տոներից բացի` Հոգեգալուստին հաջորդող հինգերորդ կիրակի օրը տոնվում է Աստվածածնի տուփի գյուտի տոնը: Սա հիշատակն է այն դեպքի, երբ երկու իշխաններ, ուխտի գնալով Երուսաղեմ, մի հրեա կնոջ մոտ գտնում են Աստվածածնի տուփը և վերցնելով` տանում Կոստանդնուպոլիս, որտեղ պատրիարքը հանդիսավոր կերպով այն դնում է եկեղեցում և տոն սահմանում:

Սուրբ Աստվածածնի Վերափոխման տոնին հաջորդող երրորդ կիրակին սուրբ Աստվածածնի գոտու գյուտի տոնն է: Սա հիշատակն է այն դեպքի, եռբ Արկադիոս կայսեր օրոք (395-408 թթ.) Երուսաղեմում գտնվեց սուրբ Կույսի գոտին և տարվեց Կոստանդնուպոլիս, որտեղ հետագայում այդ առիթով Աստվածածնին նվիրված մի նոր եկեղեցի կառուցվեց, և գոտին դրվեց այնտեղ: Այս երկու տոները` «Գիւտ տփոյ Սրբուհւոյ Աստուածածնի» և «Գիւտ գօտւոյ Սրբուհւոյ Աստուածածնի», 1774 թվականին Հայ Եկեղեցու տոնացույց է ներմուծել Սիմեոն Երևանցի կաթողիկոսը:

Խաչի տոներն են` Սուրբ Խաչի երևումը, Խաչի գյուտը, Խաչվերացը, Վարագա Սուրբ Խաչը:

Եկեղեցու տոներն են` Աշխարհամատրան կիրակին, Հոգեգալուստը, Կաթողիկե Սուրբ Էջմիածինը, Սուրբ Տապանակը` Վարդավառի նավակատիքը, Շողակաթը` Վերափոխման նավակատիքը, Սուրբ Եկեղեցու տոնը` Խաչվերացի նավակատիքը, Խաչվերացի տոնին հաջորդող վեց տոնական օրերից երեքը, որոնք ուղղակի կոչվում են «Եկեղեցու տոն», Տյառնընդառաջը, Ծաղկազարդը և Նոր կիրակին:

Ըստ Առաքելական կանոնի` տերունի տոն է նաև տարվա յուրաքանչյուր կիրակի օրը, որը նվիրված է մեր Տիրոջ հարությանը, այդ պատճառով պետք է ամեն կիրակի մատուցել սուրբ Պատարագ:

Հոգեգալուստին հաջորդող կիրակիները, մինչև Բուն բարեկենդան, կոչվում են Հարության կիրակիներ, Բուն բարեկենդանից մինչև Զատիկ` Պահոց կիրակիներ, իսկ Զատկից մինչև Հոգեգալուստ` Հինանց` այսինքն հիսուն օրերի կիրակիներ:

Սրբոց տոներ: Սուրբ մարտիրոսների հիշատակին նվիրված օրերը սահմանված են տոնելու հալածանքների ժամանակ նահատակված քրիստոնյաների հոգևոր արիության հիշատակը, ովքեր նեղությունների օրերին եղան Քրիստոսի վկաները: Այդ պատճառով առաքյալները կանոն սահմանեցին, որ շաբաթ օրը լինի տոն` ի հիշատակ սուրբ մարտիրոսների, մատուցվի սուրբ Պատարագ, և հավատացյալները սրբերի մասունքները պատվի արժանացնելով` փառավորեն Քրիստոսին:

Սուրբ մարտիրոսների հիշատակը տոնվում է շաբաթվա չորս օրերին միայն` երկուշաբթի, երեքշաբթի, հինգշաբթի և շաբաթ: Սա վերաբերում է այն շաբաթներին, որոնք տերունի տոների կամ պահքի համար հատկացված չեն: Պահքի շրջանում շաբաթ օրերն են միայն հատկացված սրբերի տոներին, բացի Լուսավորչի, Վարագա Խաչի և Սուրբ Հակոբի պահքի շաբաթներից, որոնց ընթացքում երկուշաբթի, երեքշաբթի և հինգշաբթի օրերին ևս սրբերի տոն է կատարվում:

Եկեղեցական օրացույցում նշված են մինչև 15-րդ դարի սրբերը, իսկ հետագա դարերում ապրած սրբերի հիշատակը նշելու համար Եկեղեցին սահմանել է «Ամենայն սրբոց տոն»ը, որի ժամանակ հիշատակվում են բոլոր հին ու նոր, հայտնի ու անհայտ սրբերը:

Պահոց օրեր: Եկեղեցին, բացի տոն օրերից, ունի նաև պահոց օրեր, որոնք ապաշխարության համար են, քանի որ մարդուն խորհրդածելուօրեր էլ են հարկավոր: Ըստ Եկեղեցու կանոնի` այդպիսի օրեր են տարվա օրերի գրեթե կեսը: Պահքերը լինում են երեք տեսակ` օրապահք, շաբաթապահք և հատուկ պահքեր: Օրապահք են շաբաթվա երկու օրերը` չորեքշաբթի և ուրբաթ: Իսկ երբ պահում ենք շաբաթվա հինգ օրերը` երկուշաբթիից մինչև ուրբաթ, ապա դա կոչվում է շաբաթապահք:

Շաբաթապահքերն են` Առաջավորաց, Եղիական, Լուսավորչի, Վարդավառի, Վերափոխման, Սուրբ Խաչի, Վարագա Սուրբ Խաչի, Հիսնակի, Սուրբ Հակոբ Մծբնա հայրապետի և Ծննդյան պահքերը:

Պահքին նախորդող ուտիքի օրը կոչվում է բարեկենդան, որը նշանակում է բարի կենդանություն` ուրախություն: Բուն բարեկենդան է կոչվում Մեծ բարեկենդանը, որին հաջորդում է Մեծ պահքը: Բարեկենդաններն, ըստ դրանք պայմանավորող տոների կատարման հերթականության, հետևյալներն են` Բարեկենդան Առաջավորաց պահոց, Բուն բարեկենդան, Բարեկենդան Եղիական պահոց, Բարեկենդան Լուսավորչի պահոց, Բարեկենդան Վարդավառի պահոց, Բարեկենդան Վերափոխման պահոց, Բարեկենդան Սուրբ Խաչի պահոց, Բարեկենդան Վարագա Սուրբ Խաչի պահոց, Բարեկենդան Հիսնակի պահոց, Բարեկենդան սուրբ Հակոբի պահոց, Բարեկենդան Ծննդյան պահոց:

Հատուկ պահք է հիսնօրյա պահքը: Տարվա մեջ երեք հիսնյակներ կան: Հիսնյակները հիսուն օրերից կազմված պահոց շրջաններ են, որոնք նախորդում են մեծ տոներին` Ծնունդին, Զատկին և Վարդավառին: Սուրբ Ծննդյանը նախորդող հիսնյակը կոչվում է «Հիսնակ»: Այն սկսվում է նոյեմբերի 18ից, որը և Հիսնակի բարեկենդանն է: Ինչպես Զատկին և Վարդավառին նախորդող հիսնօրյա պահքերի բարեկենդաններն են կիրակի օրը տոնվում, այդպես էլ Հիսնակի բարեկենդանն է կիրակի օրը տոնվում, որը լինում է նոյեմբերի 15-ից մինչև 21-ը հանդիպող կիրակին: Այս շրջանում աշխարհականներն թելադրվում է պահել հիսնյակի առաջին շաբաթը` Հիսնակի շաբաթապահքը, վերջին շաբաթը` Ծննդյան շաբաթապահքը, և այդ միջակայքում գտնվող Սուրբ Հակոբի շաբաթապահքը, իսկ հոգևորականներին` ամբողջ հիսնյակը:

Երկրորդ հիսնյակը Զատկին նախորդող Մեծ պահքի շրջանն է և կոչվում է «Աղուհացից»: Այս շրջանում և՛ աշխարհականներին, և՛ հոգևորականներին թելադրվում է պահել ամբողջ հիսնյակը: Իսկ երրորդ հիսնյակը Վարդավառին նախորդող հիսուն օրերն են, որոնցից այժմ միայն երեք շաբաթն ենք պահում` առաջին` Եղիական, միջին` Լուսավորչի, և վերջին` Վարդավառի:

Շարժական եւ անշարժ տոներ

Տոները ժամանակային առումով բաժանվում են երկու խմբի` շարժական և անշարժ: Անշարժ տոներն իրենց կայուն օրն ունեն օրացույցում, իսկ շարժական տոները, կախված Զատկի տոնից, տեղափոխվում են ետ ու առաջ: Այսպես` տերունի տոներից անշարժ են` Ավետումը, Սուրբ Ծնունդը, Մկրտությունը, Անվանակոչությունը, Տյառնընդառաջը և այլն:

Օգոստոսի 15-ի մոտակա կիրակի օրը` 12-ից մինչև 18-ն ընկած ժամանակահատվածում, Աստվածածնի Վերափոխման տոնն է: Այն միշտ կիրակի ենք տոնում, քանի որ տոնախմբում ենք ոչ թե սուրբ Կույսի ննջման օրը, որը եղավ օգոստոսի 15-ին, այլ` վերափոխման, որը կիրակի օրը եղավ:

Սեպտեմբերի 14-ի մոտակա կիրակի օրը` 11-ից մինչև 17-ն ընկած ժամանակահատվածում, Խաչվերացի տոնն է: Թեպետ խաչը ուրբաթ օրը ներկվեց Տիրոջ Արյամբ, սակայն խաչի փառքը կիրակի օրը հայտնի դարձավ: Մինչև Հարության կիրակին խաչը որպես մահվան գործիք էր դիտվում, իսկ այդ օրը որպես Կյանքի ծառ երկրպագվեց: Այդ պատճառով էլ Խաչվերացը կիրակի օրն ենք տոնում:

Իսկ շարժական են` Առաջավորաց բարեկենդանը, Բուն բարեկենդանը, Զատիկը, Համբարձումը, Հոգեգալուստը և Վարդավառը: Նշված շարժական տոները տեղափոխվում են Ծննդյան տոնի նկատմամբ, սակայն անշարժ են Զատկի տոնի նկատմամբ, և որոշելով տվյալ տարում Զատկի տոնի օրը` որոշում ենք նաև Զատկին համընթաց տեղափոխվող տոների օրերը:

Մինչև Նիկիայի տիեզերական ժողովը քրիստոնյաները Զատիկը տոնում էին հրեաների հետ միասին, նույն օրը, երբ լուսինը լինում էր 14 օրական: Հետագայում Կոստանդիանոս բարեպաշտ արքան, չկամենալով Զատիկը տոնել տիրասպան ազգիների հետ նույն օրը, խնդրեց սուրբ հայրապետներին, որպեսզի Զատիկը տոնելու համար նոր կարգ սահմանեն, և այն տոնվի միայն կիրակի օրը, երբ Քրիստոս հարություն առավ: Թեպետև շաբաթվա մեկ այլ օր (մարտի 22-ից մինչև ապրիլի 25-ը), Զատիկը տոնելը հակառակ չէր աստվածադիր օրենքին, սակայն բարեպաշտ արքայի խնդրանքով Նիկիայի տիեզերական ժողովում սահմանվեց տոնել կիրակի օրը, որով և առանձնացանք Հին Ուխտի հետևորդներից:

Զատկի օրը որոշելու համար պետք է հաշվի առնել օրվա խորհուրդը և ոչ ամսաթիվը, ինչպես Ծննդյան դեպքում է: Պետք է իմանալ, որ զատիկները չորսն են. առաջին զատիկը եղավ արարչության օրերին, երկրորդը` օրինադրության, երրորդը` վերստին նորոգման, իսկ չորրորդը լինելու է համընդհանուր հարության ժամանակ: Սրանք բոլորն էլ միմյանց օրինակն են ու գաղափարը: Հետևաբար` Զատիկը տոնելու օրը պետք է որոշել` հաշվի առնելով թվարկված զատիկների առանձնահատկությունները: Այդ առանձնահատկություններից առաջինը գարնանային գիշերահավասարն է: Սա այն օրն է, երբ գիշերվա և ցերեկվա ժամերը հավասար են, և այդպես է լինում մարտի 22-ին: Գիշերահավասարն անհրաժեշտ պայման է Զատկի օրը որոշելու համար, քանի որ արարչության օրերին գիշերահավասար էր, և հրեաների զատիկը եղավ գիշերահավասարից հետո` նիսանի 14-ին: Եվ դարձյալ` գիշերահավասարից հետո` նիսանի 14-ին, Քրիստոս Վերնատանը ընծայեց Իր Մարմինն ու Արյունը (տե՛ս Ղուկ. ԻԲ 17-20):

Երկրորդ պայմանն է, որ լինի լիալուսին, այսինքն` լուսինը լինի տասնչորս օրական, քանի որ արարչության օրը լուսինը տասնչորս օրական ստեղծվեց: Թեպետև այդ օրը լուսինը տակավին մեկ օրական էր, սակայն այնպես ամբողջական էր երևում, ինչպես տասնչորս օրական ժամանակ, քանզի լուսնին վայել չէր թերի և կիսակատար լինել իր լինելության օրը: Եվ բոլոր արարածներն էլ լի ու կատարյալ ստեղծվեցին, ինչպես և բույսերն իրենց արարման օրը ոչ թե ծիլեր էին, այլ կատարելապես հասունացած էին և պտղալից: Իսկ մարդը երեսնամյա հասակով ստեղծվեց, թեպետ դեռևս մեկ օրական էր: Լուսինը տասնչորս օրական էր նաև հրեաների զատկի և Տիրոջ չարչարանքների օրը:

Երրորդ պայմանն է, որ Զատիկը կիրակի օրը լինի, քանի որ արարչության սկիզբը կիրակի օրն է: Այնուհետև այս օրը եղավ Օրենքի տվչությունը, և Տերը կիրակի օրը հարություն առավ: Այս պայմաններից ելնելով` Զատիկը տոնվում է մարտի 22-ից մինչև ապրիլի 25-ն ընկած ժամանակահատվածում` լուսնի լրմանը հաջորդող կիրակի օրը:

Քանի որ Զատիկը շարժվում է երեսունհինգ օրերի միջև այդ պատճառով նրանից կախված տոներն էլ են շարժվում, որի պատճառով տեղաշարժվող և անշարժ տոների միջև եղած ժամանակահատվածները, որոնք կոչվում են «միջոց ուտիք»ներ, կարճանում են կամ երկարում: Այսպես` Ծնունդից մինչև Առաջավորաց բարեկենդան եղած ժամանակահատվածը` միջոց ուտիքը, տատանվում է 6-ից մինչև 41 օր, Վարդավառից մինչև Վերափոխում` 2-ից մինչև 7 շաբաթ, Վերափոխումից մինչև Խաչվերաց` 4-ից 5 շաբաթ, Վարագա Խաչից մինչև Հիսնակաց բարեկենդան` 7-ից 8 շաբաթ, սուրբ Հակոբ Մծբնա հայրապետի տոնից մինչև Սուրբ Ծնունդ` 12-ից 18 օր:

Սրբոց տոները մեծամասամբ խմբերով են կարգված և հիմնականում շարժական են: Այս խմբերը խիստ որոշակի հերթականությամբ հաջորդում են կամ նախորդում տերունի տոներին և վերջիններիս տեղափոխմանը զուգընթաց` իրենք էլ են տեղափոխվում: Տոնական խումբը իրենից ներկայացնում է մեկ օրացուցային շաբաթ, որի տոներն են այդ շաբաթվաչորս օրվա` երկուշաբթի, երեքշաբթի, հինգշաբթի և շաբաթ, սրբոց տոները, որոնք իրենց խմբում անշարժ են:

Սակայն այս խմբերից մի քանիսը, որոնք միջոց ուտիքների վերջին մասում են բաշխված, տվյալ տարում իրենց միջոց ուտիքի փոքրանալու պատճառով տեղափոխվում են մեկ այլ միջոց ուտիք, որն այդ տարի մեծանում է, և այդտեղ տոնվում, այսինքն` տվյալ խումբն այդ տարի հաջորդում է մեկ այլ տերունի տոնի: Այսպիսով` սրբոց տոների մի մասը տեղափոխվում է և՛ Ծննդյան տոնի նկատմամբ, և՛ Զատկի: Այդ խմբերն են` Աստվածայայտնության տոնին հաջորդող «ապայից» կոչվող տոները, Վարդավառի վերջին երկու շաբաթվա տոները և Վերափոխման չորրորդ շաբաթվա տոները:

Սրբոց տոներից անշարժ են միայն Ավագ տոները, քանի որ սրանք կարգվել են որպես Աստվածայայտնության տոնի նախատոնակ:

Երեքսրբյան

Եկեղեցին, երկնային զորքերի օրինակով (տե՛ս Եսայի Զ 3), ամեն օր երեքսրբյան օրհնություն է մատուցում Տիրոջը, որով պատմվում է Միածին Որդու` մարդկանց փրկության համար կատարած տնօրինությունները. մարդանալը, չարչարվելը, խաչվելը, թաղվելը, երրորդ օրը հարություն առնելը, երկինք համբարձվելը և Սուրբ Հոգու գալուստը:

Տարվա յուրաքանչյուր օր ունի իր երեքսրբյանը` օրվա խորհրդին համապատասխան, որը երկու մասերից է կազմված: Առաջին մասն ընդհանուր է և ունի հետևյալ բովանդակությունը` «Սուրբ Աստուած, սուրբ և հզոր, սուրբ և անմահ...», իսկ երկրորդ մասը, որը կոչվում է տնօրինական հավելված, կախված օրվա խորհրդից, փոփոխվում է: Տնօրինական հավելվածները թվով տասն են:

Առաջին տնօրինական հավելվածը հետևյալն է. «... որ ծնար և յայտնեցար վասն մեր, ողորմեա՛ մեզ»: Սա հայտնում է Ավետման և Աստվածայայտնության տոների և վերջինիս հաջորդող ութ տոնական օրերի տնօրինական խորհուրդները:

Երկրորդը Տյառնընդառաջի, Ծաղկազարդի, Ավագ երկուշաբթիի, Ավագ երեքշաբթիի, Ավագ չորեքշաբթիի, Ավագ հինգշաբթիի, Հոգեգալստյան տոնի նախօրեի և կիրակնամուտերի տնօրինական հավելվածն է. «... որ եկիր և գալոց ես, ողորմեա՛ մեզ»:

Երրորդը Ավագ ուրբաթ օրվա Գիշերային ժամի տնօրինական հավելվածն է. «... որ մատնեցար վասն մեր, ողորմեա՛ մեզ»:

Չորրորդը Ավագ ուրբաթի Ճաշու ժամերի, պահոց օրերի, սրբերի հիշատակի, Խաչի և Եկեղեցու տոների, ինչպես նաև Աստվածածնի փոքր տոների տնօրինական հավելվածն է. «... որ խաչեցար վասն մեր, ողորմեա՛ մեզ»:

Հինգերորդը Ավագ ուրբաթի երեկոյի և Ավագ շաբաթ օրվա Գիշերային ժամի տնօրինական հավելվածն է. «... որ թաղեցար վասն մեր, ողորմեա՛ մեզ»:

Վեցերորդը Զատկի ճրագալույցի, Զատկի, Հինանց կիրակիների` Զատկից մինչև Համբարձում, բացի Երևման սուրբ խաչի տոնից, և բոլոր հարության կիրակիների տնօրինական հավելվածն է. «... որ յարեար ի մեռելոց, ողորմեա՛ մեզ»:

Յոթերորդը Համբարձման տասն օրերի տնօրինական հավելվածն է. «...որ համբարձար փառօք առ Հայր, ողորմեա՛ մեզ»:

Ութերորդը Հոգեգալստյան շաբաթվա տնօրինական հավելվածն է. «...որ եկիր և հանգեար յառաքեալսն, ողորմեա՛ մեզ»:

Իններորդը Վարդավառի երեք տոնական օրերի տնօրինական հավելվածն է. «... որ յայտնեցար ի Թաբոր լերինն, ողորմեա՛ մեզ»:

Տասներորդը Աստվածածնի Վերափոխման ինը տոնական օրերի տնօրինական հավելվածն է. «... որ եկիր ի փոխումն մօր Քո և Կուսի, ողորմեա՛ մեզ»:

Տաղավար տոներ

Այս բոլոր տոներից հինգը` Սուրբ Ծնունդը, Զատիկը, Վարդավառը, Վերափոխումը և Խաչվերացը, Եկեղեցու ավագագույն տոներն են և կոչվում են «տաղավար տոներ»: Սրանք ավագագույն տոներ են, քանզի այս տոների խորհրդի միջոցով վերացվեց մահվան հաղթությունը, մարդը ժառանգեց անմահություն և դարձավ տաղավար Ամենասուրբ Երրորդության համար: Եվ մենք սրբությամբ մասնակցելով այս տոնախմբություններին և ապրելով Աստծուն հաճելի կյանքով` դառնում ենք Աստծու տաղավարները, և Աստված բնակվում է մեր մեջ` համաձայն Իր խոսքի. «Եթե մեկը սիրում է Ինձ, Իմ խոսքը կպահի, և Իմ Հայրը նրան կսիրի. և Մենք նրա մոտ կգանք ու նրա մոտ կօթևանենք»

Շնորհք արքեպիսկոպոս Գալուստյանի կարծիքով, «տաղավար տոներ» անվանումը հատուկ է միայն Հայ Եկեղեցուն, և այդ տոները Հին Ուխտի Տաղավարահարաց տոնի օրինակով են այդպես կոչվում: Հին Ուխտում այս տոնի օրերին Երուսաղեմում էր հավաքվում ամբողջ Իսրայելը` պատարագներով հանդերձ, և տոնակատարության ամբողջ ընթացքում, որը տևում էր մեկ շաբաթ, ժողովուրդը բնակվում էր ժամանակավոր թեթև շինվածքներում` տաղավարներում` ի հիշատակ նրանց Եգիպտոսից դուրս գալուն, երբ երկար ժամանակ տաղավարներում էին ապրում` մինչև Ավետյաց երկիր մտնելը (տե՛ս Ղևտ. ԻԳ 41-43): Այս նմանությամբ էլ Հայ Եկեղեցում մեկից ավելի օրեր տևող տոները կոչվեցին «տաղավարահարաց տոներ», որը հետագայում առաջին բառի մասնակի սղման պատճառով ստացավ «տաղավար տոներ» ձևը:

Այս տոները հատկանշական են նրանով, որ տոնվում են կիրակի օրը, բացառությամբ Աստվածայայտնության տոնից, ունեն իրենց նախընթաց պահոց շրջանը` բարեկենդանով հանդերձ, տոնի նախորդ օրը կատարվում է նավակատիք, իսկ գիշերը` հսկում: Այս հինգ տոներից յուրաքանչյուրի երկրորդ օրը նվիրված է ննջեցյալների հիշատակին:

Տաղավար տոները տևում են երեք օրից ավելի, որոնք բոլորն էլ Տերունի օրեր են: Այսպես` Աստվածայայտնության տոնին հաջորդում է ութ տոնական օր, Զատկին` հիսուն, Վարդավառին` երեք տոնական օր, Վերափոխմանը` ութ, Խաչվերացին` վեց: Յուրաքանչյուր տաղավար տոն ունի իրեն հատուկ երեքսրբյանը: Թեև Հոգեգալուստը տաղավար տոն չէ, սակայն այն ևս ունի իրեն հատուկ երեքսրբյան և հաջորդող վեց տոնական օրեր, որոնք տոնվում են պահքով:

Հատկանշական է, որ Տիրոջ սուրբ առաքյալների և տիեզերական սուրբ ժողովներին մասնակցած Եկեղեցու սուրբ հայրապետների տոներն առնչվում են տաղավար տոների բարեկենդաններին: Այսպես` Վարդավառի բարեկենդանին նախորդող շաբաթ օրը տոնն է Քրիստոսի տասներկու սուրբ առաքյալների և սուրբ Պողոսի` տասներեքերորդ առաքյալի: Խաչվերացի բարեկենդանին նախորդող շաբաթ օրը տոնն է 325 թվականին գումարված Նիկիայի տիեզերական սուրբ ժողովի 318 հայրապետների: Բուն բարեկենդանին նախորդող շաբաթ օրը տոնն է 381 թվականին գումարված Կոստանդնուպոլսի տիեզերական սուրբ ժողովի 150 հայրապետների: Եվ վերջապես` Վերափոխման բարեկենդանին նախորդող շաբաթ օրը տոնն է 431 թվականին գումարված Եփեսոսի տիեզերական սուրբ ժողովի 200 հայրապետների:

Նախատոնակ

Տերունական տոներին նախորդող երեկոյին նախատոնակ2 ենք կատարում, որը տոնի նախապատրաստությունն է: Նախ պետք է իմանալ, թե որն է օրվա սկիզբը, քանի որ ոմանք կեսօրն են համարում, ոմանք` երեկոն, ոմանք` կեսգիշերը, իսկ ոմանք էլ` լուսաբացը:

Իմաստասերներն օրվա սկիզբը կեսօրն են համարում, երբ արեգակը ելնում է երկնքի կորնթարդը (zenit)` երկնակամարի գմբեթը, և թագավորում, իսկ եբրայեցիները երեկոն` ըստ Մովսեսի. «Եվ եղավ երեկո, և եղավ առավոտ` օր առաջին» (Ծննդ. Ա 4): Սուրբ Եկեղեցին ունի օրվա երկու սկիզբ` գիշերամեջը և առավոտը: Նախ` գիշերամեջը, որովհետև Քրիստոս գիշերամիջին հարություն առավ գերեզմանից, ապա նաև` առավոտը, որովհետև լույսն` առավոտյան է ծագում, որով պահքը բաժանվում է ուտիքից, ինչպես լույսը` գիշերից: Հետևաբար` տոների սկիզբը գիշերամիջին է, իսկ պահքի սկիզբը` առավոտյան: Սրանցից մեկը հոգևոր է, մյուսը` մարմնավոր: Հոգևորը վեց ժամ առաջ է մարմնավորից:

Սրբերի տոները գիշերամիջին ենք սկսում տոնել, որովհետև նրանք խիստ կռապաշտության և անգիտության խավարում նահատակվեցին: Այդ պատճառով, ի պատիվ նրանց, խոր խավարում ենք սկսում տոնել` նրանց գովաբանելով, որ թեպետև մեռան, սակայն լի են անմահության հույսով: Սա նաև այն խորհուրդն ունի, որ մենք մինչև մեր մահվան երեկոն դեռևս գտնվում ենք մեղքերի մեջ:

Իսկ տերունական տոները նախորդ օրվա իններորդ ժամին ենք սկսում, որն ինը ժամ առաջ է, քան հասարակաց տոների սկիզբը, և տասնհինգ ժամ առաջ, քան առաջիկա օրը: Նախ` որ զանազանվի սրբոց տոներից, և երկրորդ` ի հիշատակ շաբաթ երեկոյի, երբ եղավ հարությունը` ըստ այս խոսքի. «Շաբաթ օրվա երեկոյան, երբ կիրակին լուսանում էր» (Մատթ. ԻԸ 1): Այդ ժամին քահանաները մտնում են եկեղեցի, այնտեղ պայծառ հանդերձներով զգեստավորվում և վերցնելով սուրբ նշանները` Փառքի Տիրոջը մեզ օգնության կանչում: Այստեղ քահանան Տիրոջ օրինակով է պայծառանում հանդերձներով, որով կցորդ ենք լինում Նրա փառքին: Որովհետև այժմ հայելու օրինակով ենք տեսնում Աստվածության էությունը, իսկ երբ Տերը գա, դեմ հանդիման պիտի տեսնենք` ըստ առաքյալի խոսքի. «Այժմ տեսնում ենք աղոտ, ինչպես պատկերը հայելու մեջ. իսկ այն ժամանակ պիտի լինի դեմառդեմ»:

Եվ մինչև Հարության առավոտն աննինջ աչքով, ոչինչ չճաշակելով, սպասում ենք Տիրոջ Գալստյանը, ինչպես իմաստուն կույսերը, ապա Պատարագի խորհրդով, Քրիստոսի հետ միասին, Հոր կազմած սեղանի շուրջ բազմում և այնտեղ ճաշակում: Դրա համար էլ Տերն ասում է. «Ես խոստանում եմ ձեզ... որ ուտեք և խմեք Իմ սեղանից Իմ արքայության մեջ» (Ղուկ. ԻԲ 29-30): Այստեղ վառվող մոմերը ցույց են տալիս մեր հավատը, իսկ խունկը` բարի վարքը, որը ծխեցնում ենք բոլոր սրբերի առջև:

Նավակատիք

Նավակատիքը3 թարգմանվում է նորոգման և փրկության կամ ուրախության տոն: Ամբողջ տարում երեք տեսակ օրեր կան` պահք, ուտիք և սրանց միջինը, որը նավակատիք է կոչվում, քանի որ մարդը երեքից է գոյացել` հոգուց, մարմնից և երկուսի միախառնումից` անձից: Պահքը հոգու համար է, ուտիքը` մարմնի, իսկ նավակատիքը` անձի:

Նմանապես և կերակուրն է երեք տեսակ լինում: Առաջինը միսն է, որը կատարյալ կենդանուց է: Կենդանին կատարյալ է կոչվում, եթե շնչավոր է, ունի հինգ զգայարան և շարժվում է: Եվ այս կերակուրը Զատկին ուտելու համար է: Խոտը, ընդեղենը և պտուղները պահքի կերակուր են, քանի որ անզգա են, անշարժ և անշունչ: Իսկ նավակատիքի կերակուրն այս երկուսի, այսինքն` կենդանիների ու բույսերի միջինն է, ինչպես ձուկը, ձուն և կաթը, քանի որ ձուն և կաթը կենդանուց են, սակայն կենդանի չեն, իսկ ձուկը կենդանի է` կատարյալ զգայարաններով ու շարժմամբ, սակայն օդ չի շնչում:

Նավակատիքի խորհուրդը մեզ Դրախտում ավանդվեց, որովհետև հրամայվեց ուտել բոլոր ծառերից, բացի մեկից: Այդպես և այսօր մեզ հրամայվեց ուտել բոլոր կերակուրներից, բացի մսից: Քանի դեռ մարդը չէր հասել կատարյալ աստիճանի, չպետք է վայելեր կատարյալ պտղից, քանի որ նա նորելուկ էր և տակավին մանուկ: Նաև Արարիչն Իր պատկերի խնամքն էր տանում, որպեսզի մարդն աստիճանաբար հասներ կատարյալ փառքին և բանսարկուի նման հպարտանալով` չընդվզեր ու ընկներ: Այսպես և մենք այսօր` քանի դեռ չենք ստացել կատարյալ փրկությունը, չենք վայելում կատարյալ կերակուրը:

Ադամին ասվեց, որ բոլոր ծառերից ուտի, բացի մեկից, հետևաբար, եթե նաև մյուս ծառերից էլ չուտեր, ինչպես այդ մեկից, պատվիրանազանց կլիներ, և եթե այդ մեկից էլ այլոց հետ ուտեր, դարձյալ պատվիրանազանց կլիներ: Այդպես և մենք, եթե այս օրը խստությամբ պահենք, պատվիրանազանց կլինենք: Եվ եթե չարությամբ չափից դուրս ազատություն ստանանք և միս ուտենք, նույն պատվիրանազանցն ենք: Այս պատճառով հարկ կլինի և մեզ, մեր նախնիների նման, արտաքսվել կենդանության Դրախտից և ոչ միայն չհասնել վաղվա կատարյալ շնորհներին ու փրկությանը, այլև օրվա խորհրդից դուրս ընկնելով` նորոգման փոխարեն ապականությամբ զգեստավորվել, որովհետև նավակատիքը նորոգություն է թարգմանվում: Եվ նախաստեղծները ոչ միայն չհասան կատարելության, այլև ինչ ունեին, դրանից էլ զրկվեցին:

Նավակատիքի խորհուրդը պատկերվեց նաև տապանում` Նոյի միջոցով: Քանի դեռ Նոյի ընտանիքը տապանում էր, միս չէր ուտում, իսկ երբ դուրս եկավ, Նոյն Աստծուն ողջակեզ մատուցեց և ընդունեց Աստծու ուխտն ու աշխարհի փրկության նշանը, որից հետո ճաշակեց միսը: Այսպես մարդկության համար փրկության տապան է սուրբ Եկեղեցին, որում բնակվում ենք և մենք: Այսօր այն օրն է, երբ Նոյի ընտանիքը տապանում է, դրա համար էլ չպետք է միս ուտել մինչև արձակում ստանալը և դեպի վաղվա օրը` իմանալի Արեգակի Լույսի ելնելը: Դրա համար նախ պետք է երկնավոր Գառին ողջակեզ մատուցել Աստծուն, ստանալ Նոր Ուխտը և արարածների փրկության նշանը, ապա վայելել մարմնավոր կերակուրը` կազմված մսից ու բոլոր ուտեստներից:

Նավակատիքի խորհուրդը ներկայացնում էր նաև Հին խորանը, և նրանք, ովքեր ծառայում էին Օրենքին, չէին ընդունում կատարյալ կերակուրը, այսինքն` երկնավոր Գառին, ինչի պատճառով էլ նրանց չտրվեց կատարյալ փրկությունը, այլ որպես մանուկներ` կաթով սնուցվեցին և ոչ հաստատուն կերակուրով, քանի որ չէին կարող մարսել: Այդ պատճառով և մենք, տոնելով այս օրը որպես հիշատակ Հնի, որում պատկերվեց Նորը, միս չենք ուտում, որը կատարյալ կերակուր է: Իսկ երբ Տերը եկավ և մեզ պարգևեց հաստատունը` Իր Մարմինն ու Արյունը, այնժամ ընդունեցինք կատարյալ շնորհը և այս խորհրդով միս ենք ուտում, որպես թե նորոգվեցինք հնից, այսինքն` մանկությունից, և ստացանք կատարյալը:

Եվ եթե մեկը մեզ բամբասի, թե այդ խորհրդով կերակուրն ի նկատի չեն ունեցել, իրավացի չի լինի, որովհետև ամեն իմանալի խորհուրդ նյութականապես պատկերվում է մարդկանց մեջ և ներգործում առարկայի վրա: Տե՛ս, որ կերակրի միջոցով ընկանք Դրախտից, և դարձյալ Կերակրով` Կենաց Հացով, անմահացանք ու երկինք բարձրացանք: Եվ ամենամեծ ու անճառելի խորհուրդներն էլ նյութապես են կապակցվում, ինչպես` հացով, գինով, ջրով, յուղով, նաև` Եկեղեցու հանդերձներով ու սպասքով:

Բայց տեսնենք, թե ինչպես և որտեղ սահմանվեց նավակատիքը և ովքեր էին, որ արեցին սա հնում: Արդ` առաջին նախամարգարեն` Մովսեսը, երբ կանգնեցրեց Խորանը կտավներից` որպես տասփեղկանոց վրան, որն ըստ Աստծու տեսչության ցույց տրվեց նրան լեռան վրա, և նրանում դրեց Տապանակն ու չորս սեղանները, հավաքեց ժողովրդին ու կատարեց Խորանի նավակատիքը: Դրա համար էլ այդ օրը կարգվեց նավակատիքի ու Խորանի հիշատակի օր, և այնուհետև ամեն տարի կատարվում էր այդ տոնը Երուսաղեմում: Այլև` երբ Սողոմոնը կառուցեց տաճարը և ամբողջապես հարդարեց այն, այնժամ ժողովեց ամբողջ Իսրայելը և տաճարի համար մեծ շուքով ու ճոխությամբ նավակատիք արեց: Իսկ երրորդ անգամ, երբ Զորոբաբելի միջոցով նորոգվեցին Երուսաղեմի ավերված շինությունները, նրանք ժողովվելով կատարեցին տաճարը նորացնելու մեծ տոնը, որը նավակատիք անվանեցին:

Մեր բնությունն Աստծու տաճար է, որը չար գոռոզի պատճառով ընկավ ու կործանվեց, այդ պատճառով հարկ է, որ Տանուտերը գա և վերստին շինի Իր տունը: Դրա համար Տերը նախ առաքեց Մովսեսին ու Ահարոնին, ապա` Սողոմոնին ու Զորոբաբելին և այլ արդարների ու մարգարեների, որպեսզի թերևս նրանց միջոցով կանգնեցվի այս տունը, այդ պատճառով էլ Աստված մեծաձայն գոչում է` ասելով. «Երկինքն Իմ աթոռն է, և երկիրը` Իմ ոտքերի պատվանդանը: Ի՞նչ տուն պիտի շինեք Ինձ համար» (Եսայի ԿԶ 1): Իսկ մարգարեն ասում է. «Աստված ձեռագործ տաճարում չի բնակվում» (տե՛ս Գործք Է 48): Հոգով տեսնողները հարցրին Աստծուն, թե ո՞րն է Նրա հանգստի տեղը, և լսեցին պատասխանը, թե. «Ես ո՞ւմ եմ նայելու, եթե ոչ` հեզերին ու խոնարհներին և նրանց, ովքեր դողում են Իմ խոսքից» (Եսայի ԿԶ 1): Ապա տարակուսելով ու անասելի դողով իրենց պարտությունը խոստովանեցին, դրա համար Տերը խոսեց և ասաց, որ կկանգնեցնի Դավթի ընկած ու կործանված խորանը:

Եվ մեկ այլ մարգարե վկայում է` ասելով. «Եվ հանկարծակի Իր տաճարը կգա Տերը, որին դուք փնտրում եք, և ուխտի Հրեշտակը, որին կամենում եք դուք» (Մաղաք. Գ 1): Եվ Զաքարիան ասում է. «Խնդա՛ և ուրախացի՛ր, դո՛ւստր Սիոնի, քանի որ ահա Ես կգամ և կբնակվեմ քո մեջ» (Զաքար. Բ 10): Ահա այսպես կանխասելով եկավ Նա և Կույսի արգանդում հագնելով մեր բնությունը` կանգնեցրեց բանական ադամական տաճարը, որի վրա նրանց ձեռք բարձրացրին ու քանդելով այն` ապականեցին, ինչպես Ինքն էր առակներով նրանց մասին ասում. «Քանդեցե՛ք այդ տաճարը, և երեք օրվա ընթացքում այն կվերականգնեմ» (Հովհ. Բ 19):

Եվ այսպիսով, Տերը երեքօրյա թաղումից հետո հարություն առավ` հաղթելով մահվանն ու ապականությանը` ըստ այս խոսքի. «Ո՞ւր է, մա՛հ, քո հաղթությունը. ո՞ւր է, դժո՛խք, քո խայթոցը» (Ա Կորնթ. ԺԵ 55), և Իրենով կանգնեցնելով այս տաճարը` Ավազանի միջոցով կանգնեցրեց նաև մարդուն, նորից ծնելով, նորոգելով նրան` Սուրբ Երրորդության տաճար դարձրեց, և տալով հարության հույսի առհավատչյան` հաստատեց հավատի վեմի վրա, որը դժոխքի դռները չեն կարող հաղթահարել: Եվ այն, որ Աստծու տաճար եղանք, հայտնապես ասում է Գիրքը. «Եթե մեկը կատարում է Իմ կամքը, Ես և Հայրը նրա մոտ կգանք և նրա մոտ կօթևանենք» (Հովհ. ԺԴ 23): Եվ դարձյալ. «Ուր երկու կամ երեք հոգի հավաքված լինեն Իմ անունով, այնտեղ եմ Ես` նրանց մեջ» (Մատթ. ԺԸ 20): Նաև առաքյալը` հավատարիմ վկան, ավելացնում է. «Չգիտե՞ք, որ Աստծու տաճար եք դուք, և Աստծու Հոգին բնակվում է ձեր մեջ»

Արդ` Աստված սա պատկերեց Հին տաճարի նավակատիքում, և եթե նրանք, որ ստվերի պաշտպաններն էին, այդպես էին տոնում անշունչ տաճարի նորոգությունը, ապա մենք, որ ճշմարտության վայելողներն ենք, պարտավոր ենք մեծապես տոնել ու պատվել մեր բնության նորոգության տոնը առավել, քան մյուս տոները: Եվ ամեն ոք, ով չի տոնում, չունի մաս ու բաժին նորոգման խորհրդից, և այդպիսիները կզրկվեն փրկությունից հրեաների՛ ու հեթանոսների հետ, ովքեր չհնազանդվեցին Ավետարանին:

Այժմ տեսնենք, թե ինչու ենք հինգ օր նավակատիք կատարում տարվա ընթացքում: Նախ` որովհետև նորոգվեցինք հինգ զգայարաններով: Երկրորդ` շնորհներ ընդունեցինք, որոնցից չորս կատարելագույններն այստեղ ընդունեցինք, իսկ հինգերորդը հանդերձյալում ենք ընդունելու:

Նախ տոնում ենք Ծննդյան նավակատիքը, որովհետև Տիրոջ ծննդյամբ և Հորդանանում մկրտությամբ` Ավազանից վերստին ծնունդ ու նորոգություն ընդունեցինք, որը մեծ ու առաջին շնորհն է, և այս նավակատիքը տոնում ենք որպես հիշատակը մեր նորոգության:

Իսկ սուրբ Զատկի նավակատիքը տոնում ենք, որովհետև մեծ հարության օրը մենք` մահկանացուներս ու ապականացուներս, անմահությամբ ու անապականությամբ պիտի զգեստավորվենք: Նաև` որովհետև վերացվեց մահվան հաղթությունը և մեր հոգիները սատանայից ազատվեցին ու Հայր Աստծուն ավանդվեցին: Դրա համար այս նավակատիքը մեր մեծ փրկության հիշատակին ենք կատարում:

Աստվածածնի նավակատիքը կատարում ենք, որովհետև ինչպես Եվայի միջոցով ժառանգեցինք մահն ու գերությունը, այդպես էլ այժմ նրա դստեր միջոցով ժառանգում ենք անմահությունն ու ազատությունը և ընդունում Դրախտային կյանքը:

Սուրբ Խաչի նավակատիքը տոնում ենք, որովհետև մեր վայր ընկած բնությունը խաչով վեր ելավ երկինք, մեր մեղքերը նրանով վերացվեցին, և մահվան մեր պարտքը դրանով վճարվեց: Այսպիսի մեծ պարգևների հիշատակի համար են կատարվում այս չորս նավակատիքները:

Իսկ հինգերորդ նավակատիքի տոնը Վարդավառին ենք կատարում, որովհետև Այլակերպության օրը Երկրորդ Ադամը հագավ Դրախտում մեր նախահոր կողոպտված պատմուճանն ու դրանով զգեստավորեց մեր բնությունը: Եվ մենք կատարում ենք այն հիշատակը, որ մեր հնացած ձորձերն այսօր դեն գցեցինք և հայրենի լուսեղեն պատմուճանով զգեստավորվեցինք: Եվ սա երևում է «Անառակի» առակից` անառակ որդու հոր հրամանից իր ծառաներին. «Անմիջապես հանեցե՛ք նրա նախկին պատմուճանը և հագցրե՛ք նրան» (Ղուկ. ԺԵ 22):

Սա ոչ թե բնության, այլ հանդերձի նորոգության տոնն է, որը, սակայն, այսօր մենք դեռևս չենք ընդունել, այլ թողնված է ապագայի համար, որպեսզի հանդերձյալում սրանով զգեստավորվենք, իսկ այստեղ ստանում ենք դրա հույսի առհավատչյան: Եվ ինչպես Հին Ուխտում տոները նշվում էին Նորի խորհրդով` ապագայում կատարվելիք իրադարձությունների դիմաց, այնպես էլ մենք հանդերձյալի հիշատակը նշում ենք այս տոնով:

Ահա նավակատիքի հինգ օրերն այսպես կարգվեցին, և այս օրերը կատարելապես սնվելու, այսինքն` կատարյալ «ուտիքի» օրեր չեն, և ոչ էլ ամբողջապես պահքի օրեր, այլ գտնվում են այս երկուսի միջակայքում: Պետք է հասկանալ այնպես, որ ոչ ամբողջությամբ հնում ենք, ինչպես հրեաները, և ոչ էլ հրեշտակների նման ամբողջովին կատարելություն ստացած, այլ, դեռևս, ընթացքում ենք: Որոշ մասը կատարված է, իսկ որոշ մասն էլ դեռ պետք է կատարվի: Եվ ինչպես Հինը Նորի պատկերն է, այդպես էլ Նորը` Հանդերձյալի:

Ճրագալույց

Սուրբ Ծննդյանը, ինչպես նաև սուրբ Զատկին նախորդող օրը կոչվում է Ճրագալույց, որը նշանակում է ճրագ լուցանել, այսինքն` վառել: Այդ օրերին, ըստ հատուկ արարողակարգի, վառում են տաճարի ջահերն ու կանթեղները և վառվող մոմեր բաժանում ժողովրդին, որից հետո մատուցվում է սուրբ Պատարագ: Հայ Եկեղեցում տարվա մեջ միայն երկու անգամ է Ճրագալույց կատարվում` սուրբ Ծննդյան և սուրբ Հարության նախատոնակներին, որովհետև այս տոների նավակատիքները մեր բնության նորոգման ու փրկության հիշատակներն են:

Այս օրը Թագավորի կարապետն է, որը նախօրոք գալիս է և ավետում Արքայի վաղվա գալստյան մասին ու հրամայում կահավորել ու զարդարել առագաստը4, պատրաստել Թագավորի պալատն ու հարսնության քողը գցել թագուհու` Եկեղեցու վրա: Այն ժամանակ և՛ հարսը, և՛ սպասավորները մի կողմ են թողնում ամբողջ տխրությունը և ամեն ինչ ըստ արժանվույն պատրաստում, որից հետո պատվում են ավետաբերին, սակայն կատարյալ հարսանիք չեն անում, որովհետև այն Թագավորի գալստյամբ է լինելու:

Սա նաև մարգարեությունների նշանակն է, որոնց ընթերցումները կատարում են նախատոնակի երեկոյան` ճրագներ ու կանթեղներ վառելով: Սա խորհրդանշում է մարգարեների աղոտ ծագումը, Արդարության Արեգակի երևելի ծագումից առաջ: Նաև այս մտքով է ճրագալույց ասվում, այսինքն` ժամանակավոր, անցավոր, աղոտ, տկար լույս:

Ահա, ըստ այս օրինակի, ճրագալույցի օրը կարապետ է լինում Ծննդյան ու Հարության տոներին: Եվ դրա համար սկսում ենք հոգևոր պաշտոն կատարել` նախ ընթերցելով մարգարեներին` որպես կանխասացների, ովքեր վկայում ու ավետում են մեզ գալիքը: Այսպիսով, Հինը Նորի հետ խառնելով` միասին տոնախմբում ենք: Եվ մինչ կավարտվեն հոգևոր խրախճանքները, վայելում ենք նաև մարմնավոր սեղանից, սակայն առանց միս ուտելու: Ո՛չ սգի ու ո՛չ էլ պահքի մեջ ենք, ինչպես երեկ ու անցյալ օրը, և ո՛չ էլ կատարյալ խրախճանքի մեջ, ինչպես գալիք, վաղվա օրն է լինելու Արքայի գալստյամբ, այլ մնում ենք պահքի ու կատարյալ խրախճանքի միջև, որը կերակրի միջոցով ենք հայտնապես ցուցադրում:

Եթե ոմանք ասեն, թե տոնը կերակրով չեն պատվում, ապա այդպիսիներին պետք է պատասխանել, թե այդ դեպքում ինչո՞ւ Հարությունը և Ծնունդը` որպես կատարյալ տոներ, չի սահմանված պահքով տոնել:

Իսկ կատարյալը չենք անում, որովհետև կիրակին պահքից բաժանում ենք շաբաթով, և դեռևս չենք տեսել Հարուցյալին: Եվ երբ արևի ծագումով լույսը բացվի, և Մարիամի հետ գնանք պարտեզ և տեսնենք գերեզմանը, ապա մեզ կերևա նաև Հարուցյալը և կհաստատի ու ցույց կտա Իր հարությունը: Այդ պատճառով անասելի խնդությամբ լցվելով` հնչեցնում ենք հարության երգը` նախ հոգով հպվելով հոգևոր սեղանին և ապա մարմնով` մարմնավորին, և ուտում ենք գառն ի հիշատակ երկնավոր Գառան, Ով օրհնյալ է հավիտյանս: Ամեն:

Ննջեցյալների հիշատակը

Տաղավար տոների երկրորդ օրը նվիրված է հավատով ի Քրիստոս ննջածների հիշատակին, ովքեր այս բոլոր հանդիսավոր օրերին մեզ տոնակից են լինում, բարեխոսում են մեզ համար, և նրանց աղոթքները ելնում են Աստծու առջև (տե՛ս Հայտ. Ը 4): Թեպետ արդարների հոգիներն ունեն անմահության հաստատ հույսը և գտնվում են Աստծու ձեռքում, խաղաղության մեջ (տե՛ս Իմաստ. Գ 1), սակայն նրանք պսակի դեռևս չեն արժանացել (տե՛ս Հայտ. Զ 9-11), ինչպես և մեղավորները` տանջանքների (տե՛ս Բ Պետ. Բ 4, 9), մինչև որ բոլորս էլ մեր վախճանին հասնենք` ըստ առաքյալի խոսքի. «Սրանք ամենքը հավատի մեջ վկայված լինելով հանդերձ, չընդունեցին խոստումը: Աստված մեզ համար ավելի լավն էր նախատեսել, որպեսզի առանց մեզ դրանք չկատարվեն» (Եբր. ԺԱ 39-40): Քանի որ որդեսեր Հայրը սպասում է, մինչև որ Իր բոլոր զավակները կհավաքվեն և այնժամ յուրաքանչյուրիս կտա իր հասանելիքը:

Առայժմ ննջեցյալները կարիք ունեն մեր աղոթքների` իրենց ներելի և անգիտությամբ գործած մեղքերի թողության համար, և հույսով սպասում են իրենց հոգիների հանգստության համար մեր հիշատակություներին: Ինչպես Հուդա Մակաբայեցին փող հավաքեց և ուղարկեց Երուսաղեմ` ննջեցյալների մեղքերի համար պատարագ մատուցելու (տե՛ս Բ Մակաբ. ԺԲ 43-46), և Բոոսն էր մեռելների և կենդանիների համար ողորմություն անում (տե՛ս Հռութ Բ 20), այդպես էլ ննջեցյալների հարազատները ողորմություն են տալիս կարոտյալներին և պատվիրում քահանաներին իրենց հարազատների անունները հիշատակել սուրբ Պատարագի մեջ:

Սուրբ Պատարագով ոչ միայն ողջերի համար է փրկություն լինում, ովքեր հավատով են հաղորդվում, այլև` նրանց, ովքեր հույսով ու հավատով ննջեցին ի Քրիստոս: Որովհետև Քրիստոսի մահը ոչ միայն ողջերի համար փրկություն եղավ, այլև` ննջեցյալների, ինչպես ասում է Պետրոսը. «Գնաց ավետարանեց հոգիներին, որոնք դժոխքում էին» (Ա Պետ. Գ 19): Սակայն սուրբ Պատարագը չի փրկում հեթանոսներին, անհավատներին և բոլոր նրանց, ովքեր անզիղջ ու անտրտում թավալվում են մեղքերի ու չարիքների մեջ և չեն հիշում դատաստանի օրն ու տանջանքների սարսափը: Այսպիսիների համար օգուտ չէ պատարագ մատուցելը կամ էլ ողորմություն անելը:

Այդ պատճառով, տաղավար տոների հաջորդ օրը, եկեղեցիներում մատուցվում է սուրբ Պատարագ և Հոգեհանգստյան պաշտոն` բոլոր նրանց համար, ովքեր ճշմարիտ և սուրբ հավատով ննջեցին ի Քրիստոս, և պատարագի մեջ, Աստծու առջև, հիշատակվում են նրանց անունները, ինչպես Սողոմոնը հիշատակեց իր հոր` Դավթի անունը: Ամեն նման դեպքում ննջեցյալների վրա կենաց ցող է իջնում, որը մեծ ուրախություն է պատճառում երկնային զորքերին, նաև նրանց, ովքեր ուղիղ սրտով, ճշմարիտ հավատով, ողջամիտ հույսով և սուրբ սիրով հիշատակում են սրբերին, քանի որ հանգուցյալների հիշատակությունը մեծ շահ է և կատարյալ օգուտ:

Այդ օրը մարդիկ այցելում են նաև իրենց ննջած հարազատների գերեզմանները և պատվիրում քահանաներին օրհնել այն, որով ավետում ենք ննջեցյալներին Տիրոջ Երկրորդ գալստյան և մեռելների հարության հույսը:

 

ԱՎԱԳ ՏՈՆԵՐ

 

Աստվածայայտնության տոնին նախորդող տոնակատարությունները Ծննդյան տոնից առաջ, սուրբ Հովհաննես Օձնեցի հայրապետի կարգադրությամբ, տոնում ենք չորս տոն, որոնք և կոչվում են Ավագ տոներ: Սրանք կատարվում են նախատոնակներով և առանձին հանդեսներով:

Սուրբ Եկեղեցու վարդապետները Սուրբ Հոգու առաջնորդությամբ Ծննդյան և Աստվածայայտնության տոնից առաջ կարգեցին ևս չորս տոն Եկեղեցու յոթ գլխավոր այրերի համար` որպես սուրբ Եկեղեցու հավատի շինության անկյան վեմերի: Նախ կարգեցին Դավիթ Աստվածահոր և Հակոբոս Տյառնեղբոր հիշատակության օրը, ապա` սուրբ Ստեփաննոս Նախավկայի, այնուհետև` առաքյալներից գլխավորների` Պետրոսի ու Պողոսի, և ապա` Որոտման որդիների` Հակոբոսի ու Հովհաննեսի տոները, ովքեր և յոթ սյուներ եղան, ըստ որի` հիմնարկվել են Եկեղեցու չորս անկյուններն ու յոթ սյուները:

Նա, ով կամենում է արքունիք կազմել, այն կառուցում է հաստատուն ու ամուր հիմքի` անսասան վեմի վրա, որի մասին Տերն առակով ասաց Ավետարանում. «Պիտի հաստատեմ Եկեղեցին հավատի վեմի վրա» (հմմտ. Մատթ. ԺԶ 18): Քանի որ Եկեղեցին հաստատված է մարգարեական ու առաքելական հիմքի վրա` անկյան գլուխ ունենալով Քրիստոսին, դրա համար էլ մարգարեների և առաքյալների հետ միասին ենք տոնում այս տոնը, որովհետև այն, ինչը մարգարեները Հոգով տեսնելով պատմեցին, առաքյալներն ականատես լինելով քարոզեցին:

Եվ դարձյալ` նրանց համար, ովքեր դժվարահավատ են, և նրանց հավատարիմ վկաներ են հարկավոր, ինչպես Քրիստոս Իր Աստվածության համար Հորն է վկա բերում, ինչպես նաև Մովսեսին ու Եղիային` Իր չարչարանքներից առաջ Թաբոր լեռան վրա բերեց, այսպես և մենք մեր Փրկչի ծննդյան հավատարիմ վկաներ ունենք Դավթին ու Հակոբոսին: Քանզի Հին Ուխտում չկար ավելի պատվական մեկը, քան Դավիթը, ում հրեաներն ավելի պատվեին, իսկ Նոր Ուխտում առաքյալները Հակոբոս Տյառնեղբորը կարգեցին որպես առաջին եպիսկոպոս Երուսաղեմի, ով բոլորի կողմից Արդար կոչվեց:

Մատթեոսը Դավթին աստվածահայր է կոչում` ասելով. «Գիրք ծննդյան Դավթի որդու» (Մատթ. Ա 1), իսկ Պողոսն իր խոսքում Հակոբոսին Տիրոջ եղբայր է անվանում. «Առաքյալներից ոչ ոքի չտեսա, բացի Հակոբոսից` Տիրոջ եղբորից» (Գաղատ. Ա 19): Եվ կա՞ արդյոք ավելի արժանահավատ վկա, քան հայրը կամ եղբայրը: Եվ Քրիստոսի ծնունդով մեկ եղան մարգարեները և առաքյալները:

Ինչպես երկրի թագավորները սովորություն ունեն իրենց խորհուրդները և գանձերը հույժ հավատարիմ և վստահելի այրերին ավանդելու, այսպես և երկնային Արքան Իր տնօրինության խորհուրդը նրանց վստահեց, մանավանդ Դավթին, ում համար ասաց. «Գտա Հեսսեի որդի Դավթին` Իմ սրտով մի մարդու» (Գործք ԺԳ 22), ով էլ Աստծու «սիրտ» և «կամք» կոչվեց: Իսկ Դավիթն ասաց. «Քո խոսքերը սրտումս թաքցրի, որ չմեղանչեմ Քո դեմ» (Սաղմ. ՃԺԸ 11): Իսկ Հակոբոսին «պարիսպ» են անվանում, որովհետև Տիրոջ գանձն անդրժելիորեն պահեց: Նաև` նա մոտ է Տիրոջը եղբայրական համարձակությամբ:

Օրինակ` եթե մի անծանոթ մարդ կամենա թագավորի մոտ մտնել, նախ կմոտենա թագավորի մերձավորին, նրանից կիմանա թագավորին պատվելու հանգամանքները և ապա կհամարձակվի մոտենալ թագավորին: Արդ` երկնային Թագավորի, Նրա արքունիքի, գահի, տնօրինական խորհրդի ու մեծ քաղաքի` սուրբ Եկեղեցու փառքի առջև գալու համար առավել ևս պարտավոր ենք մի քանի օր առաջ մտնել թագավորական արքունիքի գավիթ` սովորելու տերունական հանգամանքները:

Հակոբոս Տյառնեղբայրը, Տիրոջ հետ հիշատակվելով, պատվի է արժանանում: Եվ ի՞նչ ավելի մեծ պատիվ կա, քան Աստծու եղբայր կոչվելը: Այն, ինչ Դավիթը մարգարեական հոգով աստվածաբանեց Քրիստոսի մասին, այդ ամենը` տնօրինության սկզբից մինչև ավարտը, Հակոբոսը տեսավ, քանզի Տիրոջ եղբայրը լինելով` միշտ շրջում էր Նրա հետ: Նաև Հովսեփն իր մահից առաջ սուրբ Կույսին հանձնել էր Հակոբոսի խնամքին, մինչև որ խաչի վրա Փրկիչը Կույսին հանձնեց Հովհաննեսի խնամակալությանը:

Դավիթ մարգարեի ու Հակոբոս Տյառնեղբոր, Ստեփաննոս Նախավկայի, Պողոսի ու Պետրոսի և Հովհաննես ու Հակոբոս առաքյալների տոները միմյանց հաջորդելով ենք տոնում ո՛չ ըստ նրանց վախճանվելու կարգի, քանզի Դավիթը Քրիստոսի գալուստից հազար տարի առաջ է վախճանվել, Հակոբոս Տյառնեղբայրը` Տիրոջ չարչարանքներից երեսուն տարի անց` Ներոնի թագավորության յոթերորդ տարում, իսկ Պետրոսն ու Պողոսը Հռոմում նահատակվել են Ներոն կայսեր թագավորության 13րդ և Տիրոջ չարչարանքների 36րդ տարում: Հովհաննեսը, հասնելով խորին ծերության, Տիրոջ չարչարանքներից 72 տարի անց, Ենոքի և Եղիայի նման կենդանի, տեղափոխվեց երկինք: Իսկ Հակոբոսը` նրա եղբայրը, Տիրոջ չարչարանքներից չորս տարի անց սպանվեց Ագրիպպասից, որը Հերովդես կոչվեց (տե՛ս Գործք ԺԲ 12): Հակոբոսը դարձի է բերել Հերմոգինես կախարդին, նրա Փիլոդեոս աշակերտին, Օվսիա դպրին և նրանց հետ նաև բազում մարդկանց, մեծամեծ նշաններով ու իմաստությամբ, այդ պատճառով էլ Աբիաթար քահանայապետը և բոլոր հրեաներն աղաչեցին Հերովդեսին գլխատել նրան:

Հույժ խորհրդաբար և իմաստությամբ են ի մի հավաքվել նրանց տոները Քրիստոսի Ծննդյան տոնից առաջ, քանզի Քրիստոսի գալուստը դատաստանի, դատապարտության և իրավունքի համար էր: Սատանայի դատաստանի, դժոխքի դատապարտության, ինչպես նաև մարդկային բնության իրավունքի և ողորմածության համար, ինչպես Ինքն ասաց. «Դատաստանի համար եկա այս աշխարհը» (Հովհ. Թ 39), և դարձյալ. «Հիմա՛ է այս աշխարհի դատաստանը, հիմա՛ է, որ այս աշխարհի իշխանը դուրս կնետվի» (Հովհ. ԺԲ 31): Նաև Դավիթն է ասում. «Գիտեմ` Դո՛ւ, Տե՛ր, աղքատի արդար դատաստանն ես անում և տնանկի իրավունքն ես պաշտպանում» (Սաղմ. ՃԼԹ 13): Արդ` թեպետ Տերը խոնարհությամբ եկավ աշխարհ` ծառայի կերպարանքով, սակայն սիրում է թագավորի իրավունքը և պատիվը: Եվ փոխանակ հրեղեն ու անմերձենալի աթոռի, Եկեղեցին պատրաստեց չորեքկերպյան աթոռի նմանությամբ, որ տեսավ Եզեկիելը մարդու կերպարանքով, առյուծի ձևով, եզի օրինակով և արծվի վերսլացությամբ (տե՛ս Եզեկ. Ա 5):

Աստվածության այս չորս տոների խորհուրդն ավելի արժանավոր է և զարմանալի, քան վերին աթոռինը, որովհետև մինչ այս աթոռին նստելը` Նրան միայն երկնայիններն էին փառաբանում, իսկ երբ մարգարեներին ու առաքյալներին Իր Աստվածության համար որպես աթոռ պատրաստեց, ամբողջ երկիրը լցվեց նրանց բարբառով, և վերիններն ու ներքիններն ընդհանրապես լցվեցին գիտությամբ ու Նրա փառքով, որովհետև սրանց միջոցով հայտնվեց Աստծու բազմապատիկ իմաստությունը:

Արդ` այս տոների խորհրդին են վերաբերում աստվածաբարձ այս կենդանիները: Այսպես, առյուծի նմանությունը պատշաճում է Դավթին` թագավորական պատվի համար, ում Հակոբ նահապետը վկայում է` ասելով. «Հուդա՛, կորյուն առյուծի, իմ շառավղից ելար, որդյա՛կ իմ, ելար, բազմեցիր, ննջեցիր դու որպես առյուծ» (Ծննդ. ԽԹ 9): Այս խոսքերը` որպես մարգարեություն, նախ Դավթի մասին ասվեցին, իսկ այնուհետև` Քրիստոսի: Հակոբոս Տյառնեղբայրը նույնպես նույն թագավորական ցեղից էր` մաքրությամբ առյուծացած ընդդեմ ախտերի:

Իսկ մարդու նմանությունը Ստեփաննոսի համար պետք է իմանալ, որպես այր Քրիստոսի կատարյալ չափի հասակով: Եվ նա տեսավ երկինքը մեծ հանդիսությամբ բացված և մարդացյալ Աստծուն` Հոր աջ կողմում:

Եզի կերպարանքը խորհրդանշում է հավատի ամրությունը, որն ունեն Քրիստոսի աներեր աշակերտները, Եկեղեցու հաստատուն սյուները` Պետրոսն ու Պողոսը: Սրանք առաքելաջան աշխատությամբ ընթացան տիեզերքի բոլոր ոլորտներում և մեր բնության անդաստանը վարեցին Ավետարանի արորով: Նրանք, քաղհանելով փուշն ու մեղքերի սեզը, հրով այրեցին որոմնաբեր արմատը և հոգևոր սերմերով լցրին ամբողջ տիեզերքը` սկսած Երուսաղեմից: Նրանց այսպիսի առատաբեր ավետարանչության մասին Դավիթը կանխավ երգաբանեց` ասելով. «Ողջ երկիրն է բռնել ձայնը նրանց, և մինչև աշխարհի ծայրն են հասել խոսքերը նրանց»

(Սաղմ. ԺԸ 5): Նրանք են Աստծուն հաճելի եզները, որոնք կանգնեցին ազգերի ու թագավորների առջև:

Արծվի ձևով երևացին երանելի ավետարանիչները` Որոտման որդիները, ովքեր բարձրաթռիչ աստվածաբանությամբ հասան Սուրբ Հոգու խորություններին և արծվաթռիչ սլացքով պատռեցին կռապաշտության թանձրամած խավարը և ցրեցին նրա ոհմակը` դևերի ժողովն ու սևագունդը, և նրանց աշխարհալած անելով` ազատեցին մարդկային ցեղը, որը նեխել էր զանազան ախտերով լցված լեշի նման, ինչպես գրված է. «Ուր դիակն է, այնտեղ կհավաքվեն արծիվները» (Մատթ. ԻԴ 28): Որովհետև աղվեսների բզկտող և ամենակեր ոհմակների նման, ամենաչար և մեղսասեր դևերը, որոնք կերակրվում են հոտած ու նեխած լեշերով, հեռու փախան մարդկանցից, և մարդկային նեխած բնությունը համեմվեց ճշմարտության աղով` լվացվելով Ավազանի միջոցով, և Կենդանարար Հոգով վերստին եղան Լույսի որդիներ:

Սրանք են չորս կենդանակերպերի տիպերը, որոնք լծված են Տերունական աթոռին: Նույնը և Դանիելն է ասում. «Նայում էի, մինչև աթոռները դրվեցին, և Հինավուրցը նստեց» (Դան. Է 9), որը շատ դիպուկ է, որովհետև Եկեղեցին սպասում է երկնային Թագավորի գալստյանը, Ում համար նախ աթոռն է պատրաստվում, որպեսզի գա և մտնի Իր սրբության սենյակը` խորհրդի անարատ առագաստը, առաքելաքարոզ ավանդություն5, որը չի սուզվում հերձվածողների պղտորումներում, այլ միշտ աճում է ու զորանում, ինչպես Պետրոսը հավատի հիմքը լսեց Տիրոջից. «Դու վեմ ես, և այդ վեմի վրա պիտի շինեմ Իմ Եկեղեցին, ու դժոխքի դռներն այն չպիտի հաղթահարեն» (Մատթ. ԺԶ 18): Սրա համար էլ երանելի Պողոսը հավելյալ նեղություններ է կրում Եկեղեցու օգուտի համար: Արդ` գալիս է Հինավուրցն Աստված մանկացած ու բազմում Իր աթոռին, և աթոռը դրված է Դավթի տանը:

 

ՄԵՐ ՏԻՐՈՋ` ՀԻՍՈՒՍ ՔՐԻՍՏՈՍԻ ԾՆՆԴՅԱՆ
ԵՎ ԱՍՏՎԱԾԱՀԱՅՏՆՈՒԹՅԱՆ ՏՈՆԸ

Աստվածահայտնություն

 

Այսօր Աստվածահայտնության տոնն է, քանզի այսօր` հունվարի 6ին, ծնվեց փառքի Աստված` Միածին Որդին, և երեսուն տարի անց` դարձյալ հունվարի 6ին, մկրտվեց: Վայել է Աստծուն, Ով զորացրեց սուրբ Կույսին` Իրեն ըստ մարմնի ծնելու համար, մկրտվել Իր ծննդյան օրը` իջնելով ջրի մեջ, այն սրբելով ու զորացնելով և սուրբ Ավազանի արգանդը պտղատու դարձնելով, որպեսզի Սուրբ Հոգու միջոցով մենք վերստին ծնվենք սուրբ Ավազանից և կոչվենք Աստծու որդի:

Սրա համար էլ Հայ Եկեղեցին միասին է տոնում Ծննդյան և Մկրտության տոները և այն անվանում «Հայտնության տոն», որով իմանում ենք, որ Նա, Ով ծնվեց սուրբ Կույսից, նույն Ինքն այսօր եկավ մկրտվելու Հովհաննեսից, վկայվեց Հորից և դավանվեց որպես Որդի` Հոր մշտնջենավոր Ծնունդ, նույն էությունից:

Հայտնության տոն է կոչվում, որովհետև այսօր արարածները տեսան իրենց Արարչին: Այսօր Աստված ծննդյամբ հայտնվեց և՛ երկնայիններին, և՛ երկրայիններին` հրեշտակներին, հովիվներին ու մոգերին, ինչպես նաև անբաններին` քարայրին ու մսուրին: Հետևապես` Տիրոջ ծննդյամբ եղավ նաև Նրա հայտնությունը, և Աստված, սուրբ Կույսից ծնվելով, որպես մարդ երևաց: Այդ պատճառով էլ Պողոսն ասում է. «Աստված Իր շնորհը հայտնեց որպես փրկության միջոց բոլոր մարդկանց» (Տիտ. Բ 11): Իսկ Գրիգոր Աստվածաբանը Քրիստոսի ծննդյան ճառում այսպես է ասում. «Այսօր Աստծու հայտնության տոնն է»: Նաև Բարսեղ Կեսարացին է ասում. «Այս տոնի անունը դնենք Հայտնության տոն»:

Նաև Քրիստոսի մկրտությամբ հայտնություն եղավ, քանզի հայտնի դարձավ կուսածին Մարդու` Հիսուսի Աստվածությունը, Ում մկրտեց Հովհաննեսը և Քրիստոս անվանեց, և Քրիստոս Աստված է: Այս մասին վկայեցին Հայրը, Սուրբ Հոգին և Հովհաննես Մկրտիչը:

Այսօր հայտնվեց նաև Երրորդության խորհուրդը, որը մինչ այդ պահը ծածկված էր մարդկանցից. Որդու մկրտությամբ, Հոր ձայնով և Սուրբ Հոգու աղավնակերպ իջմամբ:

Այսօր մենք արժանանում ենք անկողոպտելի ուրախությամբ տոնելու երկնավոր Թագավորի` անեղ և մշտնջենավոր Աստծու մեծ ու հրաշափառ ծննդյան օրը, որի պատճառով ցնծում ենք բերկրալից հրճվանքով: Քանզի Նա, Ով Հոր էության նկարագիրն է ու երեսի Լույսը, փառքի ծագումն ու անժամանակ Ծնունդը, և վեր է բոլոր մտքերից, անճառելի` մարդկանց համար, ու անծանոթ` հրեշտակներին, ժամանակի լրանալով խոնարհվեց հայրական ծոցից և Հոր ու Սուրբ Հոգու կամքով բնակվեց սուրբ Կույսի անարատ արգանդում, նրա մարմնից մաս առնելով` մարմնավորվեց և ինն ամիս համբերելով ու հրաշապես մարդանալով` ծնվեց կնոջից Բեթղեհեմում` Դավթի քաղաքում, և պատվեց խանձարուրով. Նա, Ով Արուսյակից առաջ է ծնվել և Հոր ու Սուրբ Հոգու հետ ծածկված է անմատույց լույսով:

Մեր Քրիստոս Աստծու Ծննդյան և Հայտնության տոնը բոլոր տոների սկիզբն ու հիմքն է: Եթե Քրիստոս մարմնով չծնվեր, ապա չէր մկրտվի, ուրեմն չէր լինի Աստվածայայտնության տոնը, և եթե չխաչվեր, չթաղվեր ու հարություն չառներ, չէր լինի Հարության տոնը: Այսպիսով, Քրիստոսի ծնունդով ծնունդ առան մյուս տոները` ինչպես ակունքից բխող բազմաթիվ աղբյուրներ: Փառավորյալ Սուրբ Երրորդությունը հիմնարկեց մեր փրկության այս տոնը, և Հոր ու հավիտենական Սուրբ Հոգու կամքով եղավ Միածնի ծնունդը` ամենամաքուր արգանդից: Սա է հոգևոր ուրախության սկիզբը բոլոր հավատացյալների համար և սա է արարածների ազատությունը: Այս մայր տոնը սուրբ Եկեղեցին համընդհանուր ուրախության օր է հայտարարում, քանի որ եղավ այն, ինչին հազարամյակներ առաջ սպասում էին մարգարեները և կամենում տեսնել սրբակյացները, այսինքն` Բանն Աստծու` մարմնով հայտնվելը և բնակվելը մարդկանց մեջ:

Ի՞նչ էին ասում մարգարեները Տիրոջ ննդյան մասին:

Նախագետ Աստված նախքան Իր կուսածին գալուստը բազում օրինակներով պատկերեց Իր մարդանալու և չարչարանքների խորհուրդը, որպեսզի երբ ճշմարտապես գա, մարդիկ չտարակուսեն: Ըստ այդմ ասում է առաքյալը. «Աստված բազմապիսի ձևերով և այլազան օրինակներով նախապես խոսեց մեր հայրերի հետ մարգարեների միջոցով» Տերը նախ երևաց առաջին արդարներին` Աբրահամին` երկու հրեշտակների ուղեկցությամբ, և նրա վրանում կերակրվեց, ապա` Հակոբ նահապետին` «սանդուղքի» տեսիլքով, որով Աստված ցույց տվեց օրինակը խաչի ու Խաչյալի, այնուհետև Հակոբի հետ գոտեմարտելով ցույց տվեց Իր միանալը մարդկային բնությանը: Նույն Տերը երևաց նաև Մովսեսին` «անկեզ մորենու» տեսիլքով, որն այրվում էր, սակայն չէր սպառվում, ինչը խորհրդանշում է կուսական արգանդը, որի մեջ իջավ Աստվածային Հուրը և վառեց մարմնի ճրագը` որպես Լույս աշխարհին: Նույնպես և մյուս մարգարեներին հայտնեց Իր Մարմնով գալստյան, ինչպես նաև ծննդյան ժամանակի ու տեղի մասին, որի համաձայն` Հիսուս Քրիստոս պետք է ծնվեր Դավիթ թագավորի հայրենի Բեթղեհեմ քաղաքում, նույն ցեղից սերող Կույս Մարիամից:

Արդ` տեսնենք, թե երբ պետք է գար Տերը: Մովսես մարգարեն ասում է. «Քո եղբայրների միջից քո Տեր Աստվածն ինձ նման մարգարե պիտի մեջտեղ հանի, Նրան կլսեք» (Բ Օրենք ԺԸ 15): Բայց այստեղ չի ասվում գալստյան ժամանակի և տեղի մասին: Քննարկենք Հակոբ նահապետի մարգարեությունը` ասված Հուդայի համար. «Հուդա՛, քեզ կօրհնեն քո եղբայրները», և դարձյալ` «Հուդայից իշխան չի պակասելու և ոչ` առաջնորդ նրա կողից, մինչև որ գա Նա, Ում պատկանում են հանդերձյալները, որովհետև Նա է հեթանոսների հույսը» (Ծննդ. ԽԹ 8, 10): Համաձայն այս մարգարեության` Տիրոջ գալստյան ժամանակ պիտի վերանար պետն ու իշխանը Հուդայի տնից: Ըստ Հովսեփոս պատմիչի` Հրեաստանի Հերովդես արքայի (ով եդոմացի էր հոր կողմից և արաբ` մոր) թագավորության երեսունմեկերորդ տարում ծնվեց Հիսուս: Սրանով նշան տրվեց նաև, որ Տիրոջ գալստյան ժամանակ դադարելու էր հեթանոսների թագավորությունը:

Մեկ այլ նշան ևս գալստյան ժամանակի մասին. «Նրանց կհովվես երկաթյա գավազանով» (Սաղմ. Բ 9): Երկաթյա գավազան է անվանվում Հռոմեական թագավորությունը: Եվ իրոք, այն ժամանակ Իսրայելը Հռոմեական կայսրության մեջ էր:

Դարձյալ մեկ այլ մարգարեություն, որտեղ հայտնապես խոսվում է Քրիստոսի գալստյան ժամանակի մասին, որը լինելու էր Երուսաղեմը վերաշինելուց հետո. «Երուսաղեմի շինելուց մինչև առաջին օծումը կա յոթ յոթնյակ և վաթսուներկու յոթնյակ» (Դան. Թ 26): Արդ` վաթսունինը յոթնյակը կազմում է չորս հարյուր ութսուներեք տարի, այսինքն` Երուսաղեմի կառուցվելուց չորս հարյուր ութսուներեք տարի անց վերանալու էր իշխանն Իսրայելից, և ապա գալու էր այլազգի թագավորը: Եվ այդ տարի ծնվեց Քրիստոսը:

Այժմ` տեղի մասին. «Եվ դո՛ւ, Բեթղեհե՛մ, Եփրաթայի սակավամարդ տուն, կլինես Հուդայի երկրի հազարավորների մեջ, քեզանից պիտի ելնի Ինձ համար Իսրայելի մի իշխան, և Նրա ծագումն աշխարհի սկզբի օրերից է» (Միքիա Ե 2): Իսկ Դավիթն ասում է. «Ահա Նրա մասին լսեցինք Եփրաթայում, և Այն գտանք մայրիների դաշտերում» (Սաղմ. ՃԼԱ 6): Քանզի Աբրահամը գնեց Սահառի որդի Եփրոնից նրա ագարակի սահմաններում գտնվող քարայրը (տե՛ս Ծննդ. ԻԳ 1620), և հետագայում այնտեղ թաղվեցին ինքը, Սառան, Իսահակը, Ռեբեկան, Լիան, Հակոբը, քանի որ «հեռվից տեսան» Տիրոջ այնտեղ իջնելը: Այս վայրը Եփրոնի անունով կոչվեց Եփրաթա, որը թարգմանվում է պտղաբերություն, քանզի այնտեղից մեզ տրվեց կյանքի Պտուղը: Այնուհետև այն վերանվանվեց Բեթղեհեմ, որը թարգմանվում է հացի տուն, քանզի Երկնավոր հացը` Հիսուս Քրիստոս, Բեթղեհեմում ընծայվեց աշխարհին: Այստեղ է նաև նախամոր` Եվայի շիրիմը, ում Աստված ասաց. «Տրտմությամբ որդի ծնես» (Ծննդ. Գ 16): Եվ երջանիկ Մարիամն այստեղ` նախաստեղծի գերեզմանի վրա, ծնեց Բանն Աստծուն առանց տաժանելի երկունքի ու չարչարանքների և ազատեց նախամորը վտանգավոր երկունքից:

Իսկ թե ինչպես է գալու, այս մասին Եսային է ասում. «Ահա Կույսը պիտի հղիանա և որդի ծնի, և Նրա անունը պիտի լինի Էմմանուել» (Եսայի Է 14): Իսկ թե որ ազգատոհմից է լինելու Կույսը, այդ մասին ասում է սաղմոսերգուն. «Տերը ճշմարտությամբ երդվեց Դավթին և չստեց նրան. քո որովայնի պտղից պիտի նստեցնեմ քո գահին» (Սաղմ. ՃԼԱ 11): Նաև ասում է. «Նրա սերունդը կհաստատեմ հավիտյանս հավիտենից և Նրա գահը, ինչպես օրերը երկնքի», ապա ավելացնում. «Ինչպես լուսին, Նրա աթոռն իմ առջև հավերժ հաստատված կմնա երկնքում» (Սաղմ. ՁԸ 30, 38): Այս խոսքերը Քրիստոսի համար ասվեցին և ոչ թե Սողոմոնի, որովհետև վերջինիս աթոռն իբրև արեգակ հաստատուն չմնաց և ոչ էլ` իբրև լուսին: Սրանից իմանում ենք, որ Դավթի ցեղից է լինելու սուրբ Կույսը: Նաև ասում է. «Դու հանեցիր ինձ արգանդից» (Սաղմ. ԻԱ 9), այսինքն` առանց այր մարդու անկողնու, որովհետև «կույս արգանդից կորզված մարմին» է Նա ասվում:

Հիսուսի ծնունդը

Ադամի` Դրախտից դուրս ելնելուց 5164 տարի6 անց` Օգոստինոս կայսեր թագավորության քառասուներկուերորդ և Հերովդեսի թագավորության երեսունմեկերորդ տարում, կայսրը հրաման տվեց երկրով մեկ մարդահամար կատարել, ըստ որի` յուրաքանչյուր հպատակ պարտավոր էր գրանցվել իր հայրենի քաղաքում: Երբ Տերը կամեցավ Ադամին արձանագրել Կյանքի գրքում, Օգոստինոս կայսրից հրաման եկավ` մարդկանց արձանագրելու մարդահամարի մեջ: Այդ օրը երկնավոր ու երկրավոր թագավորների հրամանները մեկմեկու հանդիպեցին: Կայսրն արձանագրում էր մարդկանց` իրեն հարկ տալու համար, Իսկ Աստծու Որդին` ադամորդիներին` Կյանքի գրքում: Երկրային թագավորը մտածում էր մարդկանց պարտական դարձնել իրեն, իսկ երկնային Թագավորը ողորմում էր ու ազատում պարտապաններին պարտքերից: Քանի որ արտաքիններով պատկերվում են քողարկվածները, և երկրավորներով` իմացվում երկնավորները, ապա համաձայն այն հրամանի, որ յուրաքանչյուր ոք պետք է արձանագրվի իր բնակավայրում` Ադամն արձանագրվեց Եդեմում, քանզի դա էր նրա բնակավայրը:

Կայսեր հրամանը հասավ նաև Հովսեփին, որպեսզի նա ևս իր անունն արձանագրեր իր բնակավայրում` Դավթի քաղաքում: Ուստի սուրբ Կույս Մարիամը և Հովսեփը, ովքեր սերում էին Դավթի ցեղից, թողնելով Գալիլիայի Նազարեթ քաղաքը, գնացին Բեթղեհեմ: Երբ նրանք եկան Եփրաթա (Բեթղեհեմ)` Դավթի քաղաքը, Աստվածամոր երկունքը վրա հասավ: Եվ որովհետև այդ փոքրիկ քաղաքում, մարդահամարի նպատակով հավաքված մարդկանց բազմության պատճառով, նրանց համար իջևանատանը տեղ չգտնվեց, Հովսեփն ու Մարիամը ստիպված գիշերեցին քաղաքից դուրս գտնվող այն քարայրում, որն անձրևային ու ցուրտ եղանակներին որպես նախրատուն էր ծառայում: Եվ այստեղ` քարայրում` ծղոտի վրա, ձմեռային մի ցուրտ գիշեր Կույսը ծնեց Աստվածորդուն` աշխարհի Փրկչին, և բարուրելով մանկանը` դրեց մսուրի մեջ:

Ջրհեղեղից հետո Սեմը մարգարեաբար այդ այրում էր թաղել նախամայր Եվային, իսկ Գողգոթայում` Ադամին: Այդ պատճառով էլ Աստվածածնով ողջանում է Եվան, իսկ խաչով` Ադամը, ու դրանով նախամոր անեծքը փոխվում է օրհնության, իսկ տրտմությունը` ուրախության:

Հովիվների այցելությունը

Բեթղեհեմյան քարայրի մոտակայքում բացօթյա բնակվող հովիվներ կային, ովքեր իրենց հոտերի գիշերային պահպանությունն էին անում: Այդտեղ էր Դավիթն իր հոր խաշինքն արածեցրել և այդտեղ էր գալու` ըստ մարմնի Դավթի Որդին` քաջ Հովիվը` արածեցնելու Իր բանական հոտը: Եվ հանկարծ Տիրոջ հրեշտակը երևաց հովիվներին, և Տիրոջ փառքը ծագեց նրանց շուրջը, որից նրանք սաստիկ վախեցան: Եվ հրեշտակն ասաց նրանց. «Մի՛ վախեցեք, որովհետև ահա ձեզ մեծ ուրախություն եմ ավետում, որն ամբողջ ժողովրդինը կլինի, որովհետև այսօր Դավթի քաղաքում ձեզ համար ծնվեց մի Փրկիչ, որ Օծյալ Տերն է» (տե՛ս Ղուկ. Բ 8-11):

Հրեշտակներն ավետեցին հովիվներին, թե եկել է քաջ Հովիվը` ժողովելու Իր ցրված բանավոր հոտը` ասելով նաև. «Նա է այն Փրկիչը, որ պիտի հափշտակի գերությունը բռնակալի ձեռքից ու արձակի կապվածներին խավար բանտից: Նա է Հզորը զորությամբ, Ով Իր սպանվելով ետ է բերելու ավարը և չարչարանքներով հաղթելու է թշնամուն ու հալածողին: Ո՛վ մարդիկ, ինչո՞ւ եք լուռ մնացել, ահա եկել է ձեր Թագավորը, գնացե՛ք, տեսե՛ք ու երկրպագե՛ք Նրան: Նա հեզ է ու խոնարհ և չունի իշխանական ահարկու զենքեր, սուր ու վահան չկան Նրա ձեռքում, ինչպես պատերազմողի ձեռքում, և Նա չի հեծել զարդարված նժույգ ու ջորի և սրընթաց երիվար, այլ պատված է խանձարուրով ու դրված է մսուրում: Տեսե՛ք Նրան ու մի՛ երկմտեք Նրա աղքատ տեսքի պատճառով»:

Ցնծացին, ուրախացան ու հավատացին անբիծ հովիվները և ընծաներ վերցնելով` գնացին Նրա մոտ: Արդարներն ընտրեցին, ուղիղները տասնորդեցին ու մատուցեցին իրենց պատարագները. նախ գառ` իբրև Քահանայի, ապա կաթ` իբրև Մանուկի, և փառք` իբրև Աստծու: Առաջին ընծաները հովիվները մատուցեցին ու երկրպագեցին Նրան: Մաքու գառնուկը մատուցեցին Աստծու Գառին` Նրան, Ով եկել էր զոհվելու` Աստծուն պատարագ լինելու, և դադարեցնելու գառների զոհաբերումը: Հովիվները, միաբանվելով հրեշտակների հետ, փառաբանեցին Նրան: Այդ օրն այնտեղ մեծ սքանչելիքներ եղան, քանզի երկնայինների ձայները միավորվեցին երկրայիների ձայներին և անմարմինների երգերը` մարմնավորների երգերին, և բոլորի բերաններից միաձայն փառաբանություն ելավ: Երկինքն ու երկիրը միաբանվեցին` օրհնաբանելու միակ Միջնորդին, Ով հաշտեցրեց նրանց Իր ծննդյամբ: Այրը փոքր էր, մսուրը` աղքատիկ, Հովսեփն` ուրախ, Մարիամը` զարմացած, իսկ Որդին` աղքատացած:

Մարիամը, տեսնելով այս բոլոր սքանչելիքները, քաջալերվեց, և նրանից հեռացան երկունքի ցավերը4, տրտմությունը, և ոտքի կանգնելով իր Որդու առջև` երկրպագում էր Նրան ու ընկնելով Մանկան առջև` ծնողական գութով աղոթում: Այսպես հեզ ու բարեպաշտ հովիվներն առաջինն արժանի համարվեցին խոնարհվելու Նրան:

Սաղմոսերգուն ասում է. «Տերն իմ Հովիվն է» (Սաղմ. ԻԲ 2): Դավիթը մարգարեաբար գիտեր, որ Իսրայելի Աստվածը լինելու է Գառ Իր հոտում, անվանվելու է քաջ Հովիվ և Իր Անձը դնելու է Իր ոչխարների համար: Որովհետև նրանք, ովքեր նախկինում հովիվ էին, ինչպես Աբելը, Նոյը, ով տապան մտցրեց կենդանիներին, ապա Աբրահամը, Հակոբն ու նրա որդիները, ինչպես նաև Մովսեսն ու Դավիթը, օրինակն էին այս ճշմարիտ Հովվի: Դրա համար հրեշտակները նախ հովիվներին երևացին և նրանց ավետիս տվեցին, և առաջին ընծաները հովիվները մատուցեցին: Այսօր մեր հովվանոցը Եկեղեցին է, ուր հավաքվել են հոգևոր հովիվները` հայրապետներն ու քահանաները: Նրանք հրամաններ են տալիս բանական հոտին և նրանց կերակրում հոգևոր արոտում:

Մոգերի այցելությունը

Երբ Հիսուս ծնվեց Հրեաստանի Բեթղեհեմ քաղաքում, արևելքից երեք մոգեր եկան Երուսաղեմ` Նրան երկրպագելու: Դրանք երեք թագավորներ էին, և նրանց ուղեկցում էր տասներկու հազարանոց մի զորախումբ: Տերը լուսավոր աստղի միջոցով «գիր» ուղարկեց մոգերին և կռապաշտության խավարից նրանց հանելով` բերեց դեպի Իր լույսը: Դրանով Նա նաև հեռավորներին կանչեց` ուրախանալու մերձավորների հետ Իր ծնունդով: Իջնելով հրեաների մեջ` կանչեց նաև հեթանոսներին, որպեսզի և՛ հեռավորներին, և՛ մերձավորներին ուրախացնի Իր հայտնությամբ: Եվ երկնքում աստղի ծագումով նրանց առաջնորդեց` ասելով. «Մինչև ե՞րբ, ո՛վ մոգեր, արեգակը, երկինքը և աստղերը աստվածներ պիտի անվանեք: Սրանք աստվածներ չեն, ո՛վ մարդիկ, այլ արարածներ: Իմացե՛ք, թե Ով է Աստված: Իմ արարածներն Իմ պատիվը չունեն, և ծառա լինելով` չեն կարող տեր լինել, սրանք ձեր ծառայակիցներն են և ոչ թե Իմ անիմանալի պատիվը կիսողները: Եվ ահա որին մոլորվելով աստված եք կոչում, ձեզ անծանոթ մի մղումով առաջնորդում է Ինձ երկրպագելու»:

Հարց. – Ինչո՞ւ Տերը կանչեց մոգերին և ոչ թե մի մարգարե ուղարկեց, ինչպես օրինակ` Հովնանին` Նինվե: Ինչո՞ւ մեկը Եսայու նման չեկավ` ասելու. «Ահա Կույսը հղիացավ և ծնեց Արքային առանց ամուսնության» (հմմտ. Եսայի Է 14): Ինչո՞ւ լուսափայլ աստղը եղավ մոգերի ուղեցույցը, որը ծննդյան ավետիսն առանց ձայնի հասցրեց նրանց ականջին, և մոգերի հետ միայն աստղը` «անբան առաքյալը խոսեց իր ծագմամբ և լուսատու ընթացքով:

Պատասխան. – Մոգերը միայն աստղագիտությամբ գիտեին ծնունդը և ոչ` մարգարեությամբ: Խորագետը մոգերի ընդունած կարգերում թաքցրեց Իր վարդապետությունը և մոգությանը մղեց գնալ ճշմարտության ետևից: Արդ` ուրիշ ի՞նչ կերպ պետք էր որսալ մոգերին, եթե ոչ աստղագիտությամբ, որը նրանք սիրում էին: Մոգերն ամենևին չէին ընդունում Եսայու վարդապետությունն ու Հովնանի քարոզությունը և գիրք էին գրել ընդդեմ Մովսեսի: Եվ եթե մի մարգարե քարոզեր նրանց, ապա նրան կքարկոծեին: Դրա համար էլ ինչի մեջ մոգերը դեգերում էին, Տերը դրանով էլ որսաց նրանց: Աստղով որսաց նրանց, որովհետև եթե մի մարգարե նրանց քարոզեր Կույսի ծնելու մասին, չէին հավատա ու չէին ընդունի, մինչև չտեսնեին այդ ամենն աստղերի միջոցով:

Իսկ հայտնված աստղը մեծ էր ու փառավոր` իր լույսով, երևելի` ծագմամբ, ու հրաշալի` տեսքով, զարհուրելի` բոցով, ու բորբոքելի` հրով, սքանչելի` փայլով, ու զարմանալի` տեսակով, և չկար մեկ այլ աստղ, որ սրա նման լիներ: Սա միակն էր, ինչպես և իր Միածին Տերը: Մոգերն աստղի մեջ տեսնում էին սուրբ Կույսին` զարմանալի կերպով բազմած, և հրաշալի Մանուկին` նրա գրկում` հրեղեն թագը գլխին: Այս տեսիլքը հիացրեց նրանց, բայց նրանք իրենց գրքերում չգտան այս խորհրդի մեկնությունը, և քաղդեացիների դպիրներն էլ չկարողացան բացատրել այն: Սակայն նրանք ունեին Բաղաամի մարգարեությունը, ուր ասվում է. «Այդ սերնդից պիտի ծնվի մի Մարդ, որ պիտի տիրի բազում ազգերի: Նրա թագավորությունը Գոգի թագավորությունից հզոր պիտի լինի» (Թվեր ԻԴ 7), որից էլ իմացան, որ իրենց ավետվում է ծնունդը Մեծ Արքայի, և լցվեցին մեծ երկյուղով: Եվ այն խոսքից, թե` «Ծագելու է Հակոբի աստղը» (Թվեր ԻԴ 17), իմացան, որ Աստված է հայտնվելու: Իսկ այն խոսքից, թե` «Նա ննջելու է որպես առյուծ» (Թվեր ԻԴ 9), իմացան, որ խոսքը Նրա թաղվելու մասին է, ինչի համար էլ Արևելքից իրենց հետ բերեցին համապատասխան նվերներ:

Իմացան մոգերը, որ մեծ Թագավոր է եկել աշխարհ և ամբողջ աշխարհն Իր իշխանությամբ կամենում է գրավել: Իմացան, որ հզոր Մանուկ է ծնվել, և երկրի բոլոր ծագերը հնազանդվում են Նրան: Խորհեցին, թե. «Պետք է գնալ Նրա սերը շահելու, քանի դեռ մանուկ է, որովհետև երբ Նա երիտասարդ դառնա, երկրի բոլոր ազգերին ոտնակոխ կանի: Բոլոր թագավորները Նրան պիտի հնազանդվեն, և Նա բոլոր դատավորներին Իր լծին պիտի կցի: Պետք է կամովի գնալ ու Նրան երկրպագել և ոչ թե հետո` հարկադրված: Քանի որ երկրի իշխանները պետք է Նրան ծառայեն, ապա պետք է առաջինը լինել և Նրան ընծաներ մատուցել: Եվ քանի որ ամբողջ աշխարհին պիտի տիրի և ընդունի երկրպագություն հեթանոսներից, դրա համար գովելի է լինել Նրա մոտ: Պետք է գնալ ու Նրա ձեռքը հանձնել աշխարհը, մինչ Նա Իր քաջությամբ կհավաքի բոլոր ազգերին: Չպետք է Նրան արհամարհել, քանզի ունենք Նրա հայտնությունը, այլ պետք է պատվել Նրան ծնվելիս, ուր էլ որ լինի, որպեսզի երբ հայտնվի Նրա թագավորությունը, մեզ բարիքով հատուցի»:

Այսպես խորհելով` մոգերը խաղաղությամբ ճանապարհ ելան` ամեն գավառում խոսելով Աստծու Որդու ավետիսի մասին: Մեծ զորքով գնացին տեսնելու Հրեաստանի երկրպագելի Թագավորին: Նրանք իրենց ընթացքով քարոզ եղան և մեծ հայտնությունն ավետեցին բոլոր երկրներում: Ոչ մի տեղ չէին թաքցնում իրենց գնալու պատճառները և ամեն տեղ երկյուղ էին սփռում` պատմելով մեծ Թագավորի ծննդյան մասին: Սակայն երբ հասան Հրեաստան, այն գտան լուռ ու անտեղյակ Արքայի գալուստից, որովհետև Հերովդեսի օրերին Իսրայելում վերացել էին մարգարեները: Տերը մարգարեների փոխարեն հեթանոսներ բերեց` հանդիմանելու համար նրանց, ովքեր այդքան ժամանակ կրթվել էին Օրենքով ու մարգարեություններով, սակայն չէին հավատում: Բաբելոնացիները եկան պախարակելու հրեաների անհավատությունը: Եվ աստղի ընթացքը ցույց տվեց, որ Սա Նա՛ է, Ում մասին խոսեցին մարգարեները:

Մոգերը եկան ընծաներով և մարգարեների պես վկայեցին ծնված Մանուկի համար, որպեսզի երբ Նա հայտնվի, Նրան օտար չհամարեն, այլ բոլոր արարածներն իմանան Նրա ծնունդի մասին: Նրա մասին վկայեցին նաև Զաքարիան` իր պապանձվելով, և Եղիսաբեթն` իր ծնելով, իսկ այն աստղը, որն այնպես չէր «կապված» երկնակամարին, ինչպես սովորական աստղերը, իր ընթացքով` բարձրանալով ու խոնարհվելով վկայեց:

Երբ մտան Հրեաստան, աստղը ծածկվեց նրանցից, որպեսզի մոգերն անմիջապես չգնան Բեթղեհեմ, այլ նախ գնան Երուսաղեմ և այնտեղի դպիրներին ստիպեն` բոլորին պատմել Տիրոջ ծննդյան մասին, և մարգարեություններից ստանան ճշմարիտ վկայությունը, որպեսզի չկարծեն, թե աստղը մի այլ զորությունից է:

Մոգերը բանակ դրեցին Երուսաղեմի մերձակայքում, որով մեծ երկյուղ սփռեցին Հերովդեսի ու Երուսաղեմի բնակիչների վրա: Նրանք ասացին. «Ո՞ւր է հրեաների արքան, որ ծնվեց, որովհետև Նրա աստղը տեսանք արևելքում և եկանք Նրան երկրպագելու»: Երբ Հերովդեսը լսեց այս խոսքերը, չարությամբ վարանեց, քանզի նա Դավթի թագավորական ցեղից չէր, այլ այլազգի էր` եդոմացի: Նա բռնությամբ էր վերցրել իշխանությունը և իրեն այնպես էր ներկայացնում, իբրև թե Դավթի տանից է: Իսկ երբ լսեց հրեաների Արքայի ծնունդի մասին, զարհուրեց, և նրա հետ` Երուսաղեմի ժողովուրդը: Եվ հավաքելով բոլոր քահանայապետերին ու ժողովրդի օրենսգետներին` հարցրեց նրանց. «Որտե՞ղ պիտի ծնվի Քրիստոսը»: Եվ նրանք ասացին. «Հրեաստանի Բեթղեհեմ քաղաքում, որովհետև մարգարեի միջոցով այսպես է գրված. «Եվ դո՛ւ, Բեթղեհե՛մ, Հուդայի երկիր, Հուդայի քաղաքների մեջ փոքրագույնը չես, քեզանից մի Իշխան պիտի ելնի Ինձ համար, որ պիտի հովվի իմ ժողովրդին` Իսրայելին» (տե՛ս Մատթ. Բ 16): Այս մարգարեությամբ լուծարվում է նաև Հերովդեսի թագավորությունը: Հերովդեսը, տեսնելով այն ընծաները, որ բերել էին մոգերը, դրանից է՛լ ավելի անարգվեց, որովհետև իրեն չմատուցեցին, քանզի ընկել էր արդեն իր թագավորությունը:

Հարց. – Իսկ ինչո՞ւ խռովվեց Երուսաղեմի ամբողջ ժողովուրդը, չէ՞ որ նրանց ավետվեց Փրկչի գալուստը, որի համար, ընդհակառակը, պետք է ուրախանային:

Պատասխան. – Երուսաղեմցիների մի մասն այդ անում էր Հերովդեսին հաճելի լինելու համար, ոմանք էլ զարհուրեցին երեք հզոր թագավորների գալստյան պատճառով, իսկ որոշ մասն էլ կարծում էր, թե իրենք հրո ճարակ պիտի լինեն, քանզի Եսային այդպես էր մարգարեացել. «Ամեն մի պատմուճանի և հանդերձի համար, որ նենգությամբ էին հավաքել, տուգանքով պիտի հատուցեն, նույնիսկ եթե դրանք այրված լինեին, նրանք պիտի հոժարեին հատուցել, քանզի մեզ համար Մանուկ ծնվեց, մի Որդի տրվեց մեզ, Որի իշխանությունն Իր ուսերի վրա պիտի լինի» (Եսայի Թ 5-6):

Նոր ավետարան էին սերմանում մոգերը հրեաների մեջ և իրենց խոսքերով հաստատում մարգարեությունները: Մոգերն իրենց ընծաներով վկայեցին Նրա ծագման մասին, իսկ դպիրներն արեցին դրա մեկնությունը: Աստղի ծագումով ու մարգարեական խոսքերով հայտնվեց ավետիսը, և երկինքն ու երկիրը հայտնեցին Նրա Աստվածությունը: Նրա թագավորության մասին վկայեց երկինքը, և զորությունները պատմեցին Նրա տնօրինությունների մասին: Սրանով հայտնվեց այն գեղեցկությունը, որ թաքցված էր մարգարեությունների խորքերում, որովհետև հասել է ժամանակը, որպեսզի ծածկվածը երևան գա: Սրանով հաշտվեց թլփատված ժողովուրդն անթլփատների հետ, և սկսեցին մեկնել այն, ինչը հաշտեցրեց նրանց: Եկան հեռավորները և խառնվեցին մերձավորների հետ, որպեսզի Ճշմարիտից ճշմարիտ ուսում ընդունեն: Եկավ Նա, Ով երկուսին մեկ դարձրեց և դրանով վերացրեց խռովությունը:

Մոգերը հարցնելով Հերովդեսին, իբրև մի զինվորի, թե` ո՞ւր է Արքան, դրանով անարգեցին նրա թագը, որից այդ օձը դառնանալով խորհեց թափել իր թույնը Մանուկի վրա: Նա որոշեց սպանել Թագավորին, կործանել Նրա թագը և տիրել Նրա աշխարհին: Եվ փարավոնի նման որոգայթ լարեց Մանուկի դեմ (տե՛ս Ելք Ա 15), որպեսզի Նրան սպանի և վերցնի Նրա ընծաները: Հերովդեսը վախեցավ Մանուկից, ինչպես հզորից, հնար էր փնտրում ազատվել Նրանից: Եվ սկսեց մարտնչել տկարը զորավորի հետ ու տեսնելով, որ հայտնապես չի կարող մարտնչել` նենգություն խորհեց Նրան սպանելու համար, և գաղտնի կանչեց մոգերին նրանցից իմացավ աստղի ծագելու ժամանակը: Այնուհետև նրանց Բեթղեհեմ ուղարկելով` ասաց. «Գնացե՛ք, ստույգ իմացե՛ք Մանկան մասին և երբ գտնեք, տեղեկացրե՛ք ինձ, որպեսզի ես էլ գամ, երկրպագեմ Նրան»: Եվ երբ նրանք գնացին, աստղը, որ տեսել էին արևելքում, կրկին առաջնորդեց նրանց, մինչև որ եկավ ու կանգնեց այնտեղ, ուր Մանուկն էր (տե՛ս Մատթ. Բ 7-10):

Աստղն իր երկրորդ երևումով ցույց տվեց, որ Մեկ է Տերը և՛ նրանց, և՛ մարգարեների: Մոգերը մինչ այդ չէին տեսել, որ աստղը դուրս գա իր ուղեծրից և մարդկանց առաջնորդի իրենց ճանապարհներում: Ո՞վ էր այդ աստղին «լծել և ստիպել», որ երկիր իջնի: Ո՞վ էր երբևիցե տեսել, որ մայրը կույս լինի, կամ մանուկը թագավորներին սարսափեցնի: Ո՞ւմ կարապետն է երբևիցե եղել լուսատուն, կամ ո՞ւմ ծնունդը քարոզեց, եթե ոչ Նրա: Տիրոջ բոլոր գործերը վեր են մեր մտքից, և Նրա խորհուրդները չեն քննվում, որովհետև անսահման են: Եթե Նրա ծագման աստղն ապշեցնում է քննողներին, ապա էլ ո՞վ կհամարձակվի քննել դրա Արարչին:

Երբ մոգերն այդ տունն են մտնում, այնտեղ տեսնում են Մանկանն իր մոր` Մարիամի հետ միասին, և ընկնելով Նրա առջև` երկրպագում են Նրան և բանալով իրենց գանձատուփերը` Նրան նվերներ մատուցում` ոսկի, կնդրուկ և զմուռս (տե՛ս Մատթ. Բ 11) – Մոգերը Ճշմարտությունից սովորել էին, թե ինչ նվերներ են վայել Նրան, և խորհրդաբար մատուցեցին իրենց ընծաները: Նախ` ոսկի, որովհետև մեծ Արքա է, ապա` կնդրուկ, որովհետև Աստված է, այնուհետև զմուռս` խորհրդանշելով այն մահը, որն ընդունելու էր մեր փրկության համար: Դարձյալ` խունկն ընծայեցին Աստվածության, զմուռսը` մարդեղության, իսկ ոսկին` իշխանության համար: Ընծայեցին ոսկի, որպեսզի ոսկյա պատկերներից երկրպագությունն անցնի ոսկու Տիրոջը, և զմուռս` իբրև բժշկի, որպեսզի Նա բժշկի Ադամին, ապա նաև` կնդրուկ, որ Նրանից բուրած անուշահոտությամբ լուծարվի մահվան հոտը, որ փչեց Ադամից:

Այդ երեք մոգերից առաջինը պարսից Մելքոն թագավորն էր: Նա սերում էր Աբրահամի Քետուրա հարճից: Երկրորդը Գասպարն էր` հնդիկների թագավորը, իսկ երրորդը` Բաղտասարը` արաբների թագավորը:

Գասպարը` հնդիկների թագավորը, Մանկանը կնդրուկ, նարդոս, ստաշխ, կասիան, կինամոն և այլ անուշահոտություններ ընծայեց` տեսնելով Նրան որպես Աստծու Որդի` մարմնով բազմած փառքի աթոռին, իսկ հրեշտակների զորքերը` Նրան սպասավորելիս:

Բաղտասարը` արաբների թագավորը, ընծայեց ոսկի, արծաթ, պատվական քարեր և գեղեցիկ ու վայելուչ մարգարիտ և տեսավ Տիրոջը մարմնով` որպես Արքայի Որդի, նստած բարձր գահի վրա, և մարդկանց բազում զորքերը` Նրա առջև:

Իսկ Մելքոնը` պարսից թագավորը, ընծայեց զմուռս, հալվե, ծիրանի ու բեհեզ, նաև պատանքի համար կտավ և տեսավ Նրան որպես Աստծու Որդի` չարչարանքներով մեռած, բայց հարություն առած ու կենդանի: Մոգերն ընծաներ մատուցեցին իրենց երկրպագելի Թագավորին, Ով եկել էր նրանց մոտ աղքատի կերպարանքով և արհամարհվել Իր ազգի կողմից` ըստ այս խոսքի. «Յուրայինների մոտ եկավ, բայց յուրայինները նրան չընդունեցին» (Հովհ. Ա 11), սակայն օտարներն ընծաներով եկան Նրան պատվելու:

Արդ` արևելցիներն աստղով լուսավորվեցին, իսկ հրեաներն արեգակի խավարումով կուրացան: Սրանով այս աստղը, որ առաջնորդում էր նրանց դեպի Արդարության Արեգակը, ավարտեց իր ընթացքը, ինչպես և Հովհաննեսն էր քարոզում Նրա համար` ասելով. «Պետք է, որ Նա մեծանա, իսկ ես նվազեմ» (Հովհ. Գ 30):

Եվ մոգերը, երազի մեջ Աստծուց հրաման առնելով չվերադառնալ Հերովդեսի մոտ, այլ ճանապարհով գնացին իրենց երկիրը (Մատթ. Բ 12) – Նա, Ով հայտնեց նրանց ելնել ու գնալ երկրպագելու նորածին Թագավորին, Նա էլ հայտնեց չդառնալ Հերովդեսի մոտ: Եվ մոգերը, լուսավորված և լցված գիտությամբ, գնացին իրենց երկիրը:

Փախուստ Եգիպտոս

Տիրոջ հրեշտակը երազի մեջ երևաց Հովսեփին ու ասաց. «Վե՛ր կաց, վերցրո՛ւ այդ Մանկանը և Նրա մորը ու փախի՛ր Եգիպտոս. և այնտեղ մնա՛ մինչև որ քեզ ասեմ. քանի որ Հերովդեսը փնտրում է այդ Մանկանը` կորստյան մատնելու համար»: Եվ նա վեր կացավ, առավ Մանկանն ու նրա մորը գիշերով և գնաց Եգիպտոս ու այնտեղ մնաց մինչև Հերովդեսի մահը (Մատթ. Բ 13-14) – Հովսեփն իր ընտանիքով, այն հրեաների հետ, ովքեր Եգիպտոսից եկել էին Երուսաղեմ Զատիկը տոնելու, մեկնեց Եգիպտոս: Այդ օրերին Մանուկն արդեն մեկ տարեկան և երեք ամսական էր:

Լույսը ծագեց, և խավարն աշխարհի բոլոր կողմերում փարատվեց, և աշխարհն ամենայն լցվեց Նրա իմաստությամբ: Տերը լույսի աստղն Արևելք ուղարկեց` մոգերին այնտեղից բերելով Իր մոտ, իսկ Ինքը գնաց Եգիպտոս` այն լուսավորելու: Նա այս ու այն կողմից գցեց Իր ուռկանն ամբողջ երկրի վրա, որովհետև բոլորին էլ կամենում է կենդանության հարկի տակ պահել: Լույս տալով` քաղդեացիների դստերը դեպի Իրեն քաշեց, իսկ Ինքը գնաց տեսնելու աղանդավոր Եգիպտոսը: Մոգերին ու աղանդավորներին ի մի հավաքեց, որպեսզի երկու կողմերում էլ արձակի անօրինության բոլոր կապանքները: Տարվեց Եգիպտոս, որպեսզի այնտեղի դառնությունը քաղցրացնի: Երկրի մի կողմը լուսափայլ աստղով պայծառացրեց, իսկ Ինքը մյուս կողմը գնաց, որպեսզի երկուսում էլ սերմանի Իր լույսը: Նա, Ով երկյուղ էր տարածում քերովբեների վրա, փախավ մարդկանցից և նստած Իր արարածի (ավանակի) վրա` կրեց ճանապարհի նեղությունները, որպեսզի արժանին հատուցի Իր մարդեղության համար, մինչև որ աճի հասակով և ապա չարչարվի: Քանի որ Տերը ստուգապես մարդացավ, ապա պետք է մարդկանց նման քաղցեր, ծարավեր ու հագենար, ննջեր ու արթնանար, հոգներ ու հանգստանար, ինչպես նաև երկնչեր: Փախավ սրից ո՛չ նրա համար, որպեսզի իսպառ ազատվի դրանից, այլ որ կատարի Իր մարդեղության բոլոր տնօրինությունները: Գնաց Եգիպտոս, ուր Իր ծառա Մովսեսին աստված էին դավանել, ինչը խորհրդով Իր օրինակն էր:

Մանուկների կոտորածը

Արդ` սրտմտությամբ նենգեց Հերովդեսը սատանայի հետ միասին` կամենալով սրով հատել Արքայի ճանապարհը: Անօրենը, տեսնելով, որ անարգվեց մոգերից, դառնությամբ խորհեց շատերին սպանել` պատերազմելով Հրեաստանի մանուկների դեմ, և կոտորեց նրանց8: Սակայն չիմացավ տկարը, որ Հզորի հետ է մարտնչում, Ով էլ, արհամարհելով նրան, փոխանակ պատերազմելու` մի այլ երկիր գնաց:

Այն ժամանակ կատարվեց Երեմիա մարգարեի բերանով ասվածը, թե Ռամայում մի ձայն գուժեց. ողբ, լաց ու սաստիկ կոծ. Ռաքելը լալիս էր իր զավակների վրա և չէր ուզում մխիթարվել, քանի որ նրանք այլևս չկային (Մատթ. Բ 1718) – Ռաքելը լալիս էր և չէր ուզում մխիթարվել, ինչպես չէր ուզում մխիթարվել Հակոբ նահապետը, երբ նրա որդիներն իրենց եղբորը` Հովսեփին, ստրկության վաճառեցին և իրենց հորը լուր տվեցին, թե իր որդի Հովսեփը մահացել է գազանի ճիրաններում (տե՛ս Ծննդ. ԼԷ 35): Չէր կամենում մխիթարվել նաև ժողովուրդը` կարծելով, թե մյուս մանուկների հետ սպանվել է նաև իրենց Թագավորը:

Սովոր է Եգիպտոսը պահպանել ժողովրդի փրկիչներին, և որքան էլ նրանք սպանված համարվեն, այնտեղ կենդանի էին: Կենդանի էր Եգիպտոսում Հովսեփը, սակայն մեծ սուգ էր անում նրա համար իր հայրը` Հակոբը, ու չէր մխիթարվում: Եվ մեր Տերն էլ գնաց այնտեղ որպես փախստական, և լալիս էր ժողովուրդն ու չէր կամենում մխիթարվել, որովհետև կարծում էր, թե Նրան սպանել են մանուկների հետ: Իսկ մանուկները մարտնչեցին Հերովդեսի դեմ, հաղթեցին նրան և չմատնեցին իրենց Զորապետին ու չասացին թշնամուն իրենց Թագավորի տեղը: (Ղուկ. ԺԳ 4):

Այսպիսով` մանուկները սպանվելով նոր վկաներ դարձան Աստվածորդու համար, որով էլ կանխասացին Նրա փրկագործ սպանությունը: Մանուկներին հրավիրեցին Մեծ Փեսայի հարսանյաց հանդեսին, և նրանք` իբրև ողկույզ, իրենց արյունը մատուցեցին` դառնալով Նրա փրկական զոհաբերության օրինակը: Մանուկ սրբերը Սրբի փոխարեն սրբությամբ զոհվեցին, որով կանխասացին Նրա սուրբ արյան հեղման խորհուրդը: Մանուկները լուռ մարտիրոսացան` անխոս լինելով իրենց սպանվելու պահին, որով մեր Փրկչի լռության օրինակը եղան:

Տերը նրանց մահվան գավառն առաքեց` ավետելու համար Թագավորի մեծ գալուստը` ասելով. «Գնացե՛ք և ասացե՛ք բռնակալին, թե` ահա Ես գալիս եմ, և պետք չէ՛, որ դու հապշտապ Ինձ կանչես քո գավառը: Ես կգամ և կվերացնեմ քեզ քո հպարտացած իշխանությունից: Փոքրինչ ժամանակ է պահանջվում այն գործի համար, որի համար առաքվեցի, իսկ հետո կգամ քեզ մոտ մեծ քաջությամբ: Խիստ շատացել են մարդկանց վրա քո ապստամբությունները, և նույն մարդկությամբ, որին հաղթահարում ես, կհաղթեմ քեզ: Տե՛ղ տուր ողջերին մտնելու քո արգելատեղը, որպեսզի Իմ գալստյամբ ելնեն մեռելները քո բանտից: Գնացե՛ք, մանուկներ, և մնացե՛ք դժոխքի մահվան գավառում, մինչև Ես գամ և ավերեմ այն` Իմ իջնելով: Ահա շուտով կհասնեմ ձեզ խավարի գավառում, և այնտեղ կփայլի Իմ լույսը ձեզ վրա և կուրախացնի ձեզ: Ահա կգամ ու կկործանեմ զարմանալի ուժով, կքանդեմ նրա պարիսպը և այնտեղից կհանեմ գերիներին: Գնացե՛ք ու համբերելով սպասե՛ք Ինձ մահվան քաղաքում ու ննջե՛ք այնտեղ, և ես ձեզ կարթնացնեմ շատերի հետ: Առա՛ջ գնացեք և մի փոքր ժամանակ հանգստացե՛ք, մինչև Ես գամ և Իմ մահով ձեզ հարություն տամ: Գնացե՛ք շատերի հետ դեպի մահվան գերությունը, և Ես կգամ ու կփշրեմ մահվան աղեղը և կազատեմ ձեզ»:

Երբ զինվորների վերակացուները` թվով տասնութ հոգի, մանուկներին կոտորելուց հետո վերադարձան Երուսաղեմ և նստեցին Սիլովամի աշտարակի տակ հանգստանալու, աշտարակը փուլ եկավ նրանց գլխին, և բոլորն էլ մահացան: Հետագայում նրանց համար ասաց Տերը. «Կամ նրանք` այն տասնութ մարդիկ, որոնց վրա Սիլովամում աշտարակը փուլ եկավ և սպանեց նրանց, կարծում եք, թե ավելի՞ մեղապարտ էին, քան Երուսաղեմում բնակվող բոլոր մարդիկ»  (Ղուկ. ԺԳ 4):

Վերադարձ Եգիպտոսից

Երբ Հերովդեսը վախճանվեց, ահա Տիրոջ հրեշտակը երազի մեջ երևաց Հովսեփին Եգիպտոսում և ասաց. «Վե՛ր կաց, վերցրո՛ւ այդ Մանկանն ու Իր մորը և վերադարձի՛ր Իսրայելի երկիրը, որովհետև մեռան նրանք, որ այդ Մանկան մահն էին ուզում»: Եվ Հովսեփը վեր կացավ, առավ Մանկանն ու մորը և եկավ Իսրայելի երկիրը (Մատթ. Բ 19-22) – Տերը Եգիպտոսում մնաց երկու տարի, իսկ երբ վերադարձավ, արդեն երեք տարեկան երեք ամսական էր: Եվ մինչ Եգիպտոսից վերադառնալը` Տերն արդեն մխիթարել էր զոհված մանուկների ծնողներին, եղբայրներին, քույրերին ու ազգականներին` նրանց նոր որդիներ տալով, Տիրոջ համար զոհված մանուկների փոխարեն, ինչպես որ Սեթը տրվեց Ադամին ու Եվային Աբելի փոխարեն: Ուստի և շատերին այնպես էր թվում, թե սրանք այն մանուկներն են, ովքեր մեռան ամբարիշտների սրից:

Հիսուսի` Եգիպտոս գնալը խորհրդանշում է Ադամի ելքը Դրախտից, իսկ վերադարձը Նազարեթ` դարձ դեպի Դրախտ, որովհետև Նազարեթ նշանակում է մաքրություն, իսկ Եգիպտոս` խավար ու մեգ:

Տիրոջ անճառելի ծննդյան մասին

Նայելով Աստծու Որդու խոնարհ կերպարանքին` Նրան անշուք ու տկար չպետք է կարծել, քանի որ Նա մեկ այլ ծնունդ ևս ունի` անճառելի և արշալույսից առաջ (տե՛ս Սաղմ. ՃԹ 3): Եվ պետք է իմանալ, որ Նա հավիտենական Աստված է, Ով հովվում է մեզ, և եթե կամենա, կտիրի ծովերին ու գետերին: Սա է այսօր ծնված Թագավորի պատիվը, և Նա ոչ միայն այս աշխարհին է իշխում, այլև հանդերձյալին: Եվ լսելով Ավետարանի խոսքը` «Գիրք ծննդյան Հիսուս Քրիստոսի` Դավթի որդու, Աբրահամի որդու» (Մատթ. Ա 1), այն պետք է իմանալ ասված միայն Նրա մարմնավոր ծննդյան մասին: Դավթի Որդին` Նա, Ով ուներ մշտնջենական ծնունդ, ժամանակների լրմանը մարմնով ծնվեց` մարմին առավ, ինչը մինչ այդ չուներ: Նա երկու հայր ունի. առաջինը Հայրն է` ըստ Աստվածության, մյուսը` Դավիթը` ըստ մարմնի: Եվ այն, որ Դավթից էր, ժամանակի մեջ էր ներփակված, շոշափելի էր և ենթակա տոհմաբանության, իսկ այն, որ ըստ Աստվածության է, ո՛չ ժամանակի մեջ է ներփակված, ո՛չ տեղով է արգելված և ո՛չ էլ ենթակա էր տոհմաբանության` ըստ Եսայու.«Նրա ազգատոհմի մասին ո՞վ պիտի պատմի» (Եսայի ԾԳ 8):

Աստված Հոգի է, և Նա, Ով Հոգի է, հոգեպես և անմարմին է ծնվում, ինչի մասին Որդին Ինքն է ասում. «Տերն ասաց Ինձ` Դու Իմ Որդին ես, և Ես այսօր ծնեցի Քեզ» (Սաղմ. Բ 2): «Այսօր» ասելով ոչ թե ժամանակավոր ծնունդը նկատի ունի, այլ մշտնջենավոր: Այստեղ «այսօր»ն անժամանակ է, առաջ է հավիտյաններից` ըստ այն խոսքի, թե` «Քեզ արշալույսից առաջ ծնեցի արգանդից» (Սաղմ. ՃԹ 3): Արդ` Նա Աստծու Որդի է բնությամբ:

Աստվածության Ծնունդը չպետք է մարդկային խորհրդով ապականության ծնունդ համարել ու դրանով կործանվել: Աստված Հոգի է, և Հոգի է նաև Նրա Ծնածը: Մարմինը մարմին է ծնում ժամանակի միջնորդությամբ, իսկ Հոր համար չկա միջնորդ ժամանակը` Որդուն ծնելու համար: Այստեղ որդիներն անկատար են ծնվում, իսկ Աստծու Որդին կատարյալ է ծնված և ինչպես այժմ է, նույնն էր և սկզբում (տե՛ս Եբր. ԺԳ 8):

Մենք անկատար ենք ծնվում և մանկական անգիտությունից աստիճանաբար ընթանում ենք դեպի կատարելություն, իսկ այս դեպքում այդպես չէ: Աստվածային Ծնողին տկար պետք չէ՛ համարել, որովհետև եթե ասենք, թե Որդին անկատար ծնվեց և ապա ժամանակի ընթացքում կատարելության հասավ, ապա դրանով տկարության նախատինք ենք դնում Ծնողի վրա, որովհետև ասվածից ենթադրվում է, թե այն, ինչը ժամանակի մեջ շնորհեց, սկզբում չկարողացավ շնորհել:

Այս Ծնունդը նման չէ մարդկային ծնունդին, այնպես, ինչպես Աբրահամը ծնեց Իսահակին: Որովհետև Աբրահամը ծնեց ոչ այն, ինչ ինքն էր կամենում, այլ ծնեց այն, ինչը ի վերուստ շնորհվեց: Իսկ Հոր` Որդուն ծնելը անգիտությամբ չեղավ:

Եվ դարձյալ, ո՛չ այնպես ծնեց, ինչպես վարդապետներն աշակերտներ են ծնում` ըստ Պողոսի խոսքի. «Հիսուս Քրիստոսի Ավետարանով Ես ծնեցի ձեզ» (Ա Կորնթ. Դ 15): Որովհետև այս դեպքում աշակերտը բնությա՛մբ որդի չէր վարդապետին, այլ աշակերտությամբ եղավ, իսկ այնտեղ Որդին աստվածությամբ է որդի:

Նաև` ո՛չ այնպես եղավ որդի, ինչպես մենք ենք մկրտությամբ որդի դառնում Աստծուն` շնորհով պատվաստվելով (տե՛ս Հռոմ. ԺԱ 17), ինչպես և գրված է. «Ովքեր Նրան ընդունեցին, նրանց իշխանություն տվեց լինել Աստծու որդիներ, նրանց, ովքեր Իր անվանը կհավատան: Նրանք ո՛չ արյունից, ո՛չ մարմնից և ո՛չ էլ մարդու կամքից, այլ Աստծուց ծնվեցին» (Հովհ. Ա 13):

Այս դեպքում մենք վերստին ծնվում ենք ջրից ու Հոգուց, սակայն Քրիստոս այդպես չծնվեց Հորից, որովհետև Հայրն իսկ ասաց. «Սա է Իմ Որդին» (Ղուկ. Գ 22) և չասաց. «Այժմ որդի եղավ», այլ մկրտությունից առաջ էլ Իր Որդին էր:

Հայրը Որդուն ծնեց ո՛չ այնպես, ինչպես մարդու միտքը խոսք է ծնում, որովհետև միտքը մեր մեջ է բնակվում, իսկ խոսքը դուրս է գալիս մեր բերանից և օդի մեջ լուծվելով (ցրվելով) անհետանում: Գիտենք, որ Քրիստոս ծնվեց որպես Խոսք, սակայն ո՛չ որպես օդում սփռված, այլ հաստատուն ու կենդանի: Ո՛չ բերանով խոսված ու ցրված խոսք, այլ Հորից ծնված մշտնջենավորապես, առանց ձայնի զորության, որովհետև` «Սկզբից էր Բանը, և Բանն Աստծու մոտ էր, և Բանն Աստված էր» (Հովհ. Ա 1)` նստած Հոր աջ կողմում:

Եվ ոչ միայն մենք չգիտենք, թե Հորից ծնվելն ինչպես եղավ, այլև անգամ բոլոր արարածները, որ երկրի վրա են և երկնքում, և անգամ բոլոր տեսակի հրեշտակները չեն կարող ասել, որովհետև արարածները չեն կարող պատմել իրենց Ստեղծողի մասին: Եվ Ո՞վ է, որ գիտի Աստծու բոլոր խորությունները, եթե ոչ Սուրբ Հոգին` Նա, Ով խոսեց Աստվածաշունչ մատյանով, և այն, ինչ չասաց Սուրբ Գրքում` Հորից Որդու ծննդյան մասին, մենք ինչպե՞ս կարող ենք քննել:

Մարդեղության ժամանակի մասին

Հարց. – Ինչո՞ւ Հիսուս ավելի շուտ կամ ավելի ուշ չմարդացավ: Պատասխան. – Ինչպես եթե բժիշկը ժամանակին չտա դեղը, ապա այն հիվանդի համար կլինի անօգուտ ու վնասակար, այդպես էլ եթե Բանն Աստված առաջին դարում9 մարմնանար, ինչպես օրինակ` Նոյի օրերում, կամ էլ Աբրահամի ու Մովսեսի, կրկնակի անօգուտ կլիներ. նախ` որովհետև այդ ժամանակներում Նրան չէին փնտրում ու անգամ չէին ցանկանում, և երկրորդ` Նրա մասին չէին էլ իմանում ու չէին հավատա:

Իսկ եթե ավելի ուշ լիներ, այսինքն` վերջին դարում, ապա կրկնակի պակասություն կլիներ. նախ` շատերը կհուսահատվեին փրկությունից, և երկրորդ` հավատացյալների մեծ բազմություններ կկորչեին, որը վայել չէր լինի ամենագետ Աստծուն: Տերը ճիշտ ժամանակին եկավ, երբ ցավը զորացավ, և բժշկի կարոտությունը զգացվեց, մարդացավ մարդասեր Բժիշկն ու բժշկեց վերքերը: Ըստ որում` Նա Ինքն Իրեն բժիշկ անվանեց ավազակների ձեռքն ընկած և նրանց կողմից վիրավորված մարդու համար (տե՛ս Ղուկ. Ժ 33): Ինչպես և Եսային է ասում. «Պատեհ ժամանակ քեզ լսեցի և փըրկության օրն օգնեցի» (Եսայի ԽԹ 8):

Նախ` Նոյին ու նրանից առաջ եղողներին տվեց բնական օրենքը, ապա բանականը տվեց Աբրահամին, իսկ գրավորը` Մովսեսին: Եվ երբ Օրենքն ամենքին ընկճեց, և նրանք տեսան, որ չեն կարող փրկվել, եկավ Ինքը` Օրենսդիրը և փրկեց մեզ:

Դարձյալ` վեցերորդ օրն արարեց Ադամին` տիրական պատկերով, ով էլ հանցանք գործելով` կործանվեց ապականության կորստով: Իսկ Նոր Ադամը եկավ վեցերորդ դարում` փնտրելու Իր կորուսյալ պատկերը:

Առաջին դարն Ադամինն էր, երկրորդը` Ենոքինը, երրորդը` Նոյինը, չորրորդը` Աբրահամինը, հինգերորդը` Մովսեսինը, իսկ վեցերորդ դարում ծնվեց մեր Փրկիչը` Քրիստոս, և բժշկեց մեզ: Ոմանք նաև այսպես են թվարկում. առաջին դարն Ադամից մինչև Նոյն է, երկրորդը` Նոյից մինչև Աբրահամը, երրորդը` Աբրահամից մինչև Դավիթը, չորրորդը` Դավթից մինչև բաբելոնյան գերությունը, հինգերորդը` գերությունից մինչև Քրիստոս, վեցերորդը` մինչև աշխարհի վախճանը, յոթերորդը` մեռելների դարն է, իսկ ութերորդը` հարուցյալների:

Հարց. – Իսկ ինչո՞ւ արգանդից ծնվեց:

Պատասխան. – Ասենք, որ Կույսի արգանդում հղացումից և ժուժկալությամբ ինն ամիս ու հինգ օր մնալուց հետո ծնվեց Բանն Աստված: Հինգ հավելյալ օրերը նախաստեղծի արարմանը նախորդող օրերի թիվն է: Նախ ծնվեց արգանդից, որպեսզի լինի Որդի` ըստ ծնողի բնության: Երկրորդ` որովհետև մարդու մարմնում չկա որևէ անարգ անդամ, և բոլոր անդամներն էլ հավասար են: Երրորդ` Աստծու ստեղծածների մեջ չկա ոչինչ, որ գարշելի լինի բնակության համար, մանավանդ կուսությամբ զարդարված արգանդը, որովհետև Նա բնակվեց այն տանը, որը ստեղծել էր Իր ձեռքով: Չորրորդ` որպեսզի մեր բնությունը սրբի մեղքերից:

Հունվարի 6-ը Քրիստոսի ծննդյան եվ հայտնության տոն

Տոների ու հոգևոր ուրախությունների սկիզբը բոլոր հավատացյալների համար Ծննդյան և Աստվածայայտնության տոնն է, որը կարգեց Հակոբոս առաքյալը` ով, ըստ մարմնի, եղբայրն էր մեր Տիրոջ ու Փրկչի` Հիսուս Քրիստոսի, և ականատեսն էր Նրա տնօրինական գործերի: Նա, քաջատեղյակ լինելով ամեն ինչին, կազմեց ընթերցվածների գիրքը, սահմանեց տերունական տոները և ասաց, որ հունվարի 6ը Քրիստոսի ծննդյան օրն է, որը Հովսեփն էր ասել Հակոբոս Տյառնեղբորը: Եվ երեսուն տարի անց դարձյալ հունվարի 6ին եղավ Տիրոջ մկրտությունը, ինչպես վկայում է Երուսաղեմի Կյուրեղ եպիսկոպոսը: Նա Հակոբոս Տյառնեղբոր ընթերցվածների գիրքը համալրեց նաև այլ տոներով ու կարգերով և հաստատեց հունվարի 6ը որպես մեր Տիրոջ ու Աստծու` Հիսուս Քրիստոսի ծննդյան ու մկրտության տոն, իսկ դեկտեմբերի 25ը գրեց որպես Դավիթ մարգարեի ու Հակոբոս Տյառնեղբոր հիշատակի օր, որն մյուս եկեղեցիները որպես Տիրոջ Ծննդյան տոն են նշում:

Նաև Կղեմես Ալեքսանդրացին է գրում, որ առաքյալներն են սահմանել Տիրոջ Ծննդյան տոնը հունվարի 6ին: Երուսաղեմի Հովհաննես հայրապետը գրում է, որ Ծննդյան տոնից առաջ ժողովրդի համար ութօրյա պահք է սահմանված, իսկ կրոնավորների համար` քառասնօրյա:

Նախկինում Ընդհանրական Եկեղեցին Ծննդյան և Մկրտության տոները միասին էր տոնում, հունվարի 6ին, իսկ հետո սրանք բաժանվեցին, որովհետև Արտեմոնը, նոր ընթերցված կարգելով, հակառակ սուրբ Հակոբոս Տյառնեղբոր ընթերցվածների գրքի, դեկտեմբերի 25-ը գրեց որպես Տիրոջ Ծննդյան տոն, իսկ հունվարի 6ը` Մկրտության: Արտեմոնը Տիրոջ խաչվելուց 34 տարի անց աշակերտել էր Հովհաննեսին, սակայն յոթ ամիս էլ հաստատուն չէր մնացել ուղիղ հավատի մեջ, ինչպես Հովհաննեսն է ասում. «Մեր միջից ելան նրանք, բայց մեզանից չէին» (Ա Հովհ. Ա 19): Արտեմոնն առաքյալի մահվանից հետո հայտարարում է, թե առաքյալները ծննդյան օրը նախանձից դրդված չհայտնեցին իրենց, սակայն այն իրեն հայտնվել է: Եվ հակառակվելով գրեց նոր ընթերցված` կարգելով երկու տոն` դեկտեմբերի 25-ը` որպես Ծննդյան, իսկ հունվարի 6-ը` Մկրտության: Ապա Քաղկեդոնի ժողովում (451թ.) որոշվեց Ծննդյան տոնը դեկտեմբերի 25-ին նշել:

Հետագայում Պողոս Սամոսատացին նորոգում է Արտեմոնի գիրը, որից հետո որոշ երկրներում սկսում են Ծննդյան տոնը կատարել դեկտեմբերի 25ին` պատճառաբանելով, որ ըստ եբրայեցիների օրացույցի` թշրինի 10ին և ըստ հռոմեական օրացույցի` սեպտեմբերի 27ին` Քավության օրը, եղավ Զաքարիայի պապանձումը, և ասում են, թե նույն օրը Զաքարիան մերձեցավ իր կնոջը, և նրա կինն այդ օրը հղիացավ: Եվ այդ օրվանից մինչև մարտի 25ը հաշվում են վեց ամիս` 180 օր, և ասում, որ այդ օրը եղավ Գաբրիելի ավետիսը Կույսին: Ապա մարտի 25ից, ըստ անդրանիկների հղացման տասնամսյա օրերի թվի, հաշվում են 276 օր` ինն ամիս և հինգ օր` որպես սուրբ Աստվածածնի հղիության օրեր, և դեկտեմբերի 25ին դնում Տիրոջ ծնունդը:

Արդ` Զաքարիայի պապանձումն իսկապես թշրինի 10ին եղավ, քանզի թշրինը յոթերորդ ամիսն է, և այդ օրը Քավության օրն էր, երբ քահանայապետը մտնում է Սրբություն սրբոց, որը լինում է տարին մի անգամ` ըստ Պողոսի վկայության. «Իսկ երկրորդ խորանը տարին մեկ անգամ միայն քահանայապետն էր մտնում և այդ անում էր ո՛չ առանց զոհի արյան, որ մատուցում էր իր և ժողովրդի մեղքերի համար» (Եբր. Թ 7):

Եվ քանի որ Զաքարիան այդ տարվա քահանայապետն էր, և առջևում դեռևս Տաղավարահարաց մեծ տոնը կար, ապա նա չէր կարող այդ օրը թողնել ժողովրդին, գնալ իր լեռնակողմի տունը և մերձենալ իր կնոջը, քանզի Երուսաղեմում չէր բնակվում: Պետք է ասել, որ այդ օրերին Քավության և Տաղավարահարաց տոների կապակցությամբ այնտեղ էր հավաքվել ամբողջ Իսրայելը` նվերներով ու պատարագներով հանդերձ, և Զաքարիան էլ պատարագիչն էր:

Եվ եթե հասարակ ժողովրդին տոնից երեք օր առաջ հրամայվում է սրբվել, ինչպես նաև ամսամուտին, որչափ առավել գլխավոր տոնի համար սրբություն կպահանջվեր քահանայապետից: Եվ անհավատալի է, որ Զաքարիան, լինելով օրինապահ քահանա, Օրենքով պահանջվածը կատարելուց առաջ` երկու գլխավոր տոների միջակայքում, գնար իր կնոջ մոտ: Դրանով նա, ըստ Օրենքի հրամանի, ամբողջ Իսրայելի արուների վրա ամոթ կսփռեր: Իսկ աստվածախոս Ղուկաս ավետարանիչն այս կապակցությամբ ասում է. «Եվ երբ պաշտամունքի իր օրերը լրացան, գնաց իր տունը: Այդ օրերից հետո նրա կինը` Եղիսաբեթը, հղիացավ» (Ղուկ. Ա 23-24):

Իսկ ըստ Օրենքի` պաշտամունքի օրերը տասներկուսն են, և դա հետևյալ կերպ է: Թշրին ամսի տասներորդ օրը Քավության օրն է, և այն նվիրյալ ու սուրբ օր են կոչում` որպես հիշատակ նրանց քավության, ովքեր հորթը ձուլեցին ու պաշտեցին, նաև որպես յոթերորդ ամսի հիշատակ և Շաբաթների շաբաթ10 ամբողջ Իսրայելի համար: Այս պատճառով ամսի 9-ի երեկոյան հրամայվում է բոլորին սրբել իրենց անձերը: Եվ այս օրը` ամսի 10-ին, եղավ Զաքարիայի մուտքը Սրբություն սրբոց ու պապանձումը, որն ըստ հռոմեական օրացույցի` սեպտեմբերի 27-ին էր: Իսկ թշրինի 15-ին, որը հոկտեմբերի 2-ն է, Տաղավարահարաց տոնն է` հիշատակը հրեաների` քառասուն տարի տաղավարներում բնակվելու: Եվ քանի որ այդ տարիներին Ամպը նրանց հովանի էր լինում, հրեաները վերցնում էին պտուղներ և ծառի գեղեցիկ ոստեր, ինչպես նաև ձիթենու և ուռենու ճյուղեր ու յոթ օր շարունակ նշում այդ տոնը, որ տևում էր մինչև հոկտեմբերի 9-ը, որը թշրինի 22-ն է: Եվ Զաքարիան այդ օրն է գնում իր տունը, և այդ օրերից հետո է, ըստ Ավետարանի, հղիանում Եղիսաբեթը, այսինքն` հոկտեմբերի 10-ին` ուրբաթ:

Այսպիսով, Զաքարիայի պապանձումը եղավ սեպտեմբերի 27-ին, իսկ հոկտեմբերի 10-ին եղավ Եղիսաբեթի հղացումը: Այստեղից հաշվելով 6 ամիս` 180 օր` հասնում ենք նիսանի 16-ին, որն ապրիլի 6ն է: Եվ ապրիլի 7-ին լինում է Գաբրիելի ավետումը: Ապա, ըստ անդրանիկների օրենքի, հաշվելով 276 օր` ինն ամիս հինգ օր` որպես սուրբ Աստվածածնի հղիության օրեր, հասնում ենք տեբեթի 21-ին, որը հունվարի 6-ն է:

Հունվարը տարվա առաջին ամիսն է` սկիզբը, իսկ վեցը խորհրդավոր թիվ է, քանզի վեցերորդ օրը ստեղծվեց Ադամը: Վեցը նաև վեցհազարյան դարերի խորհուրդն է հայտնում: Հետևաբար` վեցերորդ դարի վեցերորդ օրը ծնվեց Նոր Ադամը` արարածների Արարիչը` գտնելու և նորոգելու Իր վեցօրյա արարածին` հին Ադամին, ով մոլորվել էր վեցյակի11 հանցանքներով: Եվ այդ օրն է ծնվում Բանն Աստված, և այդ օրը հինգշաբթի էր:

Աստվածային Անձինք պատահական, ակամա կամ մարդկանց կողմից չեն շարժվում, այլ Իրենց կամքով ու նախատեսությամբ, և ինչպես ամեն ինչում, այնպես էլ` մկրտության խորհրդի ժամանակ: Երբ լրացավ Հիսուսի երեսուն տարին, Նազարեթից, ուր ապրում էր, եկավ Հորդանան գետը, որպեսզի ընդունի մկրտությունը Հովհաննեսից: Տերը մինչև մարմնով կատարյալ հասակին հասնելը ո՛չ նշաններ գործեց և ո՛չ էլ վարդապետեց: Այդ օրերին Հրեաստանի ողջ շրջակայքից մարդկանց հոծ բազմություն էր գնում Հովհաննեսի մոտ և մկրտվելով նրանից` խոստովանում մեղքերը:

Իսրայելում նորություն էր մկրտության քարոզությունը, քանզի մարգարեներից ոչ ոք այդպիսի մկրտություն դեռևս չէր քարոզել: Եվ այն սքանչելիքների համար, որ տեսան հրեաները Հովհաննեսի վրա և լսելով նրա ծննդյան նշանների մասին` այն, որ նա աղոթքի պտուղ է, ինչպես Իսահակն (տե՛ս Ծննդ. ԺԵ 2) ու Սամվելը (տե՛ս Ա Թագ. Ա 11), և այն, որ նա իր ամբողջ ժամանակը, բազում ճգնությամբ, անց է կացնում անապատում, դյուրությամբ հավատացին նրա քարոզությանը:

Այդ օրերին ժողովուրդը սպասման մեջ էր, և շատերը մինչև իսկ Հովհաննեսին էին համարում Աստծուց խոստացված Մեսիան և իրենց սրտում հարց էին տալիս ու ասում` մի՞թե սա է Քրիստոս: Իսկ Հովհաննեսը պատասխանում էր բոլորին ու ասում. «Ես ձեզ մկրտում եմ ջրով, ապաշխարության համար, բայց Նա, Ով գալիս է ինձնից հետո, ավելի հզոր է, և ես արժանի չեմ հանելու Նրա կոշիկները. Նա ձեզ կմկրտի Սուրբ Հոգով և հրով» (Մատթ. Գ 11):

Երբ Փրկիչը եկավ Հովհաննեսի մոտ մկրտվելու, վերջինս, իրեն անարժան համարելով, ասաց. «Ի՛նձ պետք է, որ Քեզնից մկրտվեմ, և Դու ի՞նձ մոտ ես գալիս» (Մատթ. Գ 14): Այսինքն` «Դու` սրբերի Սուրբդ, գալիս ես ինձ` տուժյալիս մոտ` մաքրություն ընդունելու»: «Ինձ մոտ ես գալիս» ասելով` նկատի ունի, որ Հիսուս պետք է մեռներ և իջներ դժոխք: Տիրոջ մարդեղությամբ Սիմեոն Ծերունին ու Հովհաննեսը Հոգով ճանաչեցին Նրա մեջ Աստծուն. թեպետև Նրան մարդու կերպարանքով էին տեսնում, սակայն որպես Աստծու էին դիմում:

Եվ Հիսուս պատասխանեց ու ասաց. «Թո՛ւյլ տուր հիմա, որովհետև այսպես վայել է, որ մենք կատարենք Աստծու ամեն արդարություն»: Այսինքն` այս ժամանակը խոնարհության և զղջման ժամանակն է: Թո՛ւյլ տուր և մի՛ հրաժարվիր տնօրինական խորհրդի կատարումից, որի համար Ես առաքվեցի:

«Հիմա» ասելով ցույց է տալիս, որ միշտ չէ, որ խոնարհություն պետք է ցույց տա, այլ միայն այժմ, իսկ հետո պիտի տեսնենք Նրա անզուգական փառքը, որովհետև այսպես պետք է կատարվի ամբողջ արդարությունը: Ինչպես այժմ Տերը խոնարհությամբ հանձն է առնում Իր ծառայից մկրտվել, այնպես էլ Նրա տնօրինական բոլոր գործերը խոնարհությամբ պետք է լինեն, որպեսզի Նրա անձը լրացնի ամբողջ արդարությունը, որը կորցրեց նախահայրն իր հպարտության պատճառով:

«Եվ երբ Հիսուս մկրտվեց, իսկույն ջրից դուրս ելավ. և ահա երկինքը բացվեց Նրան, և Նա տեսավ Աստծու Հոգին, որն իջնում էր ինչպես աղավնի և գալիս էր Իր վրա» (Մատթ. Գ 16): Այն, որ առաջին Ադամից հետո փակվել էր, չբացվեց, մինչև Երկրորդ Ադամն Իր մկրտությամբ չվերցրեց առաջին Ադամի մեղքը: Այնտեղ` Դրախտում, փակվեց Եդեմի դուռը, իսկ այստեղ բացվեց երկնքի Արքայության դուռը: Եվ ոչ թե առհասարակ բացվեց, այլ միայն Նրա համար, և ոչ ըստ Աստվածության, որով միշտ բաց էր, այլ ըստ մեր բնության, որը նշանակում է, թե Հայրը Նրա միջնորդությամբ հաշտվեց մարդկանց հետ և Իր Որդու մկրտությամբ բացեց Երկինքը և հրավիրեց ամենքին մտնել և այն ժառանգել:

Հարց. – Իսկ ի՞նչ կարիք կար, որ Հոգին տեսանելի կերպով իջներ Նրա վրա, Հոգին, որ միշտ Նրա հետ էր, ինչպես և` Հոր հետ:

Պատասխան. – Այս եղավ, որովհետև հրեաները Հովհաննեսին մեծ էին կարծում` անապատում բնակվելու, քահանայապետի որդի լինելու և ամուլ արգանդից ծնվելու պատճառով, և դեռ բոլորն էլ մկրտվում էին նրանից: Իսկ Քրիստոսի մասին, որ Կույսից է ծնված, դեռևս չգիտեին, մանավանդ որ հանդերձավորված էր ինչպես բոլորը: Եվ այն, որ Հովհաննեսից մկրտվեց, դրանից հրեաներն առավե՛լ հաստատվեցին իրենց կարծիքի մեջ: Որովհետև նրանք հետևյալ կերպ էին խորհում. «Եթե բոլորի նման չէ, ինչո՞ւ ամենքի նման եկավ մկրտվելու»: Եվ որպեսզի այդպես չկարծեին, Նրա մկրտությամբ բացվեց Երկինքը և Հոգին իջավ, որպեսզի նաև մենք հավատանք, որ մեր մկրտությամբ նույնպես Հոգին իջնում է մեզ վրա, ինչպես և Նրա վրա իջավ, թեև ո՛չ այնպես տեսանելի կերպով, սակայն դրանում չպետք է տարակուսել:

Հարց. – Իսկ ինչո՞ւ Հոգին աղավնու կերպարանքով իջավ: Պատասխան. – Որովհետև աղավնին զգոն և հանդարտ է, ինչպես և Հոգին, նաև հիշեցնում է հին օրինակը, երբ ամբողջ աշխարհը ծածկված էր ջրով: Այնժամ նույն այս թռչունը բերեց ջրերի հանդարտվելու ավետիսը` իր բերանին ունենալով կյանքի առհավատչյան` ձիթենու տերևը (Ծննդ. Ը 11): Ավետաբերն ուներ այս աստվածային Աղավնու նմանությունը, Ով, սակայն, փոխանակ ձիթենու տերևի, սուրբ յուղի օծությամբ մարդկային ցեղին բերեց ազատություն ու որդեգրություն Հորը:

Եվ ահա երկնքից մի ձայն ասում է. «Դա՛ է Իմ սիրելի Որդին, որն ունի Իմ ամբողջ բարեհաճությունը» (Մատթ. Գ 17): Մարդկային բնության հույսերից ու արժանավորություններից վեր էր այն ժամանակ հայտնված բարությունը, որովհետև Երրորդության խորհուրդը, որ հավիտյանս ծածկված էր ամենքից, հայտնվեց Հորդանանի վրա` վերևից Հոր ձայնով, Որդու մկրտությամբ և Սուրբ Հոգու աղավնակերպ իջմամբ: Եվ ի՞նչ է սա, եթե ոչ նոր արարածների սկիզբ առնելը, ոչ թե երևացող արարածների, այլ մարդկանց աներևույթ հոգիների, և ոչ թե անգոյությունից գոյության բերելով, այլ գոյացածներին և եղածներին մեղքերի ապականությունից վերստին նորոգելով:

Առաջին արարչության ժամանակ բոլոր արարածները Երրորդությամբ գոյացան: Հոր ձայնով գոյացան լույսը և այն ամենը, ինչը եղավ լույսի հետ` ըստ այս խոսքի. «Թող լույս լինի» (Ծննդ. Ա 3), իսկ Տիրոջ Խոսքով, ինչպես նաև Հոգով, երկինքը հաստատվեց: Եվ մի Աստվածությունն անէությունից գոյության բերեց բոլոր էություններին, մանավանդ մարդուն, որ Երրորդության պատկերով ստեղծվեց:

Նույնպես և այժմ, Հոր ձայնն իմանալի Լույսի ծագմամբ` լսողների հոգում դարձյալ պատկերեց Իր Աստվածությունը, որը եղծվել էր հին Ադամի մեջ: Սակայն ո՛չ բոլորի մեջ պատկերեց, այլ նրանց, ովքեր, ըստ Հոր ձայնի վկայության, դավանում են Քրիստոսին: Իսկ ովքեր, լսելով Հոր ձայնը, սակայն ո՛չ ներքին ականջով, և տեսնելով Հոգուն` ո՛չ մտքի տեսողությամբ, չհավատացին Աստծու Որդուն, Ով վկայված էր Հորից և Հոգուց, մնացին նախկին եղծված պատկերով և ապականության մեջ:

Հարց. – Եթե Հոր ձայնը բավական էր վկայելու, որ Քրիստոս ճշմարտապես Աստծու Որդին է, ապա ինչո՞ւ երևաց նաև Հոգին:

Պատասխան. – Եթե միայն ձայնը լիներ, մարդիկ կկարծեին, թե դա Հովհաննեսի համար եղավ, որովհետև նա էր մեծը և հայտնին նրանց մեջ: Թեև ձայնը հատուկ Քրիստոսին էր ուղղված, սակայն անորոշ եղավ, այդ պատճառով էլ նախ Նրա վրա Հոգին իջավ` որպես թե մատնանշելով, և ապա վերևից Հոր ձայնը եկավ, որպեսզի այլևայլ կարծիքներ չլինեն, այլ հաստատապես իմանան, որ դա Նա է, Ում համար վկայեց Հայրը:

Այս վայրում լռեց հրեական մկրտությունը, և մեր մկրտության սկիզբը դրվեց: Եվ այն, ինչ Քրիստոս կատարեց Զատկին, նույնն այստեղ կատարեց Հոգով, որովհետև ստվերականն ամբողջացրեց և ճշմարտությունը հաստատեց: Այս պատճառով էլ մյուս մկրտվողների վրա չերևաց այս ամենը, այլ միայն Նրա վրա, Ով պետք է տար Հոգին: Երկնքի բացվելով և Հոգու էջքով Տերը մեզ կանչում է դեպի այն բնակությունը, որտեղից Ինքն իջավ, և մկրտությամբ ոչ թե հրեշտակ կամ հրեշտակապետ պետք է լինենք, այլ Աստծու սիրելի որդի:

Իր մկրտությամբ Հիսուս սրբեց մկրտությունը: Իսկ եթե Աստծու Որդին մկրտվեց, ո՞վ կարող է այսուհետև արհամարհել մկրտությունը: Նրա մկրտությունը մաքրության կարոտության պատճառով չեղավ, քանզի Նա ամենամաքուրն է, բնությամբ սուրբ ու ամենքի սրբողը: Նա մկրտվեց ոչ այն բանի համար, որ մեղքերի թողություն գտնի, քանի որ անմեղ էր, այլ որպեսզի մեզ տա ապաշխարության շնորհը:

Մկրտվեց, որովհետև հանձն առավ բոլոր տնօրինությունները. որպեսզի լվանա մեր մեղքերը, սրբի մկրտչին, սրբի և զորացնի ջրերը` մեզ վերստին ծնելու համար: Ապա` կատարի և լրացնի Օրենքը` լինելով մեզ համար մկրտության գալու օրինակ, այնտեղ հայտնի Երրորդության խորհուրդը և մեր օգուտը մեզ ցույց տա, որովհետև մկրտությունն ազատում է մեղքերից:

Մկրտվեց, որովհետև ըստ Հոբի խոսքի` վիշապը ջրում էր (տե՛ս Հոբ Խ 18), և պետք էր խորտակել վիշապի գլուխը: Տերը եկավ, մտավ ջուրը և կապեց վիշապին, որպեսզի մենք իշխանություն ստանանք ոտնակոխ անելու օձերի, կարիճների և թշնամու զորությունները (տե՛ս Ղուկ. Ժ 19): Եվ այդ գազանը փոքր չէր, այլ մեծ ու ահավոր, և նրա առջևից կորուստն էր գնում (տե՛ս Հոբ ԽԱ 13): Տերը, վերացնելով բոլոր պատուհասները, խափանեց ու սանձեց մահը, որից հետո առջևից կյանքը գնաց, որպեսզի ամենքս էլ ապրենք` ըստ հետևյալ խոսքի. «Ո՞ւր է, մա՛հ, քո հաղթությունը» (Ա Կորնթ. ԺԵ 15): Մկրտությամբ վերացվեց մահվան խայթոցը:

Հարց. – Ինչո՞ւ Տերը երեսուն տարեկանում եկավ մկրտվելու:

Պատասխան. – Որովհետև առաջին Ադամը երեսնամյա ստեղծվեց և ընդունեց Հոգու փչումը, սակայն այն չպահեց և նույն հասակում մեղք գործեց: Այդ պատճառով Երկրորդ Ադամը` մեր Տերը, Ադամի բնությամբ, նույն հասակում, Հորդանանում լվաց առաջին Ադամի մեղքը և առնելով Հոգու յոթ շնորհները` տվեց նրանց, ովքեր վերստին ծնվեցին Մկրտության ավազանից, որպեսզի ստանան արարչության նույն պատկերը:

Երկրորդ` երեսունը վեց անգամ հինգն է կամ` հինգ անգամ վեցը: Տերը մարդկային բնության հինգ զգայարանները և վեց շարժումները մաքրեց մկրտությամբ` մեր ընթացքն ուղղելով դեպի աստվածայինը:

Երրորդ` վարդապետության սկիզբը մկրտությունից հետո էր լինելու, երբ ստանալու էր Հոգին, թեպետև Հոգին միշտ Նրա հետ էր: Երեսունը մարդու կատարյալ հասակն է, և սա է վարդապետության ժամանակը, որպեսզի, հասակի պակաս լինելու պատճառով, չարհամարհվի վարդապետությունը:

Չորրորդ` երեսնամյա մկրտվեց, որովհետև ոչինչ չէր կարող Նրան շտապեցնել, քանզի Ինքն էր տնօրինում Իր ծնունդը, մկրտությունը և չարչարանքները: Իսկ մարդկանց համար մահն ամեն ժամ պատրաստ սպասում է, քանի որ չգիտեն իրենց մահվան օրը:

Հինգերորդ` երեսնամյա մկրտվելով` մեզ կամեցավ ցույց տալ, թե ինչպես երեսնամյան կատարյալ է հասակով, այնպես էլ մկրտությամբ վերստին ծնվելով` մարդը կատարյալ է դառնում իմանալի հասակով: Քրիստոս կամեցավ երկու հասակն էլ` ըստ մարմնի և ըստ հոգու, ամբողջությամբ ընդունել:

Այս մեծ խորհուրդների պատճառով Քրիստոս երեսնամյա մկրտվեց, որով մեզ տվեց ջուրը սրբարար և Հոգին կենդանարար: Սրանով մարդուն երկու տեսակ մաքրություն տվեց` ջրով և Հոգով: Որպեսզի Սուրբ Հոգին մաքրի ու նորոգի մարդկային հոգին, որն Աստծու պատկերն է, իսկ ջուրը Հոգու շնորհներով մաքրի մարմինը մեղքերից և ազատի ապականությունից:

Եվ ինչպես ամեն անգամ Տերը նախ օրինակն է տալիս` դրանով վարժելով ու կրթելով մարդկանց միտքը, և ապա` Ճշմարտությունը` ներգործական կատարմամբ, նույնպես և մկրտության խորհրդի դեպքում եղավ: Այսպես` Իսրայելի որդիները, անցնելով Հորդանանի ջրերով, մաքրվեցին եգիպտական ախտերից և արժանի եղան ժառանգելու Ավետյաց երկիրը: Սրանում նաև Եղիան մաքրվեց ու բարձրացավ երկինք, ապա մաքրվեց Նեեման ասորին` յոթ անգամ լվացվելով (տե՛ս Դ Թագ. Ե 14): Նույն ջրում նաև Քրիստոս մկրտվելով մեզ տվեց Հոգու շնորհները, որով մաքրվում ենք եգիպտական և խավարային բոլոր ախտերից, և սրանից թևեր առնելով` բարձրանում երկնային խորան:

Հարց. – Իսկ ի՞նչ է նշանակում վիշապի գլուխը ջարդելը Հորդանանում:

Պատասխան. – Նա, ով խաբեց Ադամին, օձ էր, որն այժմ վիշապ էր դարձել: Գլուխը Հորդանանում ջախջախեց, իսկ պոչը` գերեզմանում ու դժոխքում: Քրիստոս Իր մկրտությամբ սրբեց նյութը և ջուրն արեց կյանքի ու սրբության նյութ: Եվ այժմ մենք մկրտվում ենք ջրով` ջախջախելով վիշապի գլուխը, այսինքն` սկզբնական մեղքը, և առաքինություններով կոխկռտում ենք խայթոցը, որը ներգործական մեղքն է` հոգու մահն ու դժոխքը:

Տերն Իր մկրտությամբ ցույց տվեց նաև Իր խոնարհությունը` Ինքը գալով Իր ծառայի մոտ: Երկնքի բացումով ցույց տվեց, որ մկրտվողի համար բաց է Երկնքի արքայության դուռը, իսկ Սուրբ Հոգու էջքով ցույց տվեց, որ մկրտվելով` Աստծու տաճար ենք լինում: Հոր ձայնի հնչումը ցույց է տալիս, որ շնորհով Աստծու որդի ենք լինում:

Արդ` երբ մենք` մեղքերով բեռնավորվածներս, ջուրն ենք իջնում, շնորհաց Խոսքը կնքում է մեր հոգին և թույլ չի տալիս ահեղ գազանին մեզ կլանել, և մենք` մեղքերով մեռած, ջուրն իջնելով, այնտեղից ելնում ենք` կենդանացած արդարությամբ: Որովհետև եթե մահվամբ տնկակից եղանք Փրկչին, Նրա հարությանը նույնպես արժանի կլինենք:

Վարդապետներն ասում են, որ մկրտության ութ եղանակ կա: Առաջինը` ջրհեղեղով մկրտությունը, հատելով վերացրեց մեղքն աշխարհից: Երկրորդ մկրտությունը ծովով ու ամպով եղավ, որտեղ ամպը Հոգու օրինակն է, իսկ ծովը` ջրի (տե՛ս Ելք ԺԳ 21, ԺԴ 22): Երրորդ եղանակ` հրեաները լվանում էին իրենց հանդերձները և մարմինը, որից հետո մաքուր էին համարվում (տե՛ս Ղևտ. ԺԴ 9): Չորրորդը Հովհաննեսի մկրտությունն էր, որն ապաշխարության համար էր, որպեսզի կարողանան ընդունել Հոգով մկրտությունը: Հինգերորդը Տիրոջ մկրտությունն է: Եվ մենք էլ մկրտվում ենք Տիրոջ կատարյալ մկրտությամբ` ջրով ու Հոգով: Նաև Տերն ասում է հրով մկրտվելու մասին, որն իրականացավ Սուրբ Հոգու շնորհներով, որոնք որպես հրեղեն լեզուներ սփռվեցին առաքյալների վրա: Վեցերորդ եղանակն ապաշխարության արտասուքով ու հույժ տաժանակրությամբ է լինում: Յոթերորդը արյամբ մկրտությունն է, որը վկաների մկրտությունն է, որով և Ինքը Քրիստոս մեզ համար մկրտվեց. սա հույժ գովելի ու երանելի մկրտություն է: Ութերորդ մկրտությունն աշխարհի վախճանի ժամանակ է լինելու և ոչ թե փրկության համար, այլ տանջանքներով ամբողջ չարությունը ջնջելու, որն անշեջ հուրն է: Եվ այս իմանալի հուրը, որը Քրիստոսի Գալստյան ժամանակ է լինելու, ներում ու մաքրություն է դառնալու նրանց համար, ովքեր ոսկի են, արծաթ և պատվական քարեր. և դրանից նրանք առավել ևս պիտի պայծառանան: Իսկ ովքեր փայտ են, ծղոտ ու եղեգ, պիտի այրվեն անշեջ հրով:

Քրիստոսի և Հովհաննեսի մկրտությունները նմանվում են նրանով, որ նույն նյութով, այսինքն` ջրով, և ընկղմումով են կատարվում: Իսկ զանազանվում են նրանով, որ Հովհաննեսի մկրտությունը տրվում է Նրա անունով, Ով գալու էր, իսկ Քրիստոսինը` Երրորդության անունով:

Երկրորդ` զանազանվում են ներգործությամբ, որովհետև Քրիստոսի մկրտությունն արդարացնում և բացում է արքայության դուռը, իսկ Հովհաննեսինը` ոչ:

Երրորդ` զանազանվում են վախճանով, որովհետև Հովհաննեսի մկրտությունը կարգված էր Քրիստոսի համար, նաև որպեսզի դրանով սովորեցնի ժողովրդին, թե որն է կատարյալ մկրտությունը:

Հարց. – Ինչո՞ւ ջրի և ո՛չ այլ արարածների միջոցով եղան մկրտությունն ու շնորհների պարգևումը:

Պատասխան. – Որովհետև, ըստ Սուրբ Գրքի, ջուրը մեծ է մյուս տարրերից: Երկինքը` հրեշտակների բնակավայրը, ջրով է միացած երկրին` մարդկանց բնակավայրին: Սա մյուս վեցօրյա արարվածներից առաջինն է` ըստ հետևյալ խոսքի. «Ի սկզբանե Աստված ստեղծեց երկինքն ու երկիրը...

Եվ Աստծու Հոգին շրջում էր ջրերի վրա» (Ծննդ. Ա 12): Աշխարհի սկիզբը ջրով եղավ, իսկ Ավետարանի սկիզբը` Հորդանանում: Նաև փարավոնի գերությունից Իսրայելի ազատությունը Մովսեսի միջոցով ծովում եղավ: Եվ մեղավորների ազատումն աշխարհից եղավ Ավազանի միջոցով, կենդանի Խոսքով: Եղիան Հորդանանն անցավ, ապա նոր երկինք բարձրացավ: Իսկ Ահարոնը նախ լվացվեց և ապա եղավ քահանայապետ: Տիրոջ մկրտությունը վախճանն է Հին օրենքի և սկիզբը Նոր Կտակարանի:

Ջրօրհնեք

Ջրօրհնեքի արարողության ժամանակ ասվում են սուրբ Բարսեղ Կեսարացու աղոթքը, Հովհաննես Պլուզ վարդապետի «Յամենայն ժամ» քարոզը և «Ով զարմանալի» ու «Այսօր ձայնն» տաղերը:

Սուրբ Ծննդյան պատարագից անմիջապես հետո կատարվում է Ջրօրհնեքի արարողությունը, որը Քրիստոսի մկրտության խորհուրդն ունի: Ժողովուրդը քահանայի գլխավորությամբ և սարկավագի քարոզությամբ աղաչում է մարդասեր Տիրոջը, որպեսզի Նա Միածնի շնորհներով այս ջրին տա Հորդանանի օրհնությունը, Սուրբ Հոգին իջնի այս ջրի վրա և սրանում մկրտվողները լինեն ճշմարտության և լույսի որդիներ:

Ապա քահանան ժողովրդի խնդրվածքները ներկայացնում է Տիրոջն ու աղաչում, որ Նա օրհնի ու սրբի ջուրը` այն օգտակար դարձնելով տների շինության, հիվանդների բժշկության, մարդկանց մաքրության, հոգիների ու մարմինների փրկության և ամենայն այլ կարիքների համար: Սա դարձնի նաև օրհնության աղբյուր ու անապականության պարգև, և սրանով լինի մեղքերին թողություն, հիվանդներին` բժշկություն, ախտաժետներին` առողջություն, ու դևերին` խորտակում: Ապա խնդրում է Տիրոջից, որ այդ ջրով հալածվեն բոլոր վնասները, չար բծերը, ախտերը, սատանայի բոլոր բռնությունները, և ջրի մեջ դնի Սուրբ Հոգու

բժշկության և չար զորությունների դեմ հաղթության շնորհները, որով արժանանանք Տիրոջ օգնությանը, օրհնությանը և սրբությանը:

Այնուհետև քահանան խաչն իջեցնում է ջուրը, որը խորհրդանշում է Տիրոջ մկրտությունը խաչով` ըստ այն խոսքի. «Եվ մի մկրտություն ունեմ մկրտվելու և ինչպե՜ս եմ շտապում, որ կատարվի» (Ղուկ. ԺԲ 50): Որից հետո պատարագիչը խաչը հանում է ջրից և ջուրն օրհնում սուրբ խաչի նշանով ու մեռոնով, քանզի Տերը ջրի վրա օծվեց Հոգով` ըստ խոսքի. «Դրա համար Աստված, քո՛ Աստվածն օծեց քեզ ուրախության յուղով ավելի, քան քո ընկերներին»: Ապա քահանան ջուրը օրհնում է սուրբ Ավետարանով, քանզի գրված է. «Տիրոջ ձայնը ջրերի վրա է» այսինքն` Հոր ձայնը: Այս օրհնություններին ավելացնում են նաև օրվա շնորհները` Հոր, Որդու և Սուրբ Հոգու անուններով: Ապա ջուրը բաժանվում է ժողովրդին, և նրանք օրհնված ջուրը տանում են տուն:

 

ՏՈՆԱԿԱՆ ՕՐԵՐԻ ԽՈՐՀՈՒՐԴԸ ԵՎ ՊԱՏՃԱՌՆԵՐԸ

 Ճրագալույց

 

Հունվարի 5-ի Աստվածայայտնության ճրագալույցի գիշերային ժամին քահանաները զգեստավորված գալիս են ատյան, ուր խնկարկելով և «Ուրախացի՛ր, սրբուհի» շարականի երգեցողությամբ սկսում են օրհնաբանել Աստվածամայր Կույսին` մեզ հայտնելով Քրիստոսի գալուստը: Նույն խորհրդով ընթերցվում է նաև Հիսուսի ծնունդն ավետող դրվագը Ղուկասի ավետարանից (Ղուկ. Ա 26-38):

Իններորդ ժամին բոլորը ժողովվում են եկեղեցում (որի բեմը նախապես վարագույրով ծածկված է) և սկսում Աստվածայայտնության ճրագալույցի արարողությունը: Այս ժամին ընթերցվում են հատվածներ Ղուկասի (Բ 8-20) և Մատթեոսի ավետարաններից (Ա 18-25), որոնցով տրվում է Տիրոջ ծննդյան ավետիսը: Ապա պատարագիչը ելնում է խորան և զգեստավորվում: Այս ընթացքում ատյանում ընթերցվում են Տիրոջ գալուստը վկայող մարգարեությունները, և երբ հասնում են Դանիելի գրքին, հոգևորականներից մեկը բարձրանում է բեմ և այնտեղից ընթերցում այն, որի ավարտին բացվում է վարագույրը և մատուցվում սուրբ պատարագ: Ճրագալույցի պատարագի երեքսրբյանն է. «Սուրբ Աստուած, սուրբ և հզօր, սուրբ և անմահ, որ ծնար և յայտնեցար վասն մեր, ողորմեա՛ մեզ»:

Ճրագալույցի խորհուրդը հույժ գեղեցիկ է: Այն նախատոնակն է ու կարապետը հետագա ութ օրերի պաշտամունքների, որով և լինում է ինը տոնական օր: Որովհետև սա նշանակն է այն հավիտենականության, որը կար մինչև աշխարհի լինելը:

Ադամի` Դրախտից դուրս ելնելուց շուրջ հինգ հազար տարի անց Աստված երևաց մարմնավորված, այդ պատճառով այսօր նախատոնակ է, որը Եկեղեցին սկսում է գիշերը` Կույս Մարիամի ավետյաց երգով: Եվ գիշերն ենք սկսում, որն օրինակն է Տիրոջ վերջին գալստյան, որովհետև ասված է, որ այն գիշերն է լինելու: Նաև ըստ մարգարեության` լույս ծագեց կռապաշտության և անգիտության խավարում, որի պատճառով էլ այսուհետև խավարը տեղի է տալիս և բազմանում է լույսը` ըստ Եսայի մարգարեի խոսքի. «Թագավորները գալու են դեպի Քո լույսը, հեթանոսները` դեպի Քո լույսի փայլը» Նաև Մաղաքիան է ասում. «Արդարության Արեգակը պիտի ծագի» (Մաղաք. Դ 2): Զաքարիան Արևածագ է անվանում Նրան, իսկ Դավիթն ասում է. «Լո՛ւյս տուր, Տե՛ր, իմ աչքերին» (Սաղմ. ԺԲ 4): Եվ աստղի լույսով մոգերն առաջնորդվեցին` գալով դեպի ծագած Լույսը` ըստ այն խոսքի, թե. «Խավարի մեջ նստած ժողովուրդը մեծ լույս տեսավ. և լույս ծագեց նրանց վրա, որ նստում էին մահվան երկրի և ստվերների մեջ» (Մատթ. Դ 16):

Այս իմանալի և անճառելի Լույսի ծագման համար այսօր մենք վառում ենք լապտերներն ու կանթեղները և անվանում այս օրը մեր Տիրոջ` Հիսուս Քրիստոսի ծննդյան և Աստվածայայտնության ճրագալույց, որը խորհրդանշում է լույսի աղոտ ծագումը: Ըստ Հովհաննես ավետարանչի` Հովհաննես Մկրտիչը ճրագ է կոչվում, իսկ աղոտ ծագումը մարգարեներն են, ովքեր եղան մինչև Հովհաննեսը, որոնցով աղոտ կերպով ծագում էին Տիրոջ գալստյան հանգամանքները, որովհետև Տերը ոչինչ չի անում առանց Իր ծառաներին հայտնելու: Եվ այս օրը կարապետն ու նախատոնակն է հաջորդ` գալիք օրվա, երբ ծագելու է մեծ Լույսը, ինչպես որ թագավորի գալուստից առաջ նրա սիրելիները խնդությամբ պատրաստություն են տեսնում և ջահերով ընդառաջ ելնում:

Հարց. – Ինչո՞ւ է Եկեղեցին ինն օր անընդհատ նշում այս տոնը:

Պատասխան. – Յոթ օրերը խորհրդանշում են արարչության յոթ օրերը և այս կյանքը, ութերորդը հանդերձյալ կյանքն է, երբ մարդիկ, անքակտ միությամբ խառնվելով հրեշտակների դասերին, նշելու են այս գերաշխարհիկ տոնը, իսկ իններորդն առանձին օր է, որը ցույց է տալիս Սուրբ Երրորդության Անձերի միմյանցից փառավորվելը նախքան ամեն ինչի գոյանալը:

Դարձյալ` ինը թիվը հրեշտակների դասերի թիվն է, որովհետև նրանք էլ են մեզ հետ նշում այս տոնը, և մենք էլ նրանց հետ միասին Աստծուն ենք ծառայում: Դարձյալ` խորհրդանշում է Աստծու Բանի իննամսյա բնակությունը Կույսի որովայնում:

Պատճառ առաջին օրվա տոնակատարության

Աստվածայայտնության գիշերը կատարվում է հսկում, Սրբությունը դնում են սուրբ Սեղանին: Առավոտյան ժամերգությանը եպիսկոպոսը, քահանաները և բոլոր սպասավորները, զգեստավորված, ջահերով ու մոմերով, գալիս են ատյան և երգում «Խորհուրդ մեծ» օրհնությունը: Այս ութ օրերի երեքսրբյանն է. «Սուրբ Աստուած, սուրբ և հզօր, սուրբ և անմահ, որ ծնար և յայտնեցար վասն մեր, ողորմեա՛ մեզ»:

Ծննդյան և Հայտնության տոնի առաջին օրը պատկերն է արարչության առաջին օրվա: Այդ օրն Աստված յոթ արարած ստեղծեց, որոնցից երեքը լույս են, իսկ չորսը` տարր: Եվ երեք լույսերը սրանք են. առաջին` լուսեղեն երկինքը, երկրորդ` հրեշտակների դասերը, և երրորդ` արեգակի և աստղերի լույսը: Իսկ չորս տարրերն են` հողը, ջուրը, օդը և կրակը: Բացի սրանցից ստեղծեց նաև ժամանակը, որով ստացվում է ութ արարած:

Իսկ նոր արարչությունը, որ արեց այսօր, ավելի մեծ է, քան առաջինը, որովհետև Աստված Ինքը եկավ ու մարդ եղավ, մեր բնությամբ ու անապական մարմնով ծնվեց Կույսից` անարատ, անխափան ու անապական պահելով ծնողի կուսությունը: Աստված երկրորդ արարչությամբ մարդուն հասցրեց աստվածային այն փառքին, որը նախապես որոշել էր:

Առաջին օրը, փոխանակ եղական լույսի, անեղական Լույսն աշխարհ եկավ, և այսօր Հորդանանում Ամենասուրբ Երրորդության հայտնությամբ բոլոր ջրերը սրբվեցին և հզորացան` ծնելու համար ոչ թե անբան ու անմիտ անասուններ` ձկներ ու թռչուններ, ինչպես առաջին արարչության ժամանակ, այլ Սուրբ Հոգու գալով մի ամբողջ մարդկային ցեղ ծնվեց հրեշտակների նմանությամբ, և Ադամի որդիները եղան Աստծու որդիներ:

Երկրորդ արարչությունը առաջինի համեմատ ավելի մեծ է, քանզի նա օրինակն էր, իսկ սա` ճշմարտությունը: Որովհետև ինչպես զորացրեց Կույսին` նրանից ծնվելու համար, այդպես էլ զորացրեց ջրի բնությունը` նրանում մկրտվելու համար, և ջրերը կարողացան մեզ վերստին ծնել Հոգուց` Աստծուն որդեգրելով:

Տերը, մեզ համար Կույսից ծնվելով, օրինադրեց ծնվել կույս Ավազանից և Իր եղբայրները լինել: Եվ ինչպես առաջին օրն արարեց լույսը և փարատեց խավարը, այդպես այսօր երկիրն օրհնեց և զգեստավորեց իմանալի Լույսով: Եվ ինչպես այն օրը Հոգին շրջում էր ջրերի վրա, այդպես էլ այսօր Նա շրջում է Հորդանանի վրա` աղավնու տեսքով: Այնժամ չորս տարրերն արարվեցին, իսկ այժմ այդ տարրերը Տիրոջով սրբվեցին, որովհետև Աստված օրհնեց Հորդանանի ջուրն Իր Որդով և ցողելով բոլոր արարածների վրա` վերացրեց նախկին անեծքը: Եվ ուրիշ ի՜նչ զարմանալի բան կա, քան այս, որ Լույսը լուսավորվում է Հորդանանում, և Հուրը` մկրտվում ջրում:

Պատճառ երկրորդ օրվա տոնակատարության

Այսօր` Հիսուս Քրիստոսի ծննդյան ու հայտնության տոնախմբության երկրորդ օրը, հիշատակն է սուրբ Ստեփաննոսի և բոլոր ննջեցյալների:

Արարչության երկրորդ օրը, Արարչի խոսքով, հաստատություն եղավ ջրերի միջև և վերին ջրերը բաժանվեցին ներքին ջրերից (տե՛ս Ծննդ. Ա 6): Սա օրինակն է այն բանի, որ Ադամի հանցանքի պատճառով երկինքը փակվեց, և Աստծու փառքի տեսությունը ծածկվեց Ադամի սերնդի համար: Եվ ահա` ողորմության սկիզբը շնորհվեց Ստեփաննոսին, ով իր վախճանի ժամին տեսավ երկինքը բացված, և Հիսուսին` Աստծու աջ կողմում: Այն, ինչը ծածկվեց Ադամից, Տիրոջ նահատակությամբ աստվածային փառքով երևաց Ստեփաննոսին (տե՛ս Գործք Է 55):

Քրիստոսի մկրտությամբ բացվեց առաջին երկինքը, որը տեսավ Հովհաննեսը, իսկ խաչելությամբ և հարությամբ` երկրորդը, որը տեսավ Ստեփաննոսը:

Պատճառ երրորդ օրվա տոնակատարության

Արարչության երրորդ օրն Աստված ջրերը մեկտեղ հավաքեց, և երևաց ցամաքը: Այդ օրը Տերն Իր խոսքով երկիրը զարդարեց բույսերով, տնկիներով, գեղեցիկ բուրաստաններով ու զանազան ծաղկազարդ գույներով: Իսկ այսօր` նույն երրորդ օրը, նոր արարչագործության` մեր Աստծու` Հիսուս Քրիստոսի ծննդյան ու հայտնության տոնախմբությունն է և հիշատակը Բեթղեհեմի մանկանց, ովքեր Քրիստոսի փոխարեն սպանվեցին Հերովդեսի կողմից, և նրանց արյան հեղմամբ` Բեթղեհեմի երկիրն առավել պայծառացավ ու զարդարվեց:

Մատթեոս ավետարանիչը գրում է. «Ձայն գուժեց Ռամայում. ողբ, լաց ու սաստիկ կոծ» (Մատթ. Բ 17): Ռաման քաղաք է Հորդանանի և Երուսաղեմի միջակայքում: Երբ Նաբուքոդոնոսորը, արշավելով Երուսաղեմի վրա, Ռամայում կոտորեց բոլոր արուներին, ժողովրդի լացի ու ողբի ձայնը մինչև Երուսաղեմ հասավ:

Եվ ևս մեկ անգամ լաց ու կոծ եղավ, երբ Բենիամինի որդիների կողմից ղևտացու հարճին լլկելու և սպանելու համար Բենիամինի ցեղի մեջ կոտորած եղավ (տե՛ս Դատ. ԺԹ): Սրանք օրինակն են Հերովդեսի կողմից Բեթղեհեմի մանուկների կոտորածի: Սրա խորհուրդն այն է, որ Ռաքելը` Բենիամինի մայրը, լալիս էր իր որդիների վրա, քանի որ Քրիստոսի համար չմեռան, այլ իրենց չարության պատճառով: Այնտեղ Ռաքելը Բենիամինին ծննդաբերելիս մեռավ (տե՛ս Ծննդ. ԼԵ 16-19), իսկ այստեղ Քրիստոսի ծննդյամբ մանուկները սպանվեցին:

Ոմանք ասում են, թե Բեթղեհեմի մանուկները յոթանասուներկու հոգի էին, իսկ ուրիշներն էլ, թե` ութսունչորսը, և դրա համար Տերը նախ ընտրեց տասներկու աշակերտներ և ապա` յոթանասուներկու, որով ստացվեց ութսունչորս:

Հարց. – Իսկ ինչո՞ւ է ասում` «Երկու տարեկան ու դրանից ցածր»:

Պատասխան. – Ըստ որոշ աղբյուրների` Տիրոջ ծնունդից հետո, Օգոստինոս կայսեր հրամանով, Հերովդեսը կանչվում է Հռոմ և այնտեղ հյուրընկալվում երկու տարի: Այնուհետև Երուսաղեմ վերադառնալիս հիշում է մոգերի խոսքերը և հրամայում կոտորել այդ տարիքի մանուկներին, որի պատճառով էլ լացում է Ռաքելը` Հակոբ նահապետի կինը:

«Եվ չէր ուզում մխիթարվել», որովհետև Բեթղեհեմի երկիրը Բենիամինի համար էր որոշված, սակայն նրա ցեղն այնտեղից վերացավ իր չար գործերի պատճառով, և Բենիամինի որդիները իրենց չարության պատճառով կոտորվեցին և ոչ թե Քրիստոսի համար (տե՛ս Դատ. ԺԹ 2529): Դրա համար էլ լալիս էր Ռաքելը և չէր ուզում մխիթարվել, որովհետև մանուկները, որ կոտորվեցին Քրիստոսի համար, Հուդայի ցեղից էին և ոչ թե Բենիամինի, և իր որդիները չէին:

Պատճառ չորրորդ օրվա տոնակատարության

Արարչության չորրորդ օրն աննյութ լույսը միավորվեց արեգակի նյութի հետ, և լույսը նյութով հանդերձ մեկ եղավ, և միավորությունից հետո անհնար էր բաժանել լույսը նյութից: Այսպես էլ Բանն Աստված` անեղական Լույսը, հավիտյան անբաժանելիորեն միացավ նյութական մարմնին, ամենամաքուր Կույս Մարիամի արգանդում, և Բանն Աստված եղավ ճշմարիտ մարդ: Եվ մեզ համար ծագեց Արդարության Արեգակը բարձունքից` լուսավորելու մեր խավարը` մնալով հավիտյան անբաժանելի:

Չորրորդ օրն Աստված արարեց արեգակը, լուսինը, աստղերը և դրանցով զարդարեց երկնակամարը, որից իմանում ենք, որ մեզ անհրաժեշտ է զարդարվել առաքինությամբ, որպեսզի կարող լինենք զգեստավորվելու երկնայինով:

Այս օրն օձը սատանայի ազդմամբ խոսեց առաջին կույսի` Եվայի հետ, ով օձի խոսքերը որպես չարության խմոր ընդունելով` Եվան ցավով հղիացավ և ծնեց անօրենություն, որից մեր ամբողջ բնությունն ապականվեց: Դրա համար էլ անհրաժեշտ էր, որ երկրորդ Կույսը գերագույն լինի, հաղթի առաջին չարությանը և կամենա, որ Բանն Աստված մարմին առնի իրենից: Որովհետև երկրորդ Կույսի միջոցով մեր բնությունը հասնում է նախկին փառքին: Ուստի այս չորրորդ օրը Գաբրիելն առաքվեց Կույս Մարիամի մոտ` տալու նրան ավետիս` ծնելու Աստծու Որդուն:

Պատճառ հինգերորդ օրվա տոնակատարության

Արարչագործության հինգերորդ օրն Աստված հրամայեց ջրերին դուրս բերել կենդանի շունչ ունեցող զեռուններ և երկրի վրա ու երկնքի տարածության մեջ թռչող թռչուններ: Եվ հինգերորդ դարում Աստված հրամայեց Մովսեսին ավազան պատրաստել և քահանաների մարմնի մաքրության համար` լվացարան, սակայն դրանից առաջ ժողովրդին ծովով անցկացրեց` որպես օրինակ մկրտության:

Իսկ գալով Նոր Կտակարանի պարգևներին` Սուրբ Հոգու շնորհներով ու Քրիստոսի մկրտությամբ մարդկանց համար Նոր օրենքներ պայծառացվեցին, որպեսզի մարդիկ հարությունից հետո աստվածաստեղծ թևերով թռչելով` Տիրոջն ընդառաջ ելնեն: Այլև պետք է իմանալ, որ աղավնիների ու տատրակների հետ սողուններ ևս եղան (տե՛ս Ծննդ. Ա 20), ինչպես սուրբ առաքյալների երամում` Հուդան:

Ավազանի խորհուրդը հինգշաբթի օրը կատարվեց Ձիթենյաց լեռան վրա` աշակերտների ոտքերի լվացմամբ, և նրանից դուրս եկան ոչ թե անբան թռչուններ, ինչպես արարչության հինգերորդ օրը, այլ բանական էակներ` Սուրբ Հոգով հրեշտակացած ու թեթևացած:

Առաջին կույսի պատճառով մեր բնությունը ոտնակոխ եղավ թշնամիներից, մենք մեր հինգ զգայարաններով մեռանք մեղքերի մեջ, և սատանայի չարությունը բարձրացավ մարդկանց որդիների վրա: Այդ պատճառով մեր Տերը, հակառակը հակառակով մերժելով, սուրբ Կույսի միջոցով զորացրեց մեր բնությունը` կոխկռտելու մեզ կոխկռտողներին, ինչպես և ասաց. «Ահա ձեզ իշխանություն տվեցի` կոխելու օձերի, կարիճների և թշնամու ամբողջ զորության վրա» (Ղուկ. Ժ 19):

Հինգերորդ օրը Քրիստոս մեր զգայարանները նորոգեց Իր մկրտության շնորհով, որովհետև երբ Աստված ջրի մեջ իջավ` ջրերը զորացան և ծնեցին ոչ միայն թռչուններ, այլև վերստին ծննդյամբ` մտավոր ու բանական մարդու բնություն, որպեսզի նորաբույս թևերով ու Սուրբ Հոգու շնորհներով բարձրանանք և խառնվենք հրեշտակների գնդերին:

Եվ ինչպես օդը չի արգելում թռչուններին թռչել, այլ ընդհակառակը` օժանդակում է նրանց, այդպես էլ օդային չար դևերը չեն կարող արգելել հավատացյալներին ելնել և մտնել երկինք` Քրիստոսի մոտ:

Պատճառ վեցերորդ օրվա տոնակատարության

Արարչության վեցերորդ օրն Աստված ասաց, և գոյացան ցամաքային բոլոր կենդանիները և ապա` մարդը: Աստված մարդուն խոսքով չարարեց, ինչպես այլ արարածներին, որոնց ասաց, և եղան, հրամայեց, և հաստատվեցին, ինչպես երկինքն ու երկիրը և այն ամենը, ինչ կա նրանց մեջ, այլ երկրից հող վերցնելով` Իր ձեռքով ստեղծեց մարդուն, դրեց Դրախտում և մարդուն կարգեց ամբողջ աշխարհի վրա թագավոր, իսկ Դրախտը` որպես թագավորական պալատ:

Տոնախմբության վեցերորդ օրը կարգված է Ղազարոսի հիշատակը, որով ստուգապես իմանում ենք, որ Նա, Ով վեցերորդ օրը ստեղծեց Ադամին չորս տարրերից, Ինքը ծնվեց սուրբ Կույս Մարիամից և մեռելներից կանչելով չորսօրյա հանգուցյալ Ղազարոսին` նրան հարություն տվեց և դրանով կյանքի կոչեց ու խավարից դեպի լույս բերեց Ադամի բնությունը:

Թեև ավանդությամբ այսօր ասվում է Ղազարոսի հարության օր, սակայն սա ստուգապես խորհրդաբար է դրված այստեղ` որպես հիշատակ վեցերորդ դարում Ադամի բնության նորոգման: Քանզի արարչագործության ժամանակ` վեցերորդ օրը Աստված ասաց. «Մարդ ստեղծենք մեր պատկերով և նմանությամբ» (Ծննդ. Ա 26), և արարեց մարդուն չորս տարրերից, այդպես և չորս օր տևեց Ղազարոսի ապականությունը: Որովհետև հասարակաց հարության ժամանակ աշխարհի չորս կողմերից մեկտեղ պիտի հավաքվեն մեռելների մարմինները և հարություն առնեն, ինչպես Ղազարոսը, և մարդու մարմնի նյութը, բաժանվելով աշխարհի տարրերից, վերստին պիտի վերափոխվի անմահ կենդանության, մեր Տեր Հիսուս Քրիստոսի փառքի համար:

Պատճառ յոթերորդ օրվա տոնակատարության

Ինչպես արարչության ժամանակ Աստված մեկական օրով պատվեց յուրաքանչյուր արարածի ստեղծումը, այնպես էլ յոթերորդ օրը պատվեց` օրհնության ու հանգստի համար: Ինչպես Մովսեսն է ասում. «Աստված օրհնեց յոթերորդ օրը և սրբագործեց այն, որովհետև Աստված այդ օրը հանգստացավ Իր բոլոր գործերից» (Ծննդ. Բ 3): Եվ հայտնի է, որ յոթերորդ օրը պատկերն է յոթերորդ դարի, որի ժամանակ ընտրվում են սրբերն ու արդարները, որոնց մեջ է Աստծու կամքը: Հինգ օր Աստված միայն Խոսքով արարեց արարածներին, իսկ վեցերորդ օրը ստեղծեց մարդուն և փչմամբ նրան կենդանություն տվեց:

Եվ ողորմությունը, որ Աստված կամենում էր մարդու համար անել, այն ժամանակ խափանվեց Ադամի հանցանքի պատճառով: Սակայն Աստված ոխ չի պահում, ուստի Իր մարդասեր կամքով ու գթությամբ մեր կյանքի ու փրկության սկիզբը դրեց` անելով մեկ օրը հազար տարի, և յուրաքանչյուր հազար տարում մեկ գործ արեց` առաջին արարչության օրերի օրինակով:

Արդ` առաջին հազարամյակում` դարում, որպես ամբողջ երկրի և երկնքի Տեր և Աստված, ընտրեց Սեթի հրեշտականման որդիներին և նրանցից Ենոքին երկինք փոխադրեց:

Երկրորդ հազարամյակում Աստված ջրհեղեղն արեց, որպեսզի ցույց տա, որ Ով սկզբում ջրերը մեկտեղ հավաքելով ցամաքեցրեց երկիրը, Նա էլ երկիրը ջրով ծածկեց նրա բնակիչների անօրենության պատճառով, սակայն գթալով` այն կրկին ցամաքեցրեց:

Երրորդ հազարամյակում մարդիկ դարձյալ ամբարշտացան մեղքերով ու անհավատությամբ և վախենալով Աստծուց, թե դարձյալ ջրասույզ են լինելու, միաբանվելով շինեցին Բաբելոնի աշտարակը: Բայց Սուրբ Հոգին ցրեց նրանց չար միաբանությունը` բաժանելով նրանց տարբեր լեզուների` յոթանասուներկու ազգեր դարձնելով նրանց: Սակայն Իր ողորմության գութը ցույց տալով նահապետներին` պահեց նրանց նախկին լեզուն:

Այնուհետև չորրորդ հազարամյակում երկրի երեսը ծաղկեց Աբրահամի ծննդյամբ և նրա հավատով:

Հինգերորդ հազարամյակում Աստծու հրամանով և Մովսեսի միջոցով լույս Օրենքը խառնվեց օրինադրության գրին և լուսավորեց մարդկային ցեղը: Նույն դարում հրեաներին ետ դարձնելով Բաբելոնի գերությունից` նրանց հրամայեց ապրել, շրջել ու թռչել աստվածպաշտության թևերով:

Իսկ վեցերորդում ոչ թե հրամայեց, այլ Ինքն Անձամբ կատարեց` անելով ավելին, քան առաջին արարչության ժամանակ, և խաչի վրա մեզ կենդանություն տալով` ասաց. «Ամեն ինչ կատարված է» (Հովհ. ԺԹ 30): Այսինքն` կատարվեց այն ամենը, ինչ սկսել էր անել: Այդ պատճառով էլ խաչից մինչև Երկրորդ գալուստն ասվում է յոթերորդ հազարամյակ, որն Աստծու հանգիստն է, օրհնությունը և սրբությունը` ի փառս Ամենասուրբ Երրորդության:

 

ԱՆՎԱՆԱԿՈՉՈՒԹՅՈՒՆ

Պատճառ ութերորդ օրվա տոնակատարության

 

Սուրբ Ծննդյան ութերորդ օրը Հիսուս Քրիստոսի անվանակոչության օրն է: Օրվա երեքսրբյանն է. «Սուրբ Աստուած, սուրբ և հզօր, սուրբ և անմահ, որ ծնար և յայտնեցար վասն մեր, ողորմեա՛ մեզ»:

Ութերորդ օրվա խորհուրդը հարությունն է, քանի որ Քրիստոս հարություն առավ կիրակի օրը: Եվ այս օրը պատկերն է հանդերձյալ օրվա, երբ մարդկային ցեղը պետք է գերեզմանից կանչվի հարություն առնելու:

Ութերորդ օրը Տերը պետք է լուսեղեն օթևաններում հանգըտացնի բոլոր սրբերին ու Իր անունը սիրողներին` ըստ թլփատության օրինակի զատորոշելով Աստծու որդիներին` ասելով. «Եկե՛ք, Իմ Հո՛ր օրհնյալներ, ժառանգեցե՛ք աշխարհի սկզբից ձեզ համար պատրաստված արքայությունը» (Մատթ. ԻԵ 34):

Տերն այն պատճառով սահմանեց ութերորդ օրը թլփատել, որովհետև ութերորդ օրը թլփատվելու են մեղավորներն արդարներից և անցնելով ձախ կողմը` գցվելու են անշեջ հուրը: Հին Ուխտում մանուկներին թլփատում էին հետևյալ պատճառներով: Նախ` որպեսզի Աբրահամի որդիները զանազանվեն հեթանոսներից: Երկրորդ` որպեսզի ավելորդ մորթի հատումով ուսուցանվի հատել և դեն գցել ավելորդ ցանկությունները: Երրորդ` ինչպես այդ մորթի հատումը մարդուն ոչնչով չի վնասում, այդպես էլ, եթե մեղքերից ազատվենք, ոչնչով չենք վնասի մեր հոգուն: Չորրորդ` քանի որ մարմնի այդ մասն է մեղքի գործիքը, ապա դրանից պետք էր հատել և ոչ թե մարմնի այլ մասերից, որով և մեզ սովորեցնում է մեղքի գործերը հատել և ամենևին դուրս գցել: Հինգերորդ` ծածկված մասից հատելով ցույց է տալիս, որ պետք է հատել այն մեղքերը, որոնք Աստված է տեսնում, ինչը սրտի թլփատության խորհուրդն ունի, որովհետև սիրտը միայն Աստված է տեսնում:

Հարց. – Ինչո՞ւ թլփատվեց Քրիստոսը:

Պատասխան. – Նախ` մեզ համար թլփատվեց և ո՛չ թե որ ուներ դրա կարիքը, որովհետև Նա չուներ ոչ սկզբնական և ոչ ներգործական մեղքերը, և անսերմ հղությամբ Կույսի սրբված արգանդում մարդացավ: Նաև` Աբրահամի հետ Աստծու ուխտի ճշմարտությունը հաստատելու համար, որպեսզի հաստատի հայրերին տված ավետիսը:

Երկրորդ` մեր Տերը, սա խոտան չհամարելով, հանձն առավ թլփատվել, որովհետև չգարշեց Իր իսկ դրած Օրենքից, քանզի այն մարդկանց համար դրեց: Նաև` որպեսզի չբամբասվի որպես օրինազանց, ու չկարծեն, թե հակառակ է Աստծու օրենքներին, ինչպես հրեաներն ու Նրան խաչողներն ասացին. «Այդ մարդն Աստծուց չէ, քանի որ շաբաթ օրը չի պահում» (Հովհ. Թ 16):

Երրորդ` սրանով ցույց տվեց նաև Իր ճշմարիտ մարդանալը կատարյալ մարդեղությամբ, որպեսզի չկարծեն, թե թվացյալ է մարդացել, ինչպես Նրա շնորհից զրկվածներն ասացին:

Չորրորդ` պետք էր, որ Իր իսկ կարգած օրենքներն Ինքն անձամբ կատարեր ու պատվեր, որպեսզի հավատային, որ Նա է Օրենքի Սահմանողը և հայրերի Աստվածը:

Հինգերորդ` ամենքի սրբության պատճառն Ինքն է, դրա համար անհրաժեշտ էր, որ սրբության գործն Իր անձում կրի:

Վեցերորդ` որպեսզի ցույց տա, որ Ինքն Աբրահամի որդին է, ում եղավ թլփատության հրամանն ու օրհնյալ Զավակի խոստումը, որպեսզի այսպիսով ցույց տա, որ Աստծու խոստումն Իրենով է կատարվում:

Յոթերորդ` որպեսզի Ինքը կրելով թլփատությունն ու Օրենքով սահմանված նման այլ կարգերը` մեզ ազատի թլփատությունից ու Օրենքի ծանրությունից:

Ութերորդ` որպեսզի թլփատությամբ Իրեն ցույց տա որպես հրեաների եղբայր, որպեսզի Նրան չմերժեն որպես օտար` ըստ հետևյալ խոսքի. «Քո եղբայրների միջից քո Տեր Աստվածն ինձ նման Մարգարե պիտի մեջտեղ հանի, Նրա՛ն կլսեք» (Բ Օրենք ԺԸ 15):

Իններորդ` որպեսզի Հոր ավետիսը հաստատի, թե անսուտ է Աստծու ավետյաց խոստումը: Եվ ինչպես սա, այդպես էլ մյուսները, ուրախությամբ կատարեց, այսինքն` մեզ ծառայությունից ազատելու և արքայությունը տալու խոստումը:

Տասներորդ` առաքյալն ասում է. «Քրիստոսն է Օրենքի վախճանը» (Հռոմ. Ժ 4): Այսպիսով, հինն ամբողջովին կատարեց ու վճարեց և ապա նորի սկիզբը դրեց, այսինքն` մկրտության ու շնորհի, որպեսզի Ինքը լինի Սկիզբն ու Վախճանը (տե՛ս Հայտ. Ա 17) ոչ միայն ըստ Աստվածության, այլև ըստ մարդկության, ինչպես և ասում է. «Երբ ութ օրերը լրացան, Նա թլփատվեց»:

Սակայն Տերը մկրտությամբ արգելելով մարմնավոր թլփատությունը` փոխարենը տվեց հոգևոր թլփատություն, որը մեզ համար օրինադրվեց Պողոսի միջոցով (տե՛ս Հռոմ. Բ 29):

Պետք է իմանալ, որ երկու թլփատություն կա` հոգևոր ու մարմնավոր: Տերը մարմնավոր թլփատությունն ավանդեց Աբրահամին, իսկ հոգևորը` սրտի թլփատությունը, ավանդեց Մովսեսին` ասելով. «Թլփատեցե՛ք ձեր խստասրտությունը» (Բ Օրենք Ժ 16):

Եվ Քրիստոս ոչ միայն Օրենքի, այլև հոգևոր թլփատությամբ թլփատվեց. նախ` թլփատեց Նրան Հայրը ծննդյան ժամանակ աղքատության սրով, ապա` ութերորդ օրը թլփատվեց Օրենքի սրով, այնուհետև` Ինքն Իրեն թլփատեց խոնարհության սրով, և վերջապես` Նրան թլփատեցին հրեաները` չարչարանքների, իսկ Պիղատոսի զինվորները` խաչի սրով:

Դարձյալ` Քրիստոս այժմ թլփատում է նաև Իր Եկեղեցին չորս կերպով. նախ` բամբասողներին, ովքեր վերացնում են բարեկամությունն ու բարի համբավը: Երկրորդ` հափշտակողներին, ովքեր հափշտակում են ժամանակավոր բարիքները: Երրորդ` հերետիկոսներին, ովքեր սպանում են հոգիները: Չորրորդ` բռնատիրողներին, ովքեր սպանում են մարմինը:

Հարց. – Ո՞վ թլփատեց Հիսուսին:

Պատասխան. – Տիրոջ անվանյալ ծնողները թեպետև մեծամեծ խոսքեր լսեցին Նրա մասին նախ հրեշտակից, ապա հովիվներից ու մոգերից, սակայն չարգելեցին Նրա թլփատությունը` ըստ Օրենքի կարգի, և Զաքարիան` Հովհաննես Կարապետի հայրը, գալով նրանց մոտ, թլփատեց մեր Տիրոջը Հովսեփի բազուկների վրա` կոչելով Նրան Հիսուս: Սակայն հատելով չթլփատեց Նրան, այլ ճեղքելով, ինչպես օրենք է անդրանիկների համար, որովհետև անպատշաճ էր Նրա Մարմնից կամ Արյունից մաս անջատել: Եվ այսպես` անդրանիկների օրենքը սահմանվեց հատուկ Քրիստոսի համար, քանզի չէր կարելի հատել աստվածային Մարմինը:

Եվ մեր Տերը, Ով անդրանիկն էր Հոր, անդրանիկ եղավ նաև մորից: Ինչպես նաև անդրանիկն է մեռելներից հարություն առածների, այդ պատճառով էլ անդրանիկի նման ընդունեց թլփատության օրենքը:

«Հիսուս»ը եբրայեցիների լեզվով նշանակում է փրկիչ, իսկ հունարեն` բեկված Ադամի բժիշկ: Միևնույն ժամանակ նշանակում է նաև փրկիչ անեծքից, մեղքերից, կուռքերից, դժոխքից ու ամեն տեսակ վտանգից, որոնցից էլ մեր Տերը մեզ փրկեց ու սատանայի խոցոտած մեր խոր վերքերը բուժեց:

 

ՏՆՕՐՀՆԵՔ ՍՈՒՐԲ ԾՆՆԴՅԱՆ

 

Տնօրհնեքի արարողությունը գալիս է առաքելական շրջանից: Այդ ժամանակներում առաքյալները շրջում էին տները` մարդկանց ավետելով Քրիստոսի ծնունդն ու հարությունը` համաձայն Տիրոջ հրամանի. «Ինչպես Հայրը Ինձ ուղարկեց, Ես էլ ձեզ եմ ուղարկում: Գնացե՛ք ուրեմն, աշակերտ դարձրե՛ք բոլոր ազգերին» (Մատթ. ԻԸ 18-19): Եվ այսօր, ըստ սուրբ Եկեղեցու կանոնի, Աստվածայայտնության տոնից հետո, Ծննդյան ութօրեքին` հունվարի 6ից մինչև 13-ը, հոգևոր հովիվները շրջում են իրենց վիճակված հոտի անդամների տները, այնտեղ կատարում տնօրհնեքի կարգը և իրենց հայրական խոսքով մխիթարում, խրատում ու հոգևոր ուրախություն պատճառում իրենց հոգևոր զավակներին: Սրանով այն մեծ ու սքանչելի խորհուրդը, որն այսօր հայտնվեց, մտնում է մեր բնակավայրերը, և Նա, Ում երկինքն ու երկիրը չեն կարողանում պարփակել, մտնում է մեր տուն, ինչպես մտավ Բեթղեհեմի այրը: Մեծ Արքան, մտնելով մեր ընտանիքը, սրբում և օրհնում է մեր տունը, ինչպես Իր ծննդյամբ սրբեց այրը: Եվ ինչպես ծննդյան գիշերը հովիվները, հրեշտակից ավետիս ստանալով, ընծաներով հանդերձ մտան այն այրը, ուր ծնվեց Քրիստոս, այդպես էլ այսօր Եկեղեցու հովիվները մտնում են մեր տները` իրենց հետ բերելով Աստծու օրհնությունները:

Քահանան տուն մտնելով տալիս է Ծննդյան ավետիսը, երգում Մովսես Խորենացու «Խորհուրդ մեծ և սքանչելի» շարականը և իր քահանայական իշխանությամբ ու աստվածային հրամանով օրհնում տան ջուրը, հացը և աղը, ինչպես Քրիստոս աշխարհ գալով օրհնեց ջուրը, երկիրը և նրա պտուղները, որոնք նախկինում անեծքի տակ էին Ադամի պատճառով: Ապա քահանան օրհնված ջուրը խաչաձև ցողում է տան պատերին, խնկարկում տունը և մեր խնդրանքներն ի մի հավաքելով` մատուցում Աստծուն` մեզ համար պահպանություն հայցելով Ամենակալից:

 

ՏՅԱՌՆԸՆԴԱՌԱՋ

Մեր Քրիստոս Աստծու քառասնօրյա գալուստը տաճար

 

Այս տոնը միշտ նշվում է փետրվարի 14-ին: Քահանաները զգեստավորված, խաչով, Ավետարանով գալիս են դաս «Այսօր անսկզբնական ծնունդ» օրհնության երգեցողությամբ: Օրվա երեքսրբյանն է. «Սուրբ Աստուած, սուրբ և հզօր, սուրբ և անմահ, որ եկիր և գալոց ես, ողորմեա՛ մեզ»:

Այսօր կատարվում է նաև «Տյառնընդառաջի մոմի օրհնության» կարգը: Քահանան օրհնում է մոմերը և բաժանում ժողովրդին: Մարդիկ օրհնված մոմերը վառում են ու պահում իրենց ձեռքերում` իմաստուն կույսերի վառվող լապտերների օրինակով, որպեսզի Տիրոջ Երկրորդ գալստյանը իմաստուն կույսերի հետ իրենք էլ արժանանան Քրիստոսին ընդառաջ ելնելուն: Արարողությունից հետո ժողովուրդն այս վառվող մոմերը տանում է տուն12:

Մեծ թագավորի գալստյամբ ոչ միայն երևելիներն են ուրախանում, ովքեր մեծամեծ ընծաներով դիմավորում են նրան և նրա հետ նստելով խրոխտ դառնում, այլև աղքատներն ու տառապյալները, ովքեր ակնկալում են տեսնել արքային և միայն դրանով մխիթարվում: Եվ ահա՛ Տերն Իր ծնունդից քառասուն օր անց գալիս է Երուսաղեմ:

Հին Ուխտում քառասուն թիվը խորհրդավոր ու նախամեծար է եղել, այդպիսին է և Նորում: Մովսեսը լեռան վրա քառասուն օր ու քառասուն գիշեր մնաց պահեցողությամբ և ապա ստացավ Տիրոջ մատով գրված քարեղեն տախտակները: Քառասուն տարի փորձվեց Տիրոջ ժողովուրդն անապատում, իսկ Հեսուն քառասուն ապաստարան քաղաքներ սահմանեց: Նաև Եղիան քառասուն օր պահեց` արժանանալու համար Աստծու տեսությանը:

Այսօր այս թիվը պատվի արժանացավ նաև Տիրոջ կողմից` Իր քառասնօրյա գալստյամբ, անապատում քառասնօրյա փորձություններով և հարությունից հետո քառասուն օր աշակերտներին երևալով:

Այսպիսով` քառասուն օր Բեթղեհեմում մնալուց հետո, որով լրացան նրանց սրբագործման օրերը, Հովսեփն ու Մարիամը, վերցնելով մանուկ Հիսուսին, եկան Երուսաղեմ: Երբ նրանք մոտեցան տաճարին, արդեն մութ էր, և տաճարի արևելյան դուռը, որ վաղուց ի վեր փակված էր, Տիրոջ մոտենալու պահին ինքնիրեն բացվեց, որով կատարվեց Եզեկիել մարգարեի խոսքը. «Այդ դուռը փակ է մնալու ու չի բացվելու, նրանով ոչ ոք չի անցնելու, որպեսզի Իսրայելի Տեր Աստվածը մտնի այնտեղով: Այն փակ է լինելու, որովհետև առաջնորդ Իշխանն է ներսում նստելու` Տիրոջ առաջ հաց ուտելու համար: Նա մտնելու է դռան կամարի տակի ճանապարհով և նույն ճանապարհով էլ դուրս է գալու» (Եզեկ. ԽԴ 13): Այսինքն` ըստ մարգարեության` տաճարի արևելյան դուռը բացվելու էր միայն Իսրայելի Աստծու առջև, և այդպես էլ եղավ:

Եվ դռները բացվելուն պես մեծ դղրդյուն եղավ քաղաքում, որից բնակիչները դուրս վազեցին իրենց տներից, և քանի որ արդեն մութ էր, վառվող ջահեր ու ճրագներ ձեռքներին` գնացին տաճար` տեսնելու տաճար Եկողին և միմյանց ձայն տալով ասացին. «Տերն անցավ այս դռնով»: Եվ մտնելով տաճար` տեսան Հովսեփին ու Մարիամին` Հիսուս Մանկանը գրկում:

Այսօր մենք նույն օրինակով ենք կատարում Տյառնընդառաջի նախատոնակը: Երեկոյան վառվող ջահերով ենք սկսում խորհրդի կատարումը, որովհետև մեր Տերը երեկոյան տաճար եկավ, քանի որ ժամանակը (քառասուն օրը) երեկոյան լրացավ, նաև Նրա գալուստը դարի երեկոյին եղավ:

Հարց. – Իսկ ինչո՞ւ ենք ջահեր և խարույկներն վառում:

Պատասխան. – Նախ` որովհետև հեթանոսներն Աստծու պատիվը կրակին էին մատուցում, իսկ մենք ճրագներ վառելով` կրակը ցույց ենք տալիս որպես Քրիստոսի ծառա և բերում ենք Աստծուն ծառայեցնելու: Ինչպես եբրայեցի մանուկները ծառի ոստերը Քրիստոսին ընծայեցին, նույնպես և մենք կրակն ենք ընծայում: Իսկ կրակի վրայից թռչելով այն ոտնատակ ենք տալիս` ասելով. «Դու աստված չես, այլ Նա է Աստվածը, Ով քառասուն օրական հասակում եկավ տաճար»: Նաև Տերն է ասում. «Երկրի վրա կրակ գցելու եկա» (Ղուկ. ԺԲ 49), որը բորբոքվեց շատերի մեջ Քրիստոսի սիրո համար: Իսկ Երկրորդ գալստյան ժամանակ կրակը պիտի գնա Նրա առջևից:

Քրիստոս Օրենքի ու մարգարեությունների լրումն է: Առաքյալը վկայում է, որ Օրենքը դաստիարակ է ու սնուցիչ, սակայն այն անկարող էր մարդկանց արդարացնել ու փրկել (տե՛ս Գաղատ. Գ 24), ինչպես նաև ծանր էր, և մարդիկ չէին կարողանում այն կատարել: Եվ երբ մանկությունն անցավ, և եկավ կատարյալ հոգևոր հասակը, Աստծու Որդին եկավ աշխարհ և մտավ Օրենքի տակ, որպեսզի գնի ու ազատի նրանց, ովքեր Օրենքի տակ էին, և ազատելով տվեց կարող ու կատարյալ հավատ, որպեսզի հավատով արդարանանք, ինչպես ասում է առաքյալը (Գաղատ. Գ 8):

Այսպիսով, Քրիստոս նախ ազատեց մարդկանց Օրենքի ծանրությունից` Ինքը կատարելով ամբողջ Օրենքը, և ապա վերցրեց մեղքերի բեռը` ասելով. «Եկե՛ք Ինձ մոտ, բոլոր հոգնածներդ ու բեռնավորվածներդ, և Ես ձեզ կհանգստացնեմ: Իմ լուծը ձեզ վրա վերցրեք... որովհետև Իմ լուծը քաղցր է, և Իմ բեռը` թեթև» (Մատթ. ԺԱ 28-30), որը Նոր օրենքն է: Դրա համար Քրիստոս, Իր քառասնօրյա գալստյամբ տաճար, պատվում է Օրենքը` մտնելով Օրենքի տակ, և Նոր օրենքով մեզ ժառանգորդ է դարձնում երկնավոր պարգևներին:

Արդ` քանի որ Տերը պետք է կատարեր ամբողջ Օրենքը, իսկ Մովսեսի օրենքի պահանջներից մեկն էլ այն էր, որ քառասուն օրական մանուկը բերվի տաճար, դրա համար էլ մանուկ Հիսուսին Երուսաղեմ են տանում` Տիրոջը ներկայացնելու, ինչպես գրված էր Օրենքում. «Ամեն արու զավակ, որ արգանդ է բացում, Տիրոջ համար սուրբ պիտի կոչվի: Եվ Օրենքում ասվածի համաձայն` ընծա պետք է մատուցել մի զույգ տատրակ կամ աղավնու երկու ձագ» (Ղուկ. Բ 22-24):

Օրենքում ասվում է նաև. «Եթե որևէ կին հղիանա և արու զավակ ծնի, թող նա անմաքուր համարվի յոթ օր: Ութերորդ օրը թող նա թլփատի իր որդուն: Դրանից հետո երեսուներեք օր էլ նա պիտի սպասի, որպեսզի մաքրվի իր արյունը: Նա անմաքուր բանի ձեռք չպիտի տա և սրբարան չպիտի մտնի, մինչև լրանան նրա մաքրվելու օրերը» (Ղևտ. ԺԲ 15): Եվ ըստ սրա` կինն անմաքուր է համարվում քառասուն օր, եթե արու զավակ է ծնում և ութսուն օր` եթե աղջիկ13: Սա բխում է հետևյալից: Եթե մեկը մեռած մարդու դիակին դիպչի, ապա նա անմաքուր կլինի յոթ օր: Նա պետք է մաքրվի երրորդ և յոթերորդ օրերը, որից հետո մաքուր կհամարվի (տե՛ս Թվեր ԺԹ 11-12):

Սա ասված է բոլոր կանանց համար, սակայն ոչ` Մարիամի, քանզի Աստվածածին Կույսն այս օրենքի տակ չէր, նա անախտ էր, բոլոր կրքերից մաքուր և սրբության աղբյուր եղավ` ծնելով կուսությամբ: Նա արուի սերմով չհղիացավ, այլ առանց սերմի, և ոչ էլ քառասուն օրում նրա որովայնի Պտուղը ստացավ բանական հոգին, այլ այն նույն պահին եղավ, երբ Բանն Աստված իջավ Կույսի արգանդը և Կույսի արյունից վերցնելով` միացրեց Իր բնությանը` բանական հոգով Մարդ դառնալով, նոր ու սքանչելի միավորումով, մտքով ու կատարյալ անդամներով, ինչպես քառասնօրյա մանուկը: Մարմնի ձևավորվելը, շնչավորվելը, կենդանանալը, հոգի ստանալը և աստվածանալը եղան նույն պահին` Սուրբ Հոգով: Հետևաբար, Նրա մայրը քառասուն օր մեռելակիր չի եղել: Տերը Կույսի արգանդում մարմնավորվեց հոգու և մարմնի բոլոր զգայարաններով, ինչ պատճառով էլ Երկրորդ Ադամ կոչվեց:

Արդ` Կույսը կարիք չուներ Օրենքի պահանջով քառասուն օր պահել մաքրագործվելու համար, բայց որպեսզի հենց սկզբից Մովսեսի օրենքին հակառակ ու Օրենքը խախտող չերևար, և քանի որ շատերը չգիտեին Նրա անսերմ հղության ու անարյուն ծնունդի մասին, հանձն առավ կատարելու սրբության օրենքը, այդ պատճառով էլ Բեթղեհեմում մնաց քառասուն օր, ապա եկավ տաճար:

Սա արեց նաև, որ իր խոնարհությամբ օրինակ լինի այլոց: Քանզի եթե նա, ով ծնեց Աստծու Որդուն, սրբվեց, ապա որքան առավել պետք է սրբվեն նրանք, ովքեր մեղքերի մեջ ծնեցին: Եվ ինչպես Որդին, կարոտ չլինելով թլփատության, խոնարհությամբ թլփատվեց, որպեսզի կատարվի Օրենքը, նույնպես էլ Կույսը, կարոտ չլինելով մաքրագործման, մաքրագործվեց: Եվ ինչպես Կույսը, սուրբ լինելով, առանց սրբվելու չմտավ տաճար, այդպես էլ ոչ ոք չի կարող մտնել Արքայության վերին տաճարը` առանց կատարելապես սրբվելու մեղքերից:

Դարձյալ` սա արեց, որպեսզի ծածկվի սատանայից Մանկան Աստվածությունը, և դրա համար էլ, ուր երևում էր աստվածության նշանը, այնտեղ երևում էր նաև Նրա մարդկությունը, որպեսզի սատանան տարակուսանքների մեջ լինի: Ինչպես ծնունդի ժամանակ, երբ հրեշտակներն իջան և «Փառք ի բարձունս» երգեցին` որպես Նրա աստվածության նշան, այդպես էլ ութ օր հետո թլփատվելով` Իր մարդկությունը ցույց տվեց: Որպես Նրա աստվածության նշան` աստղն առաջնորդեց մոգերին` Նրա ծնունդն ավետելով, նույնպես և Նրա սուրբ մայրը քառասուն օր հետո սրբվեց` որպես նշան Նրա մարդկության:

Դարձյալ` երբ Տերը մկրտությունից հետո անապատում քառասուն օր պահեց, սատանան ենթադրեց, թե Նա Աստծու Որդին է, իսկ երբ քաղցեց, մտածեց, թե Որդին չէ: Նույնպես և մկրտության ժամանակ, երբ սատանան լսեց Ձայնը, թե Դա է Հոր սիրելի Որդին, խորհեց, թե Նա Աստծու Որդին է, սակայն երբ Նա Հովհաննեսից մկրտվեց, մտածեց, որ Աստծու Որդին չէ: Այս բոլորի համար Կույսը եկավ տաճար սրբվելու:

Օրենքի գրքում գրված է. «Ամեն արու զավակ, որ արգանդ է բացում, Տիրոջ համար սուրբ պիտի կոչվի»: Այս օրենքը դրվեց, երբ Տերը հարվածեց Եգիպտոսի անդրանիկներին` դրանով սրբելով Իսրայելի անդրանիկներին: Ապա ասաց. «Ինձ նվիրաբերի՛ր բոլոր իսրայելցիների անդրանիկ զավակներին» և նրանք սրբվեցին Տիրոջ համար:

Եվ քանի որ մեր Տերը Հոր անդրանիկ ծնունդն է հավիտենականությունից առաջ և անդրանիկ ծնվեց նաև մորից ժամանակի մեջ, դրա համար քառասուն օրականում բերվեց տաճար` նախ որպեսզի Ինքը կատարի Իր իսկ դրած Օրենքը, երևա Նրա ճշմարիտ մարդեղությունը, և ապա` որպեսզի Հոր առջև բերելով Ադամի մեղավոր մարմինը` այն սրբի: Տերը լինելով մեր Գլուխը` Իր թլփատությամբ մեզ հոգով թլփատեց, մկրտությամբ մաքրեց, իսկ ընծայվելով` մեզ` Իր անդամներին, Հորը ընծայեց: Ինքը, մանուկ լինելով, Ընծա եղավ և մեր Գլուխը լինելով` եղավ Ընծայող, ինչպես նաև Աստված լինելով` Հոր և Սուրբ Հոգու հետ միասին եղավ ընծաներն Ընդունող:

Մենք` քրիստոնյաներս, բոլորս էլ որպես անդրանիկ ենք ծնվում սուրբ Ավազանից, քանզի Ավազանը միայն անդրանիկ է ծնում` լինելու Աստծու որդի և Քրիստոսի եղբայր, և այսուհետև ոչ միայն արգանդ բացող արուն է Աստծու սուրբ կոչվում, այլև բոլոր մկրտվածները: Որովհետև չկա տարբերություն ո՛չ հրեայի, ո՛չ հեթանոսի, ո՛չ ծառայի, ո՛չ ազատի, ո՛չ արուի և ո՛չ էգի միջև, որովհետև մենք բոլորս էլ մի ենք Հիսուս Քրիստոսով (տե՛ս Գաղատ. Գ 28):

Եվ քանի որ անդրանիկն Աստծու բաժինն է, հրամայվեց նաև Աստծուն պատարագ մատուցել` զույգ տատրակ կամ աղավնու երկու ձագ: Սա անդրանիկների հատուկ պատարագը չէ, այլ այսպես աղքատների համար կարգվեց, իսկ հարուստներին, ըստ կարողության, հրամայվեց մատուցել հորթ, նոխազ կամ խոյ: Մեր Տերն աղքատության պատճառով աղավնի և տատրակ ընծայեց` որպես վայելուչ պատարագ մատուցելով անմեղին ու ողջախոհին: Տերն աղքատների համար նախատեսված ընծաներով եկավ տաճար, քանզի ծնվեց գոմում, աղքատ մորից և դրվեց մսուրի մեջ` տուն չունենալու պատճառով, ապա խանձարուրով պատվեց, որովհետև չունեին թանկագին հանդերձներ: Ինչպես ասում է առաքյալը. «Մեծատունը մեզ համար աղքատացավ» Կորնթ. Ը 9):

Տատրակը ողջախոհ թռչուն է, որը խորհրդանշում է Քրիստոսին: Այն այնքան ողջախոհ է, որ երբ զույգերից մեկը մահանում է, մյուսն առանց ընկեր է մնում մինչև մահ. սա խորհրդանշում է նաև նրանց, ովքեր մեղքից հեռանալով` այլևս մեղք չեն գործում: Աղավնին հանդարտ թռչուն է և արծվի պես գիշատիչ չէ, որը Քրիստոսի հեզությունն է ցույց տալիս: Նաև` աղավնին խնամում է ու սնուցանում ոչ միայն իր ձագերին, այլև օտարների, ինչպես և մեր Տերն Իր գութը տարածում է ոչ միայն արդարների, այլև մեղավորների վրա: Աղավնիները նաև միամիտ են ու երամով են շրջում, որը խորհրդանշում է հավատացյալների բազմությունը:

Սիմեոն Ծերունու օրհնությունը

Թեպետ Տերն աղքատի կերպարանքով եկավ, սակայն չթաքցվեց Նրա Աստվածությունը, քանզի Սիմեոնը, որ պահված էր երկար տարիներ, ընդառաջ գալով կուսածին Մանկանը, վերցրեց Նրան իր գիրկը և Աստված դավանելով` օրհնեց: Սիմեոնի ծնողների և նախնիների մասին Ավետարանում ոչինչ չի հիշատակվում, ինչպես օրինակ Մելքիսեդեկի, Ղազարոսի և այն երիտասարդի, ով մերկացավ հանդերձներից (տե՛ս Մարկ. ԺԴ 51): Ավետարանը ոչինչ չի ասում նաև Կույսի ծնողների մասին, որովհետև գովաբանվում է աստվածազգյաց անձանց առաքինությունը և ո՛չ թե արյունը: Սիմեոնի տոհմաբանությունը ներկայացնելու փոխարեն Ավետարանը նրա մասին գրում է որպես Աստծու երկյուղն ունեցող և Հոգով լցված անձնավորության, որն ավելի փայլուն նկարագիր է, քան այն, թե որ ցեղից է: Որովհետև ուր Աստծու Հոգին է, այնտեղ կա ազատություն, պայծառություն և մեծամեծ բաների տեսություն: Եվ Սիմեոնը պայծառ կերպով տեսնում էր իմանալի Լույսը, ինչպես հայելու մեջ, և ակնկալում Երուսաղեմի մխիթարությունը:

Ըստ ավանդության` նա յոթանասուներկու թարգմանիչներից էր, ովքեր Եգիպտոսի Պտղոմեոս Եղբայրասեր թագավորի հրամանով Հին Կտակարանի գրքերը եբրայեցերենից հունարեն թարգմանեցին: Դա եղավ Եղիազար քահանայապետի օրերին, երբ հրավիրվեցին Իսրայելի տասներկու ցեղերից վեցական բանիմաց և ընտիր այրեր, և Սիմեոնն այդ ժամանակ տակավին երիտասարդ էր: Թագավորի հրամանով յուրաքանչյուր թարգմանչի Փառան կղզում առանձին սենյակի մեջ էին պահում, որպեսզի միմյանց հետ չխորհրդակցեն, և թարգմանությունն անաղարատ լինի: Նրանցից յուրաքանչյուրը Սուրբ Հոգու ներգործությամբ յոթանասուներկու օրում ամբողջ մատյանը թարգմանեց, և բոլորի թարգմանություններն էլ նույնը եղան` և՛ մտքով, և՛ խոսքերով, որովհետև թարգմանությունը մարդկային իմաստությամբ չեղավ:

Երբ թարգմանելիս Սիմեոնը հանդիպում է Եսայի մարգարեի հետևյալ խոսքին. «Ահա կույսը պիտի հղիանա ու որդի ծնի» (Եսայի Է 14), տարակուսում է, թե հնարավոր է, որ հեթանոսները չհավատան այս խոսքերին, և ջնջում է իր գրածը: Սակայն այնուհետև խորհում է, որ իր ընկերներն այնպես կգրեն, իսկ ինքը` ոչ, որի պատճառով էլ նրանց միջև տարաձայնություններ կառաջանան և հակառակություններ կլինեն մարգարեության հարցում: Ապա Սիմեոնը քուն է մտնում և արթնանալով տեսնում, որ իր ջնջածը նորից գրված է նույն տեղում ոսկյա տառերով: Այս տեսնելով` նա արտասվում է ամբողջ օրն ու դրան հաջորդող գիշերը և երանի տալիս նրանց աչքերին, ովքեր պիտի տեսնեն կուսածին Մանկանը և գրկեն Նրան:

Քանի որ Սիմեոնը ոգևորվել էր մանկացյալ Աստծուն տեսնելու իր բաղձանքով, և որովհետև շատ հեռու էր այդ օրն իր ապրած ժամանակներից, Հոգին հաճեց իրականացնել արդարի ցանկությունը և պահեց նրա մահկանացու բնությունը, որպեսզի չմահանա: Նույն Զորությունը, որ սկզբում անմահ ստեղծեց մեր բնությունը և անհնազանդության պատճառով այն մահկանացու դարձրեց, նույն Զորությունն այդ օրը զորացրեց մահկանացուին` արձանանալու մահվան դեմ, որպեսզի մնա, սպասի ու տեսնի Նրան, Ով վերացնելու էր մահվան թագավորությունը, որովհետև Նա էր լինելու Իսրայելի և բոլոր նրանց մխիթարությունը, ովքեր հավատով կանչվեցին:

Եվ Հոգին, որ թարգմանիչների վրա էր և կատարում է Իր երկյուղածների կամքը, ասում է նրան. «Մահ չես տեսնի, մինչև տեսնես Տիրոջ Օծյալին»: Այս խոսքերը նրան  հավասարեցնում են մարգարեների հետ, որովհետև վերջիններս ցանկացան, սակայն չտեսան, իսկ Սիմեոնը տեսավ և առաքյալների հետ երանելի եղավ` ըստ Տիրոջ խոսքի. «Երանի է ձեր աչքերին, որ տեսնում են, ու ձեր ականջներին, որ լսում են: Ճշմարիտ եմ ասում ձեզ, որ շատ մարգարեներ ու արդարներ ցանկացան տեսնել, ինչ որ դուք տեսնում եք, բայց չտեսան» (Մատթ. ԺԳ 16-17):

Ծերը շատ նորածինների հետևեց` տեսնելու, թե ով կազատի իրեն իր ծերությունից, և շատ տքնեց փնտրելով Տիրոջն աշխարհի ճանապարհներին: Եվ երեք հարյուր քառասունչորս տարի անց կատարվում է նրա բաղձանքը, երբ քառասնօրյա Օծյալ Հիսուս մտնում է տաճար: Այդ օրը Սուրբ Հոգին կանչում է Սիմեոնին` ասելով. «Արի՛, ծեր, գնա՛ տաճար և տե՛ս` այն, ինչը ցանկացար. ահա՛ Կույսը և իր Որդին»: Եվ քանի որ Սիմեոնն իր կամքն ու հոժարությունն ամբողջովին հանձնել էր Աստծուն, դրա համար էլ Հոգով եկավ տաճար և նույն Հոգով ճանաչեց կապանքներից Արձակողին և մարմնավորված Աստծուն:

Սիմեոնը, Մանկանը խնդությամբ վերցնելով իր գիրկը, քերովբեական աթոռ եղավ երկրի վրա: Քանի որ Սուրբ Հոգին նրա վրա էր, իսկ Որդին` գիրկը, ապա Հայրը նույնպես այնտեղ ներկա էր, քանզի ուր Հոգին ու Որդին են, այնտեղ Նրանց հետ է նաև Հայրը: Մանկանը գրկելով` Սիմեոնը գրկեց բյուրավոր հրեշտակներից Օրհնվածին և անհամար հրաբուն զորքերի կողմից Երկրպագվողին: Նա, Ով լցնում էր երկինքն ու երկիրն Իր կամքով, Սիմեոնի գրկում տեղավորվեց:

Գրկելով Մանկանը` Սիմեոնը նախ գոհացավ Տիրոջից, որ այդքան ժամանակ իրեն պահեց ու արժանացրեց տեսնելու Նրան, Ով անտեսանելի էր հրեշտակների համար և Ում ցանկանում էին տեսնել բոլոր մարգարեները, սակայն երկնչում էին: Ապա օրհնեց Աստծուն` խոսելով Մանկան հետ ո՛չ իբրև մանուկի, այլ իբրև Աստծու` Նրա, Ով իշխում է ամեն ինչի վրա:

Սիմեոնն օրհնեց բարերար Հորը` բոլորիս Աստծուն, Ով գթալով Իր արարածներին` առաքեց մեր Փրկչին ու Բժշկին` Բանն Աստծուն` գտնելու Իր մոլորված հոտն ու կորած պատկերը և փրկելու մարդկային ցեղը մեղքերի մահից: Օրհնեց Նրան, Ով մեծ Լույս ծագեցրեց` լուսավորելու մեղքերի մեջ խավարածներիս և մահվան ստվերում նստածներիս: Օրհնեց Աստծուն, որ Է և Էր և որ երևաց որպես բարերար ու մարդասեր և առնելով ծառայի կերպարանք ու մարդանալով` նրա գրկում հայտնվեց որպես քառասնօրյա մանուկ, և այդ գիրկն Աստվածության ընդունարան եղավ: Գոհությամբ օրհնեց նաև Սուրբ Հոգուն, Ով գթացող է և նախախնամող, որ այսքան ժամանակ իրեն պահեց մարմնում, մինչև որ ցույց տվեց բաղձալի Փրկչին:

Եվ ապա խնդրեց իրեն արձակել կապանքներից. «Այժմ, ո՛վ Տեր, խաղաղությամբ արձակիր Քո ծառային ըստ Քո խոսքի» (Ղուկ. Բ 29): Կապանքները երեքն էին, նախ` Օրենքը, որից ազատվեցինք Ավետարանի նորոգությամբ, ապա ազատվեցինք մեղքերի կապանքներից` արդարությամբ և մահկանացու կյանքից` անմահությամբ:

Դարձյալ` Սիմեոնը «արձակի՛ր ինձ» ասելով խնդրում էր իրեն ազատել այս դժվարակիր, տաժանելի ու տաղտկացած մարմնից` իբրև բանտից: Նա բազում պատճառներով հանդերձյալ կյանքը խաղաղություն է կոչում այս կյանքի նկատմամբ. նախ` որովհետև մենք ցավով ու երկունքով ենք մտնում այս կյանք` ըստ հետևյալ խոսքի. «Ցավով երեխաներ պիտի ծնես» (Ծննդ. Գ 16), իսկ այն կյանքն անցավ է ու առանց ախտի: Երկրորդ` այս կյանքը լի է երկյուղով` թշնամիների ու գազանների պատճառով, իսկ այնտեղ չկա երկյուղ, այլ փառքի անանց վայելում: Երրորդ` այս կյանքում մարդիկ միմյանց խաբում են, և ուժեղը հաղթում է տկարին, իսկ այնտեղ չկա խաբեություն, և արդարից ոչինչ չեն խլում: Չորրորդ` այս կյանքում մեկ մեղքերի մեջ ենք լինում, մեկ էլ` արդարության, մեկ` աղքատության մեջ, մեկ էլ` հարստության, իսկ այնտեղ չկան փոփոխություններ, որովհետև այն կյանքն անանց է ու հավիտենական:

Հինգերորդ` այստեղ կարոտ ենք ամեն ինչի, և ինչ էլ որ տրվի, դարձյալ տրտմում ենք, իսկ այն կյանքում ոչ ոք կարիքի մեջ չի լինելու, բացի մեղավորներից: Վեցերորդ` այստեղ հեշտությամբ են կորչում մեծությունն ու ուրախությունը, իսկ երբ հասնենք այն թագավորությանը, ապա ոչ մի բարիք չի պակասելու: Յոթերորդ` այստեղի բարիքները մենք ենք վաստակում, իսկ այնտեղ Աստված է մեզ բարիք տալու: Ութերորդ` այստեղ ուրախությունը մասնակի է լինում, այսինքն` կա՛մ հոգևոր, կա՛մ մտավոր, կա՛մ էլ մարմնավոր, իսկ այնտեղ ամբողջական է լինելու` և՛ հոգևոր, և՛ մտավոր, և՛ մարմնավոր:

Իններորդ` այստեղ մահվամբ ապականվում ենք, իսկ այնտեղ մահն է ապականվում: Տասներորդ` այստեղ հակամարտություն կա հոգու և մարմնի միջև. հոգին մարմնի հակառակն է ցանկանում, իսկ մարմինը` հոգու (տե՛ս Գաղատ. Ե 17). իսկ այնտեղ վերանում է այս խռովության պատճառը, և խաղաղություն է լինում սրանց միջև: Դրա համար էլ ծերունին աղաչում է, որ Տերը նրան արձակի. «Արձակի՛ր, ամենակա՛լ Աստված, Օրենքի ծառայությունից Քո Որդու հաղթության փառքով և քանդի՛ր դատապարտության կապանքները Քո տնօրինությամբ: Բա՛նն Աստված, մարմնանալով նորոգի՛ր մեր հոգին ու մարմինը: Սո՛ւրբ Հոգի, Քո մշտնջենավոր պարգևներով լցրո՛ւ մեր կյանքն Ավազանից ծննդյամբ, որն անշարժ է ու անսասան»:

Նա այդպես էր ասում, որովհետև հոգու աչքով տեսնում էր նորածին Մանկանը` աստվածային իմանալի Հուրը: Սիմեոնն այդ օրերին խոր ծերության մեջ էր, ինչ պատճառով էլ տաղտկացած էր թախծալից կյանքից ու արձակում էր խնդրում` ասելով. «Որովհետև աչքերս տեսան Քո փրկությունը» (Ղուկ. Բ 30): Սրանով այն մասին է ասում, ինչը պիտի կատարվեր խաչի վրա, ինչը պատրաստված էր աշխարհի սկզբից և հայտնվեց վերջին ժամանակներում` բոլոր մարդկանց ազատության համար:

Եվ ապա շարունակում է. «Լույս, որ կլինի հայտնություն հեթանոսների համար» Ըստ Հովհաննեսի` «Այդ լույսն էր ճշմարիտ Լույսը, որ լուսավորում է ամեն մարդու, որ գալու է աշխարհ»:

Եվ որպեսզի չկարծեն, թե միայն հրեաների համար է եկել, ավելացնում է. «Լույս հեթանոսների համար»` հայտնելով, որ խաչից ու հարությունից հետո ծագելու է նաև նրանց վրա: Այս Լույսով վերացավ կռապաշտության գիշերը, փարատվեց մեղքերի խավարը, մարդկանց վարքը դեպի հոգևորը փոխվեց, և մարդիկ անգիտությունից դեպի իմաստության լույսը գնացին: Եվ հեթանոսների անհայտ և ծածուկ հավատն ու ջերմ սերը, որ ունեին առ Աստված, հայտնվեց այս ճշմարիտ Լույսով:

Եվ փառք Իսրայելի Քո ժողովրդի համար (Ղուկ. Բ 32) – Որովհետև նրանցն էին որդեգրությունն ու կտակարանները, նաև ավետիսը և Ինքը` Քրիստոս ըստ մարմնի, Ով հավիտյանս օրհնյալ Աստված է ամենքի համար: Սակայն հրեաները չկամեցան հաղորդվել Նրա փառքին, այլ խստասրտությամբ Նրան արհամարհեցին, և Տերը հայտնեց Իր փառքը հեթանոսներին, ովքեր Նրան հավատացին և Նրանով ապրելով` մնացին Նրա փառքում:

Նրա հայրն ու մայրը զարմացած էին այն խոսքերի համար, որ ասում էին Նրա մասին (Ղուկ. Բ 33) – Ինչպես մենք ենք Աստծուն Հայր կոչում ոչ բնությամբ, այլ Նրա գթության ու խնամակալության համար, նույնպես և Հովսեփը, խնամք տանելով Մանկան ու Կույսի համար, Տիրոջը հայր անվանվեց, որովհետև վկայեց Նրա մարդեղության ու Կույսի մաքրության մասին: Արդ` եթե Նրա մայրը, ով ծնեց ու սնուցեց Նրան, զարմանում էր, ապա մարդկանցից էլ ո՞վ կհամարձակվի ինչոր բան փորձել իմանալ ու ասել: Եվ ո՞վ գիտի Նրա միտքը, կամ ո՞վ եղավ Նրան խորհրդակից, որովհետև անքննելի է Նրա մարդեղությունը և անհայտ` անգամ հրեշտակներին: Նրանք կարծում էին, թե Իր հոր` Դավթի նման թագավորելու է Հակոբի տան վրա, և չգիտեին, որ աշխարհի Արարիչն է` բովանդակված մարմնի մեջ: Տերը «ծնողներից» Իրեն ծածկեց, որպեսզի կարողանային բնակվել Իր հետ, որովհետև եթե Մարիամն իմանար, որ Նա է ամենակալ Աստվածը, ապա ինչպե՞ս կարող էր Նրան իր գիրկն առնել ու կաթով սնել կամ որպես մայր Նրանից ծառայություններ ընդունել: Եվ ոչ միայն նրանցից էր ծածկված, այլև առաքյալներից, ինչպես և գրված է. «Ծածկված էր նրանցից, որ չիմանան» (Ղուկ. Թ 45): Արդ` Սիմեոնի, Զաքարիայի ու Հովհաննեսի միջոցով իմացվեց, որ Նա է Տերը, սակայն այնքանով, որքանով բավական է արդարների ցանկացածն իրականացնելու համար:

Սիմեոնը նրանց օրհնեց այն օրհնությամբ, որ սահմանել էին Աբրահամն ու հայրերը, ովքեր չեղան ապերախտ, այլ ընդունեցին Աստծուն, փառավորեցին Նրան և եղան ողջ աշխարհի օրհնության պատճառ: Սիմեոնն օրհնեց Մարիամին, որովհետև ծնեց աշխարհի Փրկչին, իսկ Հովսեփին` որովհետև եղավ սպասավոր ու խնամածու անճառ խորհրդին:

Ահա սա Նա է, Ով պատճառ է դառնալու Իսրայելի մեջ շատերի անկման ու բարձրացման և նշան` հակառակության (Ղուկ. Բ 34) – «Հակառակության նշանը» Տիրոջ խաչն է, որովհետև, ըստ առաքյալի խոսքի, խաչը հրեաների համար գայթակղություն է և հեթանոսների համար` հիմարություն, իսկ մեզ` հավատացյալներիս համար` Աստծու զորությունը և իմաստությունը (հմմտ. Ա Կորնթ. Ա 22-25):

Դարձյալ` ովքեր Նրան պատշաճ հավատ ընծայեցին, կանգնեցին և հաստատուն մնացին վեմի վրա, իսկ ովքեր անհավատությամբ վարակված խոտորվեցին Նրանից, գլորվելով ծածկվեցին խավարի խորքերում, ինչպես դպիրներն ու փարիսեցիները, և սա հայտնի է մարգարեի խոսքից. «Սիոնի հիմքում պատվական ու ազնիվ անկյունաքար եմ դնում, և ով հավատա նրան, չի ամաչի» (Եսայի ԻԸ 16): Նաև` «Ահավասիկ դնում եմ Սիոնի մեջ քար գայթակղության և վեմ գլորման, և ամենայն ոք, որ հավատա նրան, չի ամաչելու» (Հռոմ. Թ 33):

Այստեղ նաև հրեաների անկման մասին է ասում, ովքեր եղան ուրացող ու աստվածամարտ և բախվելով վեմին` փշրվեցին: Նրանք, այնքան սքանչելիքներ տեսնելով և ունենալով Օրենքն ու մարգարեությունները, անհավատ մնացին, իսկ հեթանոսները, առանց տեսնելու այդ սքանչելիքները և առանց մարգարեների, միայն լսելով առաքյալների քարոզները, հավատացին ու դրանով փրկվեցին: Արդ` ինչը մարգարեները կանխասացին ծածուկ խորհրդով, նույնը Սիմեոնը հայտնապես ասաց մեր Տիրոջ համար:

Իսկ քո հոգու միջով սուր պիտի անցնի (Ղուկ. Բ 35) – Սուրը տրտմությունն է: Կույսը ծնեց հրեշտակի ավետիսով, սակայն տկարացավ` տեսնելով Հիսուսին խաչի վրա, որովհետև չգիտեր, որ Նա վեր է, քան մահը, և հառնելու է մեռելներից: Եթե Տերը նրան նախապես հայտնած լիներ Իր չարչարանքների, մահվան ու հարության մասին, ապա Կույսը շատ կտրտմեր, մինչև որ տեսներ Նրան հարություն առած: Նաև առաքյալները տկարացան թերահավատությամբ` ըստ հետևյալ խոսքի. «Դուք ամենքդ այս գիշեր Իմ պատճառով գայթակղվելու եք» (Մատթ. ԻԶ 31):

Որովհետև Տերը բոլորիս համար ճաշակեց մահը, բոլորիս լուսավորեց և արդարացրեց Իր պատվական Մարմնով ու Արյամբ: Այս խոսքն ունի նաև հետևյալ խորհուրդը. Մարիամի անձով պիտի անցնի այն սուրը, որով քերովբեն մեզանից պահում է Կենաց ծառի ճանապարհը (տե՛ս Ծննդ. Գ 24), և այդ արգելքը վերանալու էր Մարիամի միջոցով:

Որպեսզի բազում սրտերի խորհուրդները հայտնի դառնան (Ղուկ. Բ 35) – Հայտնի դարձավ մարդկանց մտքի տկարությունը: Առաքյալները զարմացել էին ավետիսով հղության և կույսից ծնվելու համար, իսկ հրեաները, լավ չիմանալով հարության և հետմահու թագավորության մասին, ասում էին. «Մենք Օրենքի գրքից գիտենք, որ Քրիստոս հավիտյան է լինելու, դու ինչպե՞ս ես ասում, թե Մարդու Որդին պետք է բարձրանա» (տե՛ս Հովհ. ԺԲ 34): Եվ հարությունից հետո առաքյալները և Կույսը խոստովանեցին այն, ինչ ունեին իրենց սրտում:

Ծերը, ավարտելով իր խոսքը, վերադարձրեց Մանկանը մորը և հանգստացավ ծերության տառապանքներից` տաճարում իսկ ավանդելով իր հոգին Աստծուն:

Եվ այնտեղ կար մի մարգարեուհի` Աննա անունով` Փանուելի դուստրը, Ասերի ազգատոհմից (Ղուկ. Բ 36) – Սիմեոնն Ադամի օրինակն է, իսկ Աննան` Եվայի, ովքեր արձակվեցին կապանքներից: Դարձյալ` Սիմեոնն օրինակն է Օրենքի հնության, իսկ Աննան` մարգարեության լրման: Նրանք նաև դժոխքում գտնվող բոլոր գերիների օրինակը եղան, որոնց բաղձանքը կատարվեց: Դարձյալ` Սիմեոնն այրերին էր քարոզում, իսկ Աննան` կանանց, որպեսզի բոլորն էլ իմանան Տիրոջ հայտնությունը և գալուստը տաճար:

«Աննա» նաև շնորհ է նշանակում, քանզի այս կինն արժանացավ այդպիսի տեսության և մարգարեական շնորհի: Իմանալի Արեգակի գալստյամբ շատացավ շնորհը, և կանայք` սուրբ Կույսը, Եղիսաբեթը և Աննան, նույնպես մարգարեացան, որպեսզի բազմանան Տիրոջ վկաները: Եվ այսպիսով Նրա Աստվածության համար վկայում են և՛ մոգերը, և՛ հովիվները, և՛ տղամարդիկ, և՛ կանայք:

Ավետարանիչը շատ պատճառներ ուներ գրելու այս կնոջ անունը` նշելով նաև նրա հոր անունը, ինչպես նաև նրա մարգարեուհի լինելը: Նախ` գրեց, որպեսզի ասվածը հավաստի լինի, և երկրորդ` որովհետև նրա վրա մարգարեական հոգի կար:

«Սա տարիքով շատ առաջացած էր և ամուսնու հետ միայն յոթ տարի էր ապրել` սկսած իր կուսությունից: Նա մոտ ութսունչորս տարեկան մի այրի էր, որ չէր հեռանում տաճարից, այլ ծոմապահությամբ ու աղոթքով գիշեր ու ցերեկ ծառայում էր Աստծուն» (Ղուկ. Բ 36-37): Մարգարեուհին պատվվեց յոթ անգամ տասներկու թվով` ապրելով ութսունչորս տարի, և նրան հավատացին, որովհետև գիշերցերեկ տաճարից չէր հեռանում:

Սա ևս նույն ժամին վեր կացավ եկավ, գոհություն էր մատուցում Տիրոջը և խոսում էր մանկան մասին բոլոր նրանց հետ, ովքեր Երուսաղեմի փրկությանն էին սպասում (Ղուկ. Բ 38) – Չհեռացավ տաճարից, մինչև չտեսավ տաճարի Տիրոջը, և չդադարեց աղոթելուց, մինչև չտեսավ աղոթքներն Ընդունողին: Նա գոհանում էր Տիրոջից և՛ իր ունեցած շնորհով, և՛ Հոգու թելադրանքով, խոսում ամենքի հետ, ովքեր ակնկալում էին Երուսաղեմի մխիթարությունը, թե Սա է Ուխտի Հրեշտակը և տաճարի Տերը, Ում մասին գրեց Մաղաքիան (տե՛ս Մաղաք. Գ 15): Նա հայտնում էր սուրբ Կույսից Բանի մարմնանալը, որի մասին նախապես մարգարեները ձայնեցին: Հայտնում էր, որ Երուսաղեմի փրկությունը չի լինելու մարգարեների կամ հրեշտակների միջոցով, այլ Տիրոջ: Եվ Ինքը` Տերը, Ով մեզ որպես մանուկ երևաց, եկավ փրկելու մեղավորներին:

Սիմեոնն ու Աննան, Հոգու ազդեցությամբ, աստվածային մեծ Լույսը տեսան փոքրիկ մարմնում: Նրանք քառասնօրյա Մանկանը տեսան ոչ այնպես, ինչպես երևում էր, այլ այն փառքով, որ ծագում էր Նրանից և լուսավորում տիեզերքը: Նրանք տեսան Անտեսանելին մարմնի մեջ, Բանը` ստեղծվածի մեջ, Լույսը` նյութով ծածկված, և քարոզեցին փրկական գալուստը:

Երբ ամեն ինչ կատարեցին Տիրոջ Օրենքի համաձայն, վերադարձան Գալիլիա` իրենց քաղաքը` Նազարեթ (Ղուկ. Բ 39) – «Նազարեթ»ը եբրայեցերենից թարգմանվում է մաքուր: Այսպես` աստվածային Նախախնամությամբ Օրենքի Սրբությունը տարվեց անվանյալ սրբություն` Նազարեթ, որպեսզի կատարվի մարգարեի խոսքը, թե Նազովրեցի պիտի կոչվի: Սրանից հայտնի է դառնում, որ Երուսաղեմից անմիջապես Եգիպտոս չգնացին, այլ նախ Նազարեթ, իսկ Բեթղեհեմում բնակվում էին մարդահամարի պատճառով, որպեսզի կատարվի մարգարեությունը: Եվ այնտեղ մնացին այնքան, որքան պահանջում էր Օրենքը:

Եվ Մանուկն աճում ու զորանում էր` լի իմաստությամբ (Ղուկ. Բ 40) – Ինչպես ճշմարիտ մարդ եղավ, այնպես էլ մարդու նման աճում էր: Քանի որ Աստվածությունը մարմնի մեջ էր ծածկված, Տերն անսաց մարմնի աճելուն և իմաստության զորանալուն, որպեսզի ճշմարիտ լինի մարդեղությունը` ըստ այս խոսքի. «Եվ Բանը մարմին եղավ ու բնակվեց մեր մեջ, և տեսանք Նրա փառքը, նման այն փառքին, որ Հայրն է տալիս Միածնին` լի շնորհով ու ճշմարտութամբ» (Հովհ. Ա 14): Աճում էր մանկական մարմինը` խառնվելով14 և լցվելով ամենակատար Աստվածությամբ` ըստ առաքյալի. «Որովհետև Աստվածության լրիվ ամբողջությունը Նրա՛ մեջ հաճեց բնակվել» (Կողոս. Ա 19): Մանուկը զորանում էր ոչ մարդկային իմաստությամբ, այլ աստվածային կատարյալ իմաստությամբ:

Աստծու շնորհը Նրա վրա էր – Հոգին Նրա հետ էր` որպես Արարչակից ու Փառակից: Շնորհ է ասվում Հոգու հեղումը, որով փայլատակում են հավատացյալները, և մաքրվում է նրանց մտքի աչքը: Սակայն Տիրոջ վրա եղող շնորհը ստացական չէր, ինչպես հատուկ է մարդուն, այլ Նա դա բնությամբ ուներ և հայտնում էր ըստ պատշաճության: Տերը սկզբից ևեթ ցույց չտվեց աստվածային զորությունը, այլ այն բացահայտում էր աստիճանաբար, աճմանը զուգընթաց:

Քառասնօրյա մանուկների օրհնությունը

Այս օրինակով «Մաշտոց» ծիսարանում կա քառասնօրյա մանուկների օրհնության կարգ: Մանուկի քառասուն օրը լրանալուն պես, մայրը մանկանը տանում է եկեղեցի և տաճարի դռան առջև, քահանայի առաջ, ծնրադրում, խոստովանում և մեղքերից արձակում ստանում: Այնուհետև քահանան աղոթքով դիմում է Տիրոջը` խնդրելով, որ Նա լվանա այս կնոջ մարմնի ախտերը, սրբի հոգու բծերը և արժանացնի մտնել Տիրոջ փառքի սրբությունը` վայելելու համար անսպառ բարիքները: Սրանով կինն իրավունք է ստանում մտնել տաճար և հաղորդվել Տիրոջ փրկական Մարմնին ու Արյանը:

Այս ամենից հետո կինը քահանայի հետ մտնում է տաճար և մոտենում խորանին: Այստեղ քահանան օրհնում է մանկանը, ապա գիրկն առնելով, սաղմոսելով մտցնում խորան ու աղոթքով դիմում է Տիրոջը` ասելով, որ մանուկը եկել է երկրպագության: Ապա մանկանը երկրպագեցնում է սուրբ Խորանին, սուրբ Ավազանին, տաճարի սուրբ Դռանը և սուրբ Սեղանին: Վերջում պահպանիչ աղոթք ասելով` արձակում է մորն ու մանկանը:

 

ՊԱՀՔ

 

«Երբ ծոմ պահեք, տրտմերես մի՛ լինեք կեղծավորների նման, որոնք իրենց երեսներն այլանդակում են, որպեսզի մարդկանց այնպես երևան, թե ծոմ են պահում. ճշմարիտ եմ ասում ձեզ, այդ իսկ է նրանց վարձը: Այլ երբ դու ծոմ պահես, օծի՛ր քո գլուխը և լվա՛ քո երեսը, որպեսզի չերևաս մարդկանց որպես ծոմ պահող, այլ քո Հորը` գաղտնաբար. և քո Հայրը, որ տեսնում է ինչ որ ծածուկ է, կհատուցի քեզ» (Մատթ. Զ 16-18):

Պահքի օրինադրումը

Պահքն Աստծուն սիրողների համար մեծ շնորհ է ու զարդ, որը սնուցանում ու բնակակից է դարձնում սրբերին, նրանց, ովքեր անբիծ հավատով ամենագեղեցիկ ու զարմանալի քրիստոնեական դավանությունն ունեն իրենց անձերում, և պատվիրանները պահելով ու փրկության կոչին հետևելով` մոտենում են Աստծուն: Արդ` ովքեր միաբանվում են այս աստվածավանդ կանոնի շուրջը և Քրիստոսի հետ դուրս գալիս հոգևոր պատերազմի ընդդեմ հակառակորդ սատանայի, նրանք, որպես օգնություն, ստանում են պահքի զենքերը:

Ինչպես ասում է սուրբ Բարսեղը. «Պահքը Դրախտում օրինադրվեց, և այն հասակակից է մարդկությանը»: Եվ պահքի պատվիրանը եղավ Աստծու հետևյալ խոսքը. «Դրախտում ամեն ծառի պտուղներից կարող եք ուտել, բայց բարու և չարի գիտության ծառից մի՛ կերեք, որովհետև այն օրը, երբ ուտեք դրանից, կմահանաք» (Ծննդ. Բ 16):

Աստված պահքը տվեց առաջին մարդուն` որպես դաստիարակ, և քանի դեռ մարդն այն պահում էր, հրեշտակներին հավասար էր, ինչպես Դավիթն է ասում. «Քո հրեշտակներից փոքրինչ ցածր դրիր նրան և փառք ու պատվով պսակեցիր» (Սաղմ. Ը 6): Սակայն երբ նախաստեղծները` Ադամն ու Եվան, մահաբեր ճաշակմամբ խաբվեցին սատանայից և դուրս ելան պահքից, զրկվեցին շնորհներից, լույսից մերկանալով` արտաքսվեցին Դրախտից և դրվեցին նզովքի ու մահվան տակ: Եվ տես, թե այս անգամ ինչ է ասում նրանց մասին մարգարեն. «Մարդը պատիվ ուներ ու չհասկացավ, հավասարվեց անբան անասուններին ու նմանվեց նրանց» (Սաղմ. ԽԸ 21), նաև իր կենցաղով եղավ խոտակեր ու բանջարաճարակ: Բայց երանի թե միայն այսքանը լիներ պատուհասը:

Հանցանքից ու դառը կերակրից հետո Աստված ասաց Ադամին. «Քանի որ անսացիր քո կնոջ ձայնին և կերար այն ծառի պտղից, որի՛ց միայն քեզ պատվիրեցի չուտել, բայց կերար դրանից, թող անիծյալ լինի երկիրը քո արածի պատճառով: Տանջանքով հայթայթես քո սնունդը քո կյանքի բոլոր օրերին: Փուշ ու տատասկ թող աճեցնի քեզ համար երկիրը, և դու դաշտային բույսով սնվես: Քո երեսի քրտինքով ուտես հացդ մինչև հող դառնալդ, որից ստեղծվեցիր, որովհետև հող էիր և հող էլ կդառնաս» (Ծննդ. Գ 17-19):

Սա` այս պահքը, արհամարհողների համար պատժի նախնական օրինակն է: Այստեղից են տրտմությամբ ու ցավով լի ծնունդն ու կյանքը և մոտակա մահը: Արդ` սա է չար սերմերի առաջին պտուղը, որ եղավ առաջին մարդու` պտղի ճաշակման պատճառով: Այսպես էլ այսօր մեզ է քարոզվում պահքն այն հրամանով, որ պետք է ուտել այն ամեն կերակուրներից, որոնք պահքի ուտելիքներ են, և այլ ուտելիքներ չուտել: Եվ եթե մենք պահենք պահքը, որը նախաստեղծները չպահեցին և այդ պատճառով արտաքսվեցին, ապա այն մեզ համար դրախտային կյանքի ու անմահության, ինչպես նաև աստվածային շնորհների պատճառ կդառնա:

Այնուհետև Նոյի օրերում մարդիկ նորից եղան պատվիրանազանց և նորից ենթարկվեցին պատժի: Արդար Նոյը, իմանալով ցասման պատճառները, մի տարի յուրայինների հետ ապրելով տապանում` պահքով ու պաղատանքներով նվազեցրեց Աստծու ցասումը և դրանով աճման սերմը կրկին պահպանեց մարդկային ցեղի համար:

Ապա սոդոմացիները կերակրի անարգել օգտագործումով բորբոքեցին ախտերի կրակը, որի պատճառով էլ հուրն իբրև պատուհաս ընդունեցին: Սա Աստված որակեց որպես որովայնամոլություն, ինչի մասին մարգարեն ասաց. «Քո քրոջ` Սոդոմի անօրենությունն այս էր` ամբարտավանություն, հացով լիացածություն, գինու մեջ հղփացածություն: Մեղկ կյանք էին վարում ինքն էլ, դուստրերն էլ: Դրա մեջ էին խրված ինքն էլ, դուստրերն էլ: Ձեռք չէին մեկնում աղքատին ու տնանկին, մեծամտանում էին ու Իմ առջև անօրինություններ անում: Ու երբ դա տեսա, մեջտեղից վերացրի նրանց» (Եզեկ. ԺԶ 49-50): Այսինքն` սոդոմացիները հացի ու գինու առատությունից հղփացան և միմյանց հետ պոռնկացան:

Իսկ Եսավը, որ անոթությունից ուժասպառ էր եղել, մի պատառի պատճառով զրկվեց անդրանկությունից, Աստծու ավետիսից ու հայրերի օրհնությունից (տե՛ս Ծննդ. ԻԵ 21-34) և փոխանակ Իսրայելի երանելի անունով կոչվելու` պոռնիկ և պիղծ կոչվեց, այդ պատճառով էլ ապաշխարության տեղ չգտավ, թեպետև արտասուքով խնդրեց: Այդչափ ծանր եղավ Աստծու ցասումը նրա վրա, որն առաջացավ մի աման ապուրի պատճառով:

Հապա իսրայելյան ազգի համար ինչ պետք է ասել, որն անզգամ մոլեգնությամբ նստեց ուտելու և խմելու (տե՛ս Ելք ԼԲ 6), որի պատճառով Աստծու ձեռքով գրված Օրենքի տախտակները կոտրվեցին (տե՛ս Ելք ԼԲ 19), դրա փոխարեն ստացավ ծանր ու դժվարին օրենքներ, ինչպես Աստված ասաց մարգարեին. «Այդ էր պատճառը, որ նրանց տվեցի հրամաններ, որ բարի չէին, և օրենքներ, որոնցով չէին կարող ապրել» (Եզեկ. Ի 25):

Իսկ երբ այսքանից հետո միս ցանկացան, Աստված այնչափ բարկացավ, որ ասաց. «Տերը ձեզ միս կտա ուտելու, և դուք միս կուտեք: Կուտեք ոչ թե մեկ, երկու, հինգ օր, ոչ էլ տասը կամ քսան օր, այլ կուտեք ամբողջ ամսվա բոլոր օրերին, մինչև ձեր քթից դուրս գա, մինչև որ զզվեք, որովհետև արհամարհեցիք Տիրոջը, որ միշտ ձեր մեջ է» (Թվեր ԺԱ 1820): Այդպես էլ եղավ, և մինչ միսը նրանց բերանում էր, Աստծու բարկությունն իջավ նրանց վրա, ինչպես մարգարեն է ասում. «Շուտով մոռացան գործերը Նրա, և չանսացին Նրա խորհուրդներին» (Սաղմ. ՃԵ 13): Եվ մեկ այլ տեղ ասում է. «Սրանք անխոհեմ ազգ են, ու նրանց մեջ իմաստություն չկա» (Բ Օրենք ԼԲ 28): Որից հայտնի է դառնում, որ Աստված նրանց համար մեծ գործեր էր նախատեսել, սակայն չկատարեց:

Իսկ Մովսեսը, ով ժուժկալության օրինակն էր, անսվաղ բերանով երկու անգամ քառասուն օր պահեց: Առաջին անգամ` որպեսզի Աստծուն տեսնի, իսկ երկրորդ անգամ` որպեսզի հաշտեցնի Աստծուն ժողովրդի հետ, կոտրված տախտակների փոխարեն Օրենքը ստանալով` իջավ լեռից փառքով ու լուսատեսիլ երեսով (Ելք ԼԴ 29):

Նաև Եղիան պահեց Մովսեսի նման և երկինք բարձրացավ հրեղեն կառքով (տե՛ս Դ Թագ. Բ 11): Իսկ սքանչելի Եղիսեն, ով արժանացավ Եղիայի կրկնակի հոգուն ու շնորհներին, լոկ հացով և բանջարով էր իր կարիքները հոգում` սքանչելագործելով ինչպես Փրկիչը: Եվ որովհետև չէր կենցաղավարում մարմնի օրենքով, դրա համար նրա մեռած մարմինը գերեզմանում կենդանացրեց իրեն դիպած մեռելին (տե՛ս Դ Թագ. ԺԳ 21):

Առյուծները Դանիելից պատկառեցին մարմնի պահեցողության պատճառով, և յոթ օր անսվաղ (առանց ջրի) ժուժկալեցին` կշտամբելու համար ծույլերին, ովքեր անբան անասուններից ավելի վատթար էին:

Անանիային և մյուս մանուկներին հրամայվեց այլազգի մանուկների հետ սնվել թագավորական սեղանից, սակայն նրանք հեթանոսական կերակուրների փոխարեն միայն ընդեղենով կերակրվեցին և հաց անգամ հանձն չառան ուտել, և նշանակված ժամին վերջիններիս երեսը թագավորին ավելի պայծառ ու գեղեցիկ երևաց, քան նրանցը, ովքեր ուտում էին զանազան խորտիկներ (տե՛ս Դան. Ա 515): Իսկ երբ չարահնար սատանայի մեքենայություններով նրանց կրակը գցեցին, աստվածային մեծ Նախախնամությունը նրանց ողջ ու անվնաս պահեց ահավոր կրակից, որովհետև պահքով էին պաշտպանված, և նրանց մարմիններին չմերձեցավ վեր հառնող բոցը, որը բորբոքողներին միայն այրեց, փոխանակ կապվածների:

Պահքի կերակուրները

Վարդապետներն ասում են, որ կերակուրները երկու տեսակ են լինում: Մի տեսակը երկրի տարրերից է գոյանում` ծառերից ու այլ բույսերից, և դրանք պահքի համար են, ինչպես, օրինակ, ցորենը, իսկ մյուսը գոյանում է կենդանիներից, ինչպես կաթը, կամ էլ ինքը` կենդանին է կերակուր դառնում, ինչպես, օրինակ, միսը, և սրանք ուտիքի կերակուրներն են:

Պահքի կերակուրներն ընդհանուր են. դրանք կարելի է ամեն օր ուտել` և՛ պահքի, և՛ ուտիքի օրերին: Իսկ ուտիքի կերակուրները կարելի է ուտել միայն ուտիքի օրերին:

Նաև պահքերն են զանազանվում: Դրանք լինում են` սովորական պահք, սրբապահք և ծոմ: Սովորական պահքն այն է, երբ ուտիքի կերակուրներից չենք ուտում, այլ միայն բույսերից գոյացածները: Իսկ սրբապահքի դեպքում խտրություն է դրվում նաև բուսական կերակուրների միջև: Բուսական ծագում ունեցող այն կերակուրները, որոնք պարարտացնում են մեր մարմինը, այս դեպքում մերժվում են, ինչպես օրինակ` ձեթը, գինին և այն ամենը, ինչը սրանց նման է: Որովհետև, ըստ Սուրբ Գրքի, ձեթն ու յուղը նույնն են և պարարտացնում են մեր մարմինը, իսկ գինին հարբեցնում է և մեղսալից ցանկություններ բորբոքում: Սրբապահքի դեպքում սրանցից ևս պետք է հրաժարվել:

Ծոմապահության դեպքում հրաժարվում ենք բոլոր տեսակի կերակուրներից, անգամ ցորենից ու ջրից` զրկելով մեր բերանը հաճելի ու անուշահամ կերակուրներից: Դրանով տկարացնելով մեր մարմինը` անընդունակ ենք դարձնում մեղքեր գործելու համար, և սովով ու ծարավով մաշում ենք մեր անձը` զորացնելով հոգին` արժանանալու համար Աստծու սիրուն:

Պահքի բնույթը

Պահքը երկու բնույթ ունի, մեկը` զերծ մնալ, պահել մեղքերից, իսկ մյուսը` պահել մարմինը` հրաժարվելով որոշ տեսակի կերակուրներից ու ըմպելիքներից: Երկուսն էլ բարի են, սակայն մեղքերից պահելն ավելի կարևոր է երկու պատճառով:

Նախ` որովհետև չկա հրաման` միշտ պահել մարմինը կերակուրներից, այլ դա լինում է պահոց օրերին, սակայն կա հրաման` ամեն օր հեռու մնալ մեղքերից:

Երկրորդ` մեղքերից պահելն օգտակար է անգամ առանց մարմնավոր կերակուրներից պահելու, սակայն առանց մեղքերից պահելու մարմնավոր կերակուրներից պահելը ոչ մի օգուտ չի տալիս: Ուստի, վարդապետներն ասում են, որ այն պարագային է մարմնի պահքը գեղեցիկ, երբ հոգին իրեն զերծ է պահում մեղքերից: Եվ ի՞նչ օգուտ մարմինը պահքով նիհարեցնելուց, եթե հոգին գիրանում է մահացու մեղքերով:

Դարձյալ` ով պահում է մարմնավոր կերակուրներից, սակայն իր անձը չի պահում մահացու մեղքերից, նրա պահքը նման է սատանայի պահքին, որովհետև սատանան ամենևին չի ուտում, սակայն երբեք չի դադարում մեղանչելուց: Այսպիսի պահքով Աստծուն չեն ընծայվում, ինչպես այդ մասին ասում է Եսային` դիմելով Աստծուն ժողովրդի անունից. «Այդ ինչպե՞ս է, որ մենք ծոմ պահեցինք, և Դու չտեսար, զրկանքների ենթարկեցինք մեզ, և Դու չիմացար»: Այս հարցումին Աստված պատասխանում է հետևյալ կերպ. «Ձեր ծոմապահության օրերին ձեր ցանկություններն եք կատարում և կսկիծ պատճառում բոլոր նրանց, ովքեր ենթակա են ձեզ: Հակառակության ու կռիվների մեջ եք պահում և բռնցքահարում տկարին: Իսկ իմ ինչի՞ն է պետք այդպիսի ծոմապահությունը: Այդպիսի ծոմապահությունը չէ, որ Ես ընտրեցի: Քանդի՛ր անիրավության հանգույցները և ների՛ր ու արձակի՛ր նեղյալներին» (տե՛ս Եսայի ԾԸ 36): Այսինքն` պահի՛ր քեզ ամեն մեղքից, և այդպիսի պահքն ընդունելի կլինի:

Ոմանք պահքի օրերին ոչխարի միս չեն ուտում, սակայն մարդու «միս են ուտում», որն առավել ծանր է, քանի որ անխտիր բամբասում են և սուտ վկայում: Պետք է ամեն օր պահվել մեղքերից, առավել ևս` տոն և կիրակի օրերին:

Ժողովրդի մեջ տարածված մի անարգ սովորություն կա, որ տոն օրերին ավելի շատ են մեղք գործում, քան մյուս օրերին, որովհետև ամբողջ շաբաթ զբաղված են լինում իրենց գործերով, իսկ կիրակի օրն անց են կացնում հարբեցողության և խեղկատակության մեջ:

Պահքի տեսակները

Պահքը մարմնի «մեռելություն» է, և որքան արտաքին մարդը տկարանա, այնքան ներքինն օրըստօրե կնորոգվի (տե՛ս Բ Կորնթ. Դ 16): Առանց կերակրի մնալով` մարդը ցամաքեցնում է իր մարմինը պիղծ ախտերից, որով հաճելի է լինում Աստծուն և դառնում Աստծու տուն: Այս է

պահքի պատվականությունը: Եվ այս պահքը ոմանք ամեն օր են պահում` իրենց մեջ ցույց տալով դրախտային կյանքը, ինչպես նրանք, ովքեր անապատում են կամ ճգնության մեջ: Ոմանք էլ պահում են միայն որոշակի օրերի համար հրամայված պահքը, որն ավանդվեց առաքյալներից ու հայրապետներից, ինչպես ասում է առաքյալը. «Մեկը բարձր է դասում օրը օրից, իսկ մյուսը` բոլոր օրերը` հավասար» (Հռոմ. ԺԴ 5):

Եվ հրամայված պահքերը երեքն են: Առաջինը քառասնօրյա պահքն է, երկրորդը` շաբաթապահքը, և երրորդը` օրապահքը:

Տարվա մեջ երեք քառասնօրյա պահք կա: Առաջինը Քրիստոսի Ծննդյան տոնի կապակցությամբ է պահվում, երկրորդը` Հարության և կոչվում է Աղուհաց, իսկ երրորդը` Այլակերպության: Սա առաքելադիր կանոն է: Աղուհացը տարեկան պահք է, որը տարին մեկ անգամ պահում ենք առհասարակ բոլոր քրիստոնյաներս, թեպետև հոգևորականները երեք քառասունքն էլ պահում են, իսկ աշխարհականները միայն մեկը` Աղուհացը: Շաբաթապահքն ամսական պահք է, որը հայրապետները կարգեցին պահել ամսական մի շաբաթ: Օրապահքը` շաբաթը երկու անգամ ենք պահում` չորեքշաբթի և ուրբաթ օրերին:

Պահոց եւ ուտիքի օրերի պատճառները

Մարդը հոգի է ու մարմին, և ինչպես ուտելիքը մարմնին է հաճելի, նույնպես և պահքը` հոգուն: Այս կապակցությամբ տեղին է հետևյալ բացատրությունը: Մարդու կյանքը պատերազմ է երկրի վրա, և քաղաքը, որ կառուցված է երկու թագավորությունների միջև, ամեն օր պատերազմում է: Երբ այն միաբանվում է մեկի հետ, ապա պատերազմում է մյուսի դեմ:

Մեր «քաղաքը»` անձը, դրված է երկու թշնամիների միջև, որովհետև Աստված ի սկզբանե երկու բնություն է ստեղծել. մեկը` իմանալի, մյուսը` զգալի: Մեր բնությունը սրանց միջև է գտնվում, որովհետև կազմված է հոգուց և մարմնից, և սրանք միմյանց ներհակ են, քանի որ հոգին ցանկանում է մարմնի հակառակը, իսկ մարմինը` հոգու, ինչպես ասում է Պողոսը (տե՛ս Գաղատ. Ե 17): Հոգին սիրում է առաքինություն, պահեցողություն և աղոթք, իսկ մարմինը` ուտել ու հանգստանալ, այդ պատճառով էլ ամեն օր պատերազմի մեջ ենք: Երբ անցնում ենք մարմնի կողմը, տրտնջում է հոգին, իսկ երբ լինում ենք հոգու կողմը, տրտնջում է մարմինը` ասելով, թե տկարացել է:

Մարմինն ուժեղ է ու տեսանելի, և նրա ճանապարհներն ընդարձակ են: Մարդկանցից շատերն են հակված մարմնի կողմը: Իսկ հոգին անտեսանելի է, և նրա ճանապարհը` նեղ, և մարդկանցից քչերն են հակված հոգու կողմը:

Արդ` ուտիքի օրերը մարմնի օրեր են, որոնք անցնում են ուտելով ու խմելով, իսկ պահոց օրերը` հոգու օրեր, ուստի պարտավոր ենք հաշտվել հոգու հետ և պատերազմել ընդդեմ մարմնի ու սատանայի: Եվ այս պատերազմում պետք է զգեստավորվենք հոգևոր զենքերով, ինչպես ասում է առաքյալը կորնթացիներին հղած երկրորդ թղթում. «Բոլոր դեպքերում դուք ձեզ ներկայացրեք իբրև Աստծու պաշտոնյաներ` ցույց տալով մեծ համբերություն նեղությունների, հսկումների ու ծոմապահության մեջ, սրբությամբ, գիտությամբ, համբերությամբ ու արդարության զենքերով` հարձակվելու և պաշտպանվելու համար աջից ու ձախից» (հմմտ. Բ Կորնթ. Զ 47):

Այդ պատճառով էլ առաքյալները և մեր սուրբ հայրերը որչափ ուտիքի, այնչափ էլ պահոց օրեր կարգեցին ամբողջ տարվա համար: Այստեղից էլ` ամբողջ տարում հարյուր ութսուն օր պահք է և նույնքան էլ` ուտիք: Վաթսուն օրն ամբողջ տարվա ընթացքում պահոց չորեքշաբթի և ուրբաթ օրերի քանակն է, իսկ մնացած հարյուր քսան օրերը` երեք քառասնօրյա պահքերի օրերի քանակը:

 

ՕՐԱՊԱՀՔ

Չորեքշաբթի եւ ուրբաթ օրերի մասին

 

Առաքյալները կարգեցին պահել տարեկան երեք քառասունքները, ինչպես նաև չորեքշաբթի և ուրբաթ օրերի պահքերը: Սա գալիս է Հին օրենքից, որը նրանք փոխադրեցին Նորի մեջ: Ըստ Հին օրենքի` հրեաները պահում էին երկուշաբթի և հինգշաբթի օրերը, ինչպես փարիսեցին էր ասում. «Շաբաթը երկու անգամ ծոմ եմ պահում» (Ղուկ. ԺԸ 12): Առաքյալներն այս օրերի փոխարեն կարգեցին չորեքշաբթին և ուրբաթը: Ինչպես որ շաբաթապահքը հինգ զգայարանների սրբության համար է, որոնցով մեղանչում ենք, այդպես էլ երկու օրվա պահքը մեր հոգու և մարմնի սրբության համար է, որով գործում ենք մեղքերը:

Վարդապետներն այս պահքի համար հետևյալ պատճառներն են նշում: Նախ` այն, որ Մովսեսը հրամայում է պղծությունից լվանալ մարմինն ու հանդերձները և բանակից դուրս լինել մինչև երեկո (տե՛ս Թվեր ԺԹ 19):

Երկրորդ` չորեքշաբթին Եվայի խաբվելու օրն էր, երբ օձը նրան համոզեց ուտել պտղից, իսկ ուրբաթը` երբ Ադամը կերավ պտղից և ելավ Դրախտից:

Երրորդ` չորեքշաբթի օրը մեր Տերը հայտնեց Իր մատնության, դատաստանի, չարչարանքների, խաչելության և մահվան կենարար խորհուրդը, որի պատճառով տրտմեցին առաքյալները, իսկ ուրբաթ օրը կատարվեց այս ամենը, նաև` շարժվեցին արարածները, խավարեցին երկնքի լուսատուները: Այդ պատճառով պահում ենք այս օրերը, որպեսզի կցորդվենք Տիրոջ խաչին:

Չորրորդ` որովհետև երկու առաքինություններ ունենք` տեսական և գործնական: Տեսականի համար սրբվում ենք չորեքշաբթի օրը, իսկ գործնականի` ուրբաթ, որով սրբասեր դառնալով` Աստծու օգնությամբ հասնում ենք ճշմարտությանը և բարուն:

Հինգերորդ` որովհետև ընդունում ենք երկու օրենքներն էլ` և՛ Հինը, և՛ Նորը, դրա համար էլ երկու օր սուրբ ենք պահում:

Հարց. – Ինչո՞ւ Հինանց շրջանում չորեքշաբթին և ուրբաթը չենք պահում:

Պատասխան. – Քանի որ Աղուհացի օրերին պահել ենք շաբաթը և կիրակին, դրա համար Հինանց մեջ ուտում ենք նաև չորեքշաբթի և ուրբաթ օրերին:

Երկրորդ` քանի որ հիսուն օր պահեցինք հոգու համար, հիսուն օր էլ ուտում ենք մարմնի համար:

Երրորդ` աղուհացն այս կյանքի խորհուրդն ունի, որի ընթացքում սգում ենք մեր մեղքերի համար, իսկ Հինունքը հարության խորհուրդն ունի, քանի որ ո՛չ սուգ է, ո՛չ տրտմություն և ո՛չ ցավ:

Չորրորդ` քանի որ Հինանց շրջանում առագաստի մանուկներն ենք, և Փեսան մեզ հետ է, դրա համար էլ սուգ չենք անում, մինչև որ Փեսան վերցվի, և ապա կպահենք ըստ Ավետարանի խոսքի (տե՛ս Մատթ. Թ 15): Իսկ Համբարձումից հետո պահում ենք չորեքշաբթին և ուրբաթը կամ ինն օր` մինչև Հոգեգալուստը:

Եվ այն, որ չորեքշաբթի և ուրբաթ օրերը ճշմարիտ պահոց օրեր են, հայտնի է հետևյալից: Նախ` որ առաքյալներից է ավանդված, ինչը հայտնի է առաքելական և նիկիական կանոններից:

Երկրորդ` սուրբ Եվագրոսն ասում է` պահիր չորեքշաբթի և ուրբաթ օրերն ամեն շաբաթ:

Երրորդ` մեծ ճգնավոր Բենեդիկտոսն ասում է, որ չորեքշաբթի և ուրբաթ օրերն անսվաղ պետք է պահել մինչև իններորդ ժամը:

Չորրորդ` հայտնի է և հաստատ, որ բոլոր քրիստոնյա ազգերը պահում են չորեքշաբթի և ուրբաթ օրերը. չորեքշաբթին` մատնության, իսկ ուրբաթը` խաչելության պատճառով, որովհետև սուգ է:

Հինգերորդ` Նիկիական ժողովում կանոն է դրված ու սահմանված, նաև հաստատված սուրբ Բարսեղ Մեծի, սուրբ Եպիփանի և այլոց կողմից, որ եթե մի անգետ անձ միս ուտի չորեքշաբթի և ուրբաթ օրերին, երեք շաբաթ թող պահի սրբությամբ` տնանկներին ողորմություն բաժանելով, և ապա հաղորդություն ստանա, իսկ եթե արհամարհելով առաքելական կանոնները` ուտի այդ օրերին, ապա երեք տարի ապաշխարի:

 

ՇԱԲԱԹԱՊԱՀՔ

 

 Շաբաթապահքը սահմանել է Մեծն Ներսեսը` Գրիգոր Լուսավորչի թոռը: Հայրապետները ժողովրդին ձանձրույթից հեռու պահելու համար Ծննդյան և Այլակերպության քառասունքները բաժանեցին մասերի ու տարածեցին ամբողջ տարվա մեջ` որպես շաբաթապահքեր, և այժմ կա տասնյոթ շաբաթապահք. դրանք են` Առաջավորաց, Եղիական, Լուսավորչի, Վարդավառի, Վերափոխման, Սուրբ Խաչի, Վարագա Սուրբ Խաչի, Հիսնակի, Սուրբ Հակոբ Մծբնա հայրապետի, Ծննդյան և Մեծ պահքի յոթ շաբաթները:

Շաբաթապահքն ունի բազում նշանակություններ: Նախ` խորհրդանշում է արարչության շաբաթը, որը սրբության ու պահքի շաբաթ էր մինչև վեցերորդ օրը` Ադամի ստեղծվելը, որից հետո պահքը լուծարվեց: Թեպետև մինչ Ադամը ստեղծվել էին տարբեր կենդանիներ ու գազաններ` լողացող ու թռչող, սակայն նրանք դեռևս չէին ստացել ուտելու հրամանը: Այնուհետև Աստված հրամայում է Ադամին. «Ահա ձեզ տվեցի ողջ երկրի վրա տարածված սերմանելի բոլոր բույսերի սերմերը և իրենց մեջ պտուղ սերմանելու սերմպարունակող բոլոր ծառերը: Դրանք թող ձեզ համար սնունդ լինեն, իսկ բոլոր կանաչ խոտերը` երկրի բոլոր գազանների, երկնքի բոլոր թռչունների և երկրի վրա սողացող բոլոր սողունների, բոլոր կենդանիների համար թող լինեն կեր» (Ծննդ. Ա 29-30):

Երրորդ` Դրախտից դուրս գալուց հետո նախաստեղծները հինգ օր անսվաղ սուգ պահեցին` առանց ուտելու և խմելու` հայտնվելով մահվան վիճակում, մինչև Տերը գթաց ու մի հրեշտակի հրամայեց մխիթարել նրանց ու խոստացավ Իր Միածնին առաքել նրանց փրկության համար` հրամայելով ուտել այդ վայրում եղող պտուղներից, և նրանք հուսադրվելով կերակուր ընդունեցին: Այս խոստումն է հիշեցնում Դավիթը` ասելով. «Հիշի՛ր քո ծառային տրված խոսքը, որի վրա էլ դրիր իմ հույսը» (Սաղմ. ՃԺԸ 49):

Երրորդ` կենդանիները տապանի դռան շուրջը հինգ օր շարունակ առանց ուտելու և խմելու մնացին մինչև անձրևի տեղալը, ապա մաքուր կենդանիներից յոթական մտան տապան ու փրկվեցին: Սա ցույց է տալիս հնգօրյա պահքի սրբությունը, որով մտնում ենք եկեղեցի ու փրկվում մեղքերի ջրհեղեղից:

Չորրորդ` Եգիպտոսից ելնելուց առաջ Աստված հրամայեց յոթ օր բաղարջ ուտել: Սա շաբաթապահքի խորհուրդն ունի, որով պահում ենք մեր հոգին ու մարմինը մեղքերի բոլոր խմորումներից ու ելնում մեղքի եգիպտական ծառայությունից:

Հինգերորդ` յոթ օր սահմանվեց բորոտների` բանակից դուրս մնալու և սրբվելու համար: Նույնը սահմանվեց նաև պղծություններին մոտեցածների համար: Այդպես և մեր հոգիներն են պղծվում մեղքերից, ինչ պատճառով էլ յոթօրյա պահքով եկեղեցուց դուրս ենք գալիս և սրբվում:

Վեցերորդ` Մովսեսը հրամայեց վեց քաղաք կառուցել ապաստանի համար, որպեսզի ակամա սպանողները մտնեն այնտեղ ու ազատվեն վտանգից: Սա խորհրդանշում է վեցօրյա պահքը, որը մեզ համար ապաստանի քաղաք է լինում, և մենք` ակամա մեղանչողներս, պետք է մտնենք այս պահքի մեջ ու արդարանանք:

Յոթերորդ` Աստված հրամայեց Իսրայելի ժողովրդին պահել Շաբաթների շաբաթը, որը խորհրդանշում է մեր շաբաթապահքը:

Ութերորդ` հինգ օր է Քավության տոնը, և այնուհետև յոթ օր` Տաղավարահարաց տոնը, որը խորհրդանշում է պահքի շաբաթի սրբությունը, որով լինում ենք տաղավար և բնակարան Աստծուն:

Սրանք օրինակներն են, իսկ ճշմարտությունն այն է, որ սրբում ենք մեր հինգ զգայարանները, որոնցով մեղանչում ենք: Նախ սրբվում ենք պահքով, ապա տոնում` սրբերին մեզ բարեխոս անելով: Այսպիսի խորհուրդ ունի շաբաթապահքը, որը պահում ենք ամբողջ տարում:

 

ԱՌԱՋԱՎՈՐԱՑ ՊԱՀՔ

 

Առաջավորաց պահքի վերաբերյալ երեք հարց կա: Նախ` ինչո՞ւ ենք հինգ օր անսվաղ պահում: Երկրորդ` ինչո՞ւ ենք առանց ընթերցվածների պահում, և երրորդ` ինչո՞ւ է կոչվում Առաջավորաց:

Նախ` թե ինչո՞ւ ենք հինգ օր անսվաղ պահում: Դրախտում օրինադրված պահքի փոխարեն մեր հոգևոր առաջնորդների կողմից սահմանվեց Առաջավորաց պահքը: Եվ ինչպես առանց պահելու դուրս ընկանք Դրախտից ու կորցրինք փառքը, այդպես էլ սա պահելով` այն ետ պիտի ստանանք: Եվ քանի որ Ադամը հինգ զգայարաններով մեղանչեց, մենք հնգօրյա պահքով ենք սրբում մեր զգայարանները: Նաև` երբ Ադամը ելավ Դրախտից, հինգ օր անսվաղ պահեց, ապա կերավ երկրի պտուղներից, որը եղավ առաջին պահքն արտաքսումից հետո:

Դարձյալ` մարդու լինելուց առաջ եղան հինգ օրեր, որոնցում ստեղծվեցին բոլոր արարածները, և այդ օրերին ոչինչ չէին ուտում, որովհետև դեռևս չկար ուտելու հրամանը, և դրանք սրբության ու պահքի օրեր էին: Այնուհետև ստեղծվեց Ադամը և պահքը լուծարվեց:

Ադամի որդիներն էլ նրանից սովորելով` պահում էին նրա նման: Պահում էր այս պահքը նաև Աբելը և ապա մատուցում պատարագը: Պահեց և Սեթը` հինգ օր, երբ մահացավ Ադամը: Պահեց նաև Ենոքը` հինգ օր ամսամուտին: Նոյը նույնպես պահեց նախքան տապան մտնելը, ինչպես նաև տապանից ելնելուց հետո պահեց և ապա պատարագ մատուցեց:

Պահեց և Աբրահամը` հինգ օր, երբ Աստված նրան խոստացավ տալ Իսահակ որդուն: Եվ դարձյալ պահեց, երբ Իսահակը փրկվեց զոհաբերվելուց: Վարդապետներից ոմանք ասում են, թե Աբրահամը հինգ օր պահեց նաև Սոդոմի հրկիզումից հետո:

Նաև Հակոբը հինգ օր պահեց, երբ սանդուղքի տեսիլքն իրեն երևաց, և դարձյալ հինգ օր էլ պահեց, երբ իր որդիները` Շմավոնն ու Ղևին, կոտորեցին սիկեմացիներին և էլի հինգ օր, երբ լսեց Հովսեփի զոհվելու բոթը:

Նաև Հովսեփը, ով Օրենքից առաջ էր օրինավոր և Ավետարանից առաջ` ավետարանիչ, երբ մտավ փարավոնի բանտը` հինգ օր պահեց, և այս ամենը` ծոմով` առանց ուտելու և խմելու:

Հինգ օր պահում էին նաև բոլոր անդրանիկները, երբ մահանում էին նրանց հայրերը: Այսպիսով` այս պահքը հորից որդի ավանդվելով` եկավ հասավ մեզ, ինչպես ասում է սուրբ Բարսեղը: Եվ այս պահքն առանց պատարագների էր ու ընթերցվածների, որովհետև նահապետներն այսպես պահեցին ու արդարացան:

Մովսեսը կարգեց քառասնօրյա պահք` պատվիրանների տախտակը քառասուն օրում ստանալու պատճառով: Իսկ ժողովուրդը հինգ օր պահելուց հետո տրտնջաց, որի պատճառով բարեկենդան արվեց նրանց համար: Եվ ամեն ամիս հրամայեց հինգ օր պահել` հորթապաշտության հանցանքները քավելու համար:

Կան և այլ պատճառներ Առաջավորաց պահքը պահելու համար: Նինվեացիք, որ «անդունդի» եզրին էին, Հովնանի քարոզությամբ` երեքօրյա պահքով կործանումից փրկվեցին (տե՛ս Հովնան Գ 4): Նրանք պահեցին երեք օր` և՛ մարդիկ, և՛ անասունները, ինչպես նաև` մանուկները առանց ուտելու և խմելու, և երեքօրյա պահքով ապաշխարեցին ու փրկվեցին մահվանից: Նույնպես և այն հավատացյալները, ովքեր մեղքերի պատճառով դժոխքն ունեն իրենց աչքի առջև, պահում են այս պահքը և հոգով փրկվում, ինչպես նինվեացիները` մարմնով: Հինգից երեք օրը նինվեացիների օրինակով ենք պահում, իսկ չորեքշաբթի և ուրբաթ օրերը` բնական պահքով, որպեսզի այն հանցանքները, որ հինգ զգայարաններով ամբողջ տարում գործեցինք, Աստծու ողորմությամբ ջնջենք հնգօրյա պահքով: Այս մասին վկայում են նաև հարավային ազգերը` հաբեշներն ու ղպտիները, ովքեր ավելի շատ են պահում, քան մենք` ծոմի մեջ թողնելով նաև անասուններին, ինչպես նինվեացիները, որպեսզի շահեն մարդասեր Աստծու գութը:

Ունենք նաև նոր պատճառ: Երբ սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչը ելավ վիրապից, վաթսունհինգ օր վարդապետելով քարոզեց թագավորին ու ժողովրդին և ապա հրամայեց հինգ օր սրբությամբ պահել` սրբելու համար հինգ զգայարանները, որից հետո բժշկեց ժողովրդին հարվածներից: Նաև սուրբ Սեղբեստրոսը, երբ մկրտեց Կոստանդիանոս կայսրին, հնգօրյա պահք սահմանեց նրա և ժողովրդի համար:

Դարձյալ` երեք քառասունքները, որ պահեց Մովսեսը, կազմված էին տասնհինգ ութերից, իսկ տասնհինգը` երեք հինգերից, որը հետևյալ խորհուրդն ունի. հինգը` զգայարանների օրինակն է, երեքը` մարմնի, հոգու և մտքի, իսկ քառասունը` ութ անգամ հինգն է, որտեղ հինգը զգայարաններն են, իսկ ութը` գլխավոր մեղքերը` ամբարտավանությունը, որը հպարտությունն է, սնափառությունը, որը փառասիրությունն է, ապա բարկությունը, արծաթասիրությունը, ձանձրությունը, որկրամոլությունը, ծուլությունը, բղջախոհությունը:

Երկրորդ հարցը. ինչո՞ւ է այս պահքն առանց Գրքերի ընթերցանության և առանց պատարագի պահվում: Պատճառը հետևյալն է: Այս պահքը կարգվեց նահապետների կողմից, ովքեր Գրքերից, Օրենքից ու Ավետարանից առաջ կային և այսպես պահելով արդարացան: Հետևաբար` մեր նախահայրերի հիշատակի համար առանց ընթերցումների ու պատարագների ենք պահում:

Իսկ մյուս բոլոր պահքերը, ինչպես Քառասնորդացը և շաբաթապահքերը, նաև ուրբաթն ու չորեքշաբթին, պահում ենք Հին ու Նոր Կտակարանների ընթերցումներով, որովհետև կարգվեցին այն ժամանակ, երբ արդեն կային Օրենքը և մարգարեների ու առաքյալների գրվածքները:

Երրորդ հարցը. ինչո՞ւ է այս պահքն Առաջավորաց կոչվում: Վարդապետները բազում պատճառներ են բերում: Նախ` ինչպես ասվեց, այն կարգվեց մարդու ստեղծվելուց առաջ, և պահեցին առաջին նախահայրերը, այլև այն ավանդվեց Գրքերից ու Օրենքից առաջ, այդ պատճառով էլ Առաջավորաց է կոչվում: Նաև այդպես է կոչվում որպես մեր` Լուսավորչի կողմից կարգված առաջին պահք:

Առաջավորաց կոչվելու պատճառ է և այն, որ սա է Մեծ պահքի առաջին շաբաթը, որովհետև ասում են, թե առաքյալները կամեցան յոթանասուն օր սահմանել Մեծ պահքը` ըստ նախահայրերի թվի, ինչպես պատմում է Ղուկասը (տե՛ս Ղուկ. Գ 2338), բայց քանի որ նորահավատ քրիստոնյաները տրտնջում էին պահոց օրերի շատությունից, առաքյալները երկու շաբաթը բարեկենդան արեցին և այս շաբաթն ամեն տարի պահել հրամայեցին` անվանելով «Ավագ պահքի առաջավորը»:

Ուրիշներն ասում են, թե առաքյալները հիսուն օր կարգեցին պահել, սակայն մեկ շաբաթ պահելուց հետո պարզեցին, որ այս դեպքում Զատկի օրը կհամընկնի հրեական Զատկի հետ, և երկրորդ` Տիրոջ չարչարանքների օրը կլինի ավելի վաղ, քան գարնանային գիշերահավասարը: Այդ պատճառով էլ երկշաբաթյա բարեկենդան սահմանեցին, և այս շաբաթն Առաջավոր անվանեցին:

Այնուհետև Մեծն Կյուրեղ Երուսաղեմացին նույնն արեց իր մոտ մկրտության եկողների համար. հնգօրյա պահքով նրանց փորձելուց հետո թույլ տվեց հաջորդող երկու շաբաթն ուտել: Նա սահմանեց նաև երախայացնել14 նորընծաներին` կարգելով նրանց ուսման համար տասնութ ընթերցված` որոնք մի գրքում ամբողջացրեց և «Կոչումն ընծայության» անվանեց, որով նոր ընծայվածները կանչվում էին Քրիստոսի հավատին և ապա Ավագ հինգշաբթի օրը մկրտվում:

Հնգօրյա պահքը զգայարանների սրբության համար է, որոնցով մեղքն առաջին անգամ մտավ մարդու մեջ, և հաջորդեց մահը: Որովհետև Ադամն իր աչքերով` տեսողության զգայարանով, տեսավ ծառն ու այն  ցանկացավ, ականջով լսեց խաբողի ձայնը, որն իրեն հաճելի թվաց, ապա ոտքով գնաց դեպի ծառը, շոշափելիքով հպվեց պտուղին ու քաղեց այն: Այնուհետև ռունգներով զգաց անուշահոտությունը, ճաշակելիքով` քաղցրությունը, և դատապարտվեց: Այսպես էլ այժմ մենք ենք հինգ զգայարաններով գործում բոլոր մեղքերը, որոնց համար էլ հնգօրյա պահքով սրբում ենք մեր զգայարանները:

Շաբաթապահքերի անվանումների հարցը

Առաջավորաց պահքի առաջին օրը պարսից Շապուհ արքայի կողմից նահատակվեց Սարգիս զորավարը, այդ պատճառով էլ նրա նահատակության տոնը կատարում ենք Առաջավորաց պահքին հաջորդող շաբաթ օրը: Սակայն այս պահքը նրա անունով չէ, այլ վերևում ասվածների հիման վրա է Առաջավորաց կոչվում, և պահքն էլ նահատակված սրբի համար չենք պահում, այլ Աստծու: Հերձվածողներից ու տգետներից ոմանք չարախոսում են մեզ, թե մենք մարդ ենք պաշտում և մարդու պահք ենք պահում: Պետք է ասել, որ ամեն պահք Աստծունն է և ոչ մարդունը: Այդպես էլ Աղուհացի առաջին շաբաթ օրը նշում ենք սուրբ Թեոդոսի տոնը, որի պատճառով էլ շատերն այդ շաբաթը նրա անունով են կոչում, իսկ Ծաղկազարդին նախորդող շաբաթը Ղազարոսի անունով է կոչվում. կան նաև շաբաթներ սուրբ Գրիգորի և սուրբ Հակոբի անուններով: Այս անվանումները միայն մի շաբաթապահքը մյուսից զանազանելու համար են և գալիս են նրանից, որ տվյալ պահքի ավարտին հիշված սրբի տոնն ենք նշում, որի համար էլ պահքը սրբի անունն է ստացել: Նույնպես և այս դեպքում պահքն Աստծու համար ենք պահում` մեր մեղքերի թողության և առաջին սրբերի հնգօրյա պահքին մասնակից լինելու համար, իսկ շաբաթ օրը տոնում ենք սուրբ Սարգսի տոնը:

Դարձյալ` երբ ավարտում ենք պահքը, սրբերի միջնորդությանն ենք դիմում, որպեսզի նրանց բարեխոսությամբ ընդունվեն մեր պահքն ու աղոթքները: Եվ այդ օրվա վերակացուները և տոների տերերը նրանք են, ինչպես նաև պահողներին ու հույսով տոնողներին զորավիգ եղողները, պահապաններն ու բարեխոսները` Քրիստոս Աստծու հրամանով:

Այսպիսով` երեք պատճառով են պահքերը կոչվում սրբերի անուններովով: Առաջին` որ նրանց նահատակության օրն այդ պահքի օրերին է պատահել, և դրա համար նրանց մեծարում ենք մեծ տոներով` համաձայն Նիկիական ժողովի, որտեղ հրամայվեց մարտիրոսների հիշատակը շաբաթ օրը տոնել ու պատարագ մատուցել: Երկրորդ` նրանց անուններով պահքերն ենք զանազանում: Եվ երրորդ` նրանց բարեխոսությանն ենք դիմում, որպեսզի ընդունվի մեր պահքը, և ամենաողորմած, բարեգութ և մարդասերն Աստված, նայելով Իրեն սիրող սրբերի նահատակությանը, նրանց բարեխոսությամբ ընդունի մեր աղաչանքները և կատարի մեր խնդրվածքները` թողություն շնորհելով մեր բոլոր մեղքերին ու հանցանքներին, և Իր սրբերին տոնակից դարձնի բոլոր հավատացյալներին` Քրիստոսի հավատով, հույսով ու սիրով: Եվ Նրան փառք հավիտյանս. ամեն:

 

ՄԵԾ ՊԱՀՔ

Պահքի օրերը

Փրկչի հարության հրաշափառ խորհրդով, բազում ընթերցվածներով ու սաղմոսներով Եկեղեցին նշում է նախահոր փրկության տոնը: Այն հետևյալ կերպ է արվում. զատվում է յոթանասունութ օր` սկսած Առաջավորաց պահքից մինչև Նոր կիրակին` ըստ Ղուկասի ազգաբանության տրված նահապետների թվի, որովհետև Ադամից մինչև Քրիստոս յոթանասունութ սերունդ է (տե՛ս Ղուկ. Գ 23-38): Եվ ինչպես առաջին մարդու հանցանքից մինչև Երկրորդ Ադամը` Նա, Ով Աստված է և մարդու փրկիչը եղավ, յոթանասունութ նահապետներ եղան (որոնցում ամբարված են Աստծու նախախնամության բովանդակ խորհուրդները), այդպես էլ Քրիստոսի Եկեղեցին յոթանասունութ օր է առանձնացնում և դրանցում կատարում մարդու փրկության ամբողջ խորհուրդը: Այսպիսով` այս յոթանասունութ օրերը հասցնում են մեզ Ադամի առաջին կերպին և արժանացնում Աստծու տեսությանը:

Այս օրերը Եկեղեցին բաժանում է մի քանի մասի: Առաջին մասն Առաջավորաց պահքի հնգօրյա շրջանն է, որն անցնում է առանց ընթերցումների` ըստ այն հինգ նահապետների թվի, ովքեր առանց Օրենքի, միայն հավատով արդարացան: Դրանք են` Աբելը, Ենոքը, Նոյը, Աբրահամը և Իսահակը: Ապա հաջորդում է երկշաբաթյա բարեկենդանը, որը մարմնական բարիքներ և սուրբ Հաղորդություն է պարգևում: Այնուհետև, Եկեղեցու կատարելությամբ և կատարյալ քառասնօրյա պահքով գալիս ու միանում ենք առաջին նահապետների հավատին:

Մեծ պահքի շրջանում խորհրդաբար երկու քառասնօրյա պահք է կատարվում: Առաջինը կատարվում է ըստ Մովսեսի ու Եղիայի, որը սկսվելով պահոց շրջանի առաջին երկուշաբթիից` հասնում է մինչև Ղազարոսի հարության օրը, իսկ երկրորդը` ըստ Փրկչի` Մեծ պահքի երկրորդ երկուշաբթիից մինչև Տիրոջ Հարության օրը: Եվ այս երկու քառասնօրյա պահքերը, միմյանց համադրվելով ու միաձուլվելով, ընդհանուր պահքի տևողությունը հասցնում են քառասունութ օրվա` սկիզբն ունենալով Բուն բարեկենդանի կիրակին, որի հետ միասին ստացվում է քառասունինն օր, և Զատկի օրվա ավելացումով` ընդհանուրն ստացվում է հիսուն:

Առաջավորաց պահքի երկուշաբթիից մինչև Զատիկ յոթանասուն օր է, և Նոր կիրակիի յոթօրյա նախատոնակի կատարմամբ ընդհանուրն ստացվում է յոթանասունութ օր: Ղպտիներն ու հաբեշները պահում են յոթանասուն օր, այդ պատճառով էլ այս պահքը կոչվում է նաև «Յոթանասնից պահք»: Եվ սա խորհրդավոր թիվ է:

Սա նախ մարդու կյանքի թիվն է, ինչպես ասում է Դավիթ մարգարեն. «Մեր կյանքի օրերի թիվն է յոթանասուն տարի կամ առավելագույնը` ութսուն տարի, որոնց մեծ մասն անցնում է ցավով ու հեծությամբ» (Սաղմ. ՁԹ 10):

Եվ այս խորհրդով յոթանասուն օր ենք պահում և ավարտին տոնում Քրիստոսի հարությունը, որպեսզի այս կյանքից հետո Քրիստոսի հարությանն ու փառքին արժանանանք:

Երկրորդ` Աստծու ժողովուրդը յոթանասուն տարի մնաց գերության մեջ Բաբելոնում և ապա ազատվեց Զորոբաբելի և Հեսու քահանայի միջոցով (տե՛ս Ա Եզր). Այդ պատճառով էլ սա խորհրդանշում է մեր պանդխտության ժամանակը. որովհետև թշվառացանք, և գերեց մեզ սատանան Դրախտից ու զանազան մեղքերով տանջեց երկրի վրա: Եվ Հիսուս, Ով Քահանա է ու Թագավոր, վերստին ազատեց մեզ:

Յոթանասունը, ըստ բաբելոնյան գերության տարիների թվի, նաև մահն է խորհրդանշում, ուր վտարվեցինք ծառայության, որից մեզ ազատեց Քրիստոս Իր հարությամբ` վերստին շինելով տաճարն Իր Մարմնով, Ում տաճարը մենք ենք, և Իր տան փառքն ավելի մեծացնելով` Նոր կիրակիին կատարում է Իր Եկեղեցու հաստատության նավակատիքը:

Բարեկենդանի կիրակիից մինչև Զատկի կիրակին հիսուն օր է: Եվ սա ունի բազում խորհուրդներ: Նախ` որ հիսունը հոբելյանական թիվ է, և հիսուներորդ տարում թողություն և ազատություն է լինում բոլորին` ըստ Մովսեսի օրենքի. եթե ծառա է, ազատություն է ստանում, իսկ եթե մեկ այլ ոք` իր տիրոջն է դառնում: Այս պահքով նաև մենք ենք թողություն գտնում մեղքերի պարտավորությունից ու Օրենքից, որով անեծքի տակ դատապարտված էինք, որովհետև, ըստ Տիրոջ խոսքի, մեղքի ծառա էինք. «Ճշմարիտ, ճշմարիտ եմ ասում ձեզ, թե ամեն ոք, որ մեղք է գործում, մեղքին ծառա է» (Հովհ. Ը 34): Սա ցույց է տալիս նաև, որ սա՛ է ապաշխարության ժամանակը, և հիսնօրյա պահքի միջոցով թողություն կգտնենք բոլոր մեղքերից ու կազատվենք սատանայի ծառայությունից:

Տարվա մեջ երեք հիսնյակներ կան, որոնցով Եկեղեցին պատվում է երեք մեծամեծ տոներ` Ծնունդը, Հարությունը և Վարդավառը: Առաջին հիսնյակը Սուրբ Ծնունդին նախորդող Հիսնակաց պահքն է, որը խորհրդանշում է նահապետների աստվածպաշտությունը մինչև Մովսես: Երկրորդ հիսնյակը Մեծ պահքի շրջանն է, որը խորհրդանշում է մարգարեների աստվածպաշտությունը մինչև Հովհաննես Մկրտիչ, իսկ երրորդ հիսնյակը Վարդավառին նախորդող հիսուն օրերն են, որը խորհրդանշում է քրիստոնյաների աստվածպաշտությունը մինչև Տիրոջ Երկրորդ գալուստը:

Դարձյալ` առաջին հիսնյակը խորհրդանշում է նահապետների արդարությունը` սկսած Ադամից մինչև Հակոբ նահապետ: Երկրորդ հիսնյակը խորհրդանշում է Օրենքը և մարգարեությունները` մինչև Հովհաննես Մկրտիչը, իսկ երրորդ հիսնյակը` մեր Տիրոջ Ավետարանի քարոզությունը մինչև աշխարհի վախճանը:

Դարձյալ` Ծննդյան հիսնյակը խորհրդանշում է մեր Տիրոջ աշխարհ գալը և մարդկանց մեջ շրջելը, Հարության հիսնյակը` Տիրոջ խաչի վրա մահանալը, դժոխք իջնելը, հարություն առնելը և հոգիներին դժոխքից ազատելը, իսկ Վարդավառի հիսնյակը` Տիրոջ Երկրորդ գալուստը, մեռելների հարությունը և արդարների երկինք ելնելը:

Ծննդյան հիսնյակը խորհրդանշում է նաև մեր այս կյանքից ելնելը և ծնվելը հոգևոր աշխարհում, Հարության հիսնյակը` մեր հարությունը, իսկ Վարդավառի հիսնյակը` պայծառ փառքով հավատացյալների` երկինք վերանալը:

Պահքի տևողությունը, Բուն բարեկենդանի հետ միասին, քառասունինն օր է, որն ունի հետևյալ խորհուրդը: Երբ Բաբելոնում երեք պատանիներին նետեցին հնոցը` Նաբուքոդոնոսոր արքայի կանգնեցրած պատկերին չերկրպագելու պատճառով (տե՛ս Դան. Գ 21), այնժամ Բանն Աստված իջավ հնոցի բոցերի մեջ ու փրկեց երեք պատանիներին կրակով այրվելուց (տե՛ս Դան. Գ 49): Եվ այդ հնոցի բոցերը քառասունինը կանգուն բարձրություն ունեին (տե՛ս Դան. Գ 47), որն այս Մեծ պահքի օրինակն է, և որի ժամանակը սպառվում է քառասունիններորդ օրը` սուրբ երեկոյին, երբ երգում ենք Նրա օրհնությունը, Ով փրկեց մանուկներին հնոցից, իսկ մեզ` դժոխքից:

Արդ` նրանք, կրակը քառասունինը կանգուն բարձրացնելով, կռապաշտ ազգի մեղքերն իջեցրին, իսկ մենք քառասունիննօրյա պահքով քավում ենք մեր անօրենությունները, որոնք ավելի վեր են բարձրացել, քան մենք, և մի կողմ դնելով ծանր բեռը` նրանց նման արձակվում ենք մեղքերի կապանքներից, Քրիստոսի չարչարանքներով փրկվում պատրաստված հրի սպառնալիքից և հույսով սպասում գերությունից մեր հոգիների դարձին:

Դարձյալ` ծոմաջան աշխատությամբ ու շարունակ ընթերցումներով պետք է զգուշավոր լինել Ավագ շաբաթվա օրերին: Մովսեսը ղևտացիներին հատկացրած քահանայական քաղաքներից վեցը տվեց որպես ապաստան ակամա սպանողներին (Թվեր ԼԵ 11): Այդ քաղաքները քահանայական են կոչվում, որովհետև ապաշխարողները քահանաների աղոթքի միջոցով են մեղքերի թողություն ստանում: Իսկ մեզ համար այս չարչարանքի օրերն են հուսո ապաստարան` Տիրոջ չարչարանքներով մեզ հավիտենական մահվանից փրկելու համար:

Պահոց շրջանի բուն պահքի օրերի թիվը քառասունութ է` ըստ քառասունութ ապաստանի քաղաքների թվի, որովհետև հիսունից երկու կիրակին` Բարեկենդանը և Զատիկը, ուտիք է, և քառասունութ օրերը` պահք: Հեսուն ակամա սպանողներին քառասունութ քահանայական քաղաքներ տվեց (տե՛ս Հեսու ԻԱ 41), որը խորհրդանշում է քառասունութօրյա պահքը, որովհետև թողության շնորհով հույսը շատանալու էր քառասունութ օր պահողների համար` ըստ քառասունութ քահանայական քաղաքների, որոնց մենք, մահապարտ լինելով, ապավինում ենք, և հեռանալով կենցաղային բոլոր հեշտություններից` կերակրից, անկողնուց, կանանցից ու հանդերձներից, և ժուժկալ պահքով, հսկման աղոթքներով ու խարազանազգեստ` սպասում ենք Մեծ Քահանայապետի` Քրիստոսի մահվանը, Ում մահով էլ թողություն ենք ստանում ու վերադառնում մեր ստացվածքներին` կերակրին, անկողնուն և այլ ամենին, և ոչ ոք այլևս չի պատժի մեզ մեր հանցանքների համար:

Ինչպես ասում է Սուրբ Գիրքքը. «Եթե սպանվածի մերձավորը նրան գտնի նրա ապաստանած քաղաքից դուրս, ապա սպանվածի արյունակիցը թող սպանի մարդասպանին և մահապարտ չգտնվի» (Թվեր ԼԵ 27):

Արդ` սպանողն Ադամն էր և նրա սերունդը. այսինքն` մենք, որ բռնության ախտից ու դևերի պատրանքներից մղված մեր հոգիների ակամա սպանողը եղանք: Դրա համար պետք է մտնել պահքի քառասունութ «քաղաքները», որպեսզի սպանվածի մերձակա արյունակիցը չսպանի մեզ` ապաստանի քաղաքից դուրս հայտնաբերելով: Մեր արյան մերձավորը Քրիստոս է, Ով արյամբ ու մարմնով լծակից է մեզ, որովհետև արյամբ ու մարմնով մեզ հավասարվեց: Եվ եթե Նա մեզ հայտնաբերի քառասունութ ապաստանի քաղաքներից, այսինքն` քառասունութօրյա պահքից ու աղոթքից դուրս, անարժան վաստակով, ապա Իր մյուս անգամ գալստյանը կսպանի մեզ:

Եվ ինչպես որ տարվա քահանայապետի վախճանումով ազատվում էր մարդասպանը և վերադառնում իր տունը (տե՛ս Թվեր ԼԵ 28), այդպես և մենք ենք ազատվում մեր մեղքերի պատժից, երբ Ավագ ուրբաթ օրը խաչի վրա խորհրդաբար մահանում է մեր Մեծ Քահանայապետը` Քրիստոս, և ապա վերադառնում ենք մեր հայրենին` Դրախտ: Քանզի ուրբաթը Քրիստոսի չարչարանքների քառասունութերորդ օրն է` հաշված Բուն բարեկենդանից, երբ Մեծ Քահանայապետը` Քրիստոս, համբերելով մահվանը, կատարեց մեր փրկությունը երկրի վրա, և մարդկային բնությունը, որը մինչ այդ մահվան էր դատապարտված, ազատեց և վերադարձրեց իր նախկին ժառանգությանը: Ասվում է, որ սա հավիտենական օրենք է, որը եղավ ճշմարտության օրինակ, որովհետև դա էր այն օրինակը, որը դրվեց մեր փրկության համար:

Ինչպես Մովսեսի միջոցով կարգված հոբելյանական տարում, այսինքն` քառասունինը տարի հետո, ազատություն էր լինում արծաթով գնված ծառաների համար (տե՛ս Ղևտ. ԻԵ 8-11), այդպես էլ պահոց քառասունինը օրերից հետո ազատվում ենք մեղքի ծառայությունից: Եվ դու տե՛ս Աստծու մեծ խորհուրդը. ինչպես ապաստանի քաղաքներից մահապարտները դառնում են դեպի իրենց ժառանգությունը, նույնպես էլ հոբելյանական տարում ժառանգությունը դառնում է ժառանգին: Արժե և մեզ ըստ օրինակի գնալ դեպի ճշմարտությունը և Օրենքով ու մարգարեություններով Աստծու վկայած սուրբ ու խորհրդական այս պահքի օրերին հավատով ու պարկեշտությամբ, առանց նվազեցնելու պահել և սպասել մեր ճշմարիտ Մեծ Քահանայապետի` Հիսուս Քրիստոսի մահվանը, Ում շնորհիվ ազատվելով` արժանանում ենք Վերին Քաղաքին, որի դուռը պահքն է:

Քառասունինը նաև յոթ անգամ յոթն է, այսինքն` յոթշաբաթյա պահքը, որն այս կյանքի յոթնօրյա շրջագայության համար է: Յոթ անգամ յոթը դրված է նաև այն խորհրդով, որ քավություն լինի յոթ գլխավոր մահացու մեղքերի համար, որոնք են` հպարտությունը, նախանձը, բարկությունը, ծուլությունը, ագահությունը, որկրամոլությունը և բղջախոհությունը, և սրանք ներգործում են մեզ վրա մեր հինգ զգայարաններով: Յոթ տարին ուսման ժամանակն է, և մեզ համար կատարյալ ուսման ժամանակ է յոթշաբաթյա պահքը: Յոթ թիվը կույս թիվ է ասվում իմաստունների կողմից, այն ոչ ծնում է և ոչ էլ ծնվում: Եվ մեր յոթշաբաթյա պահքով կուսություն է ստանում մեր հոգևոր մարդը (հմմտ. Հռոմ. Է 22, Բ Կորնթ. Դ 16): Արդ` չհղանանք չարությամբ և անօրինություն չծնենք, և չլինենք սատանայի որդիներ` նրա ցանկությունները կատարելով: Աստված հանգստացավ յոթերորդ օրն Իր բոլոր գործերից, և մենք էլ յոթ շաբաթ` մեր չար գործերից: Յոթերորդ օրը եբրայեցիները դադարեցնում են իրենց բոլոր գործերը, և մենք էլ չար գործեր կատար ենք յոթշաբաթյա պահքի շրջանում: Իմաստությունն իր տունը յոթ սյուների վրա շինեց (տե՛ս Առակ. Թ 1), իսկ մենք հաստատվում ենք յոթ շաբաթվա պահքով:

Քառասնորդաց պահք

Պահքերից առաջինն ու մեծը սուրբ Քառասնորդացն է, որ օրինադրեցին ու պահեցին մարգարեները, որը նաև Քրիստոս պատվեց և մեզ ավանդեց: Պահքը սկսվում է Բարեկենդանին և ավարտվում Զատկին, այն «Քառասնորդաց» է կոչվում, որովհետև պահոց երկրորդ կիրակիից մինչև Տիրոջ ընթրիքը կազմում է քառասուն օր: Եվ սա ունի բազում խորհուրդներ:

Նախ` որովհետև այս քառասունը սատանայի փորձությունների ժամանակն է, որովհետև Քրիստոս քառասնօրյա պահքով հաղթեց փորձող սատանային: Նույնպես և մենք քառասնօրյա պահքով հաղթում ենք սատանայի փորձությունները, և նա հեռանում է մեզանից, ինչպես ասում է Ավետարանը. «Այդ տեսակն ուրիշ բանով չի ելնի, եթե ոչ ծոմապահությամբ ու աղոթքով» (Մարկ. Թ 28):

Երկրորդ` այս քառասունը ժամանակն է մարտերի ու պատերազմների, չարչարելով ու մեր մարմինը զրկելով` պատերազմում ենք ընդդեմ ախտերի ու հաճույքների: Պահքով, ծոմով ու ծարավով չարչարում ենք մեր մարմինը և ողորմություն տալով` հաղթում աշխարհին, իսկ խոնարհությամբ հաղթում սատանային, ինչպես սաղմոսն է ասում. «Չարչարվեցի սաստիկ կորացա, մռնչացի սրտիս հեծությունից» (Սաղմ. ԼԷ 9):

Երրորդ` այս քառասնօրյա պահքն օրհնվեց և սրբվեց Աստծուց ու մարգարեներից, որովհետև գրված է. «Եղիան քառասուն օր ու քառասուն գիշեր քայլեց մինչև Աստծու Քորեբ լեռը» (Գ Թագ. ԺԹ 8): Սա ցույց է տալիս, թե ովքեր սրբությամբ պահում են այս քառասուն օրերը, համարձակապես պիտի ժամանեն Աստծու լեռը` երկինք` Քրիստոսի մոտ:

Մովսեսը քառասուն ցերեկ ու քառասուն գիշեր պահեց և Տիրոջից Օրենքը ստացավ: Սա նշանակում է, որ նրանք, ովքեր սրբությամբ պահում են այս քառասուն օրերը, Աստծու օրենքներն ու պատվիրաններն են ընդունում:

Իսրայելի ժողովուրդը անապատում քառասուն տարի մնալուց հետո միայն հասավ պարգև ստացված երկիրը: Սա այն է խորհրդանշում, որ եթե քրիստոնյա ժողովուրդը քառասնօրյա պահքով Աստծուն երկրպագի, ապա կհասնի Դրախտ` Վերին Երուսաղեմ: Այսպես օրհնված ու սրբված է այս քառասունքն Աստծուց և մարգարեներից:

Հին ու Նոր Կտակարաններում այս պահքի օրերի քառասուն թվի վերաբերյալ բազում վկայություններ կան, ինչպես օրինակ` տապանի և տաճարի չափերում, նաև Սողոմոնի պալատի չափերում (տե՛ս Գ Թագ. Է 38), ինչպես նաև ջրհեղեղի օրերի, Մովսեսի ու Սամվելի կյանքի, Դավթի ու Սողոմոնի թագավորության տարիների թվում:

Այս պահքը կոչվում է նաև «Աղուհացից», որովհետև նախկինում այս պահքի կերակուրն աղն ու հացն են եղել: Այսպես պահել են հավատացյալներն առաքյալների ու առաջին հայրապետների ժամանակներում, երբ դեռ ջերմեռանդ էին քրիստոնեական հավատի մեջ, իսկ այնուհետև թուլանալով` աստիճանաբար սկսեցին ուտել նաև այլ կերակուրներ: Եվ թեպետ մենք նման չենք մեր նախնիներին ո՛չ պահքով և ո՛չ էլ այլ սրբություններով, սակայն նրանց այս պահքը մեզ զանազան խրատներ է տալիս: Նախ` որ ուտում էին ժամանակին ու աղոթքով և տասներորդ ժամից ոչ շուտ, օրական մեկ անգամ և չէին հագեցնում իրենց մարմինը զանազան խորտիկներով, որն ավելորդ է ու միայն մարմինն է պարարտացնում, այլ միայն հաց, ջուր և բանջար էին ուտում, այն էլ` չափավոր` ո՛չ հագենալու համար, և քաղցով ու ծարավով ճնշում էին իրենց մարմինը:

Այս օրերին Եկեղեցին ծածկում է խորանը վարագույրով և արգելում Ավետարանի համբուրումը, որովհետև մենք մի ամբողջ տարի մեղքեր գործեցինք` ապրելով սխալական կյանքով ու տկար մարմնով, ինչպես Ադամին մեղքից հետո Տերը զրկեց Դրախտից ու Կենաց ծառից: Ադամին հրամայվեց ուտել բոլոր ծառերից և միայն մի ծառից չուտել, իսկ մեզ համար օրինադրվեց ուտել միայն Բարեկենդանի ու Զատկի օրերին և նրանց միջև եղած օրերին պահք պահել:

Ադամն ուտելով մեղավոր դարձավ ու արտաքսվեց Դրախտից, իսկ մենք մեղավոր եղանք և՛ կերակրի, և՛ մեր գործերի պատճառով, ուստի երկուսի համար էլ պահում ենք: Որպեսզի, ինչպես Քրիստոս Իր մահով նախաստեղծներին հանեց դժոխքից և Դրախտ հրավիրեց, նույնպես և մեզ ազատի մեր ծանր խղճմտանքից` իբրև դժոխքից, մտցնի Եկեղեցի և տա Կյանքի կերակուրը` Իր Մարմինն ու Արյունը:

Մարդը երկակի բնույթ ունի` մարմնավոր ու հոգևոր, և մարմնավորը հաճախ է ենթարկվում կերակրի հարկադրանքին, մինչդեռ Մեծ պահքի օրերին բազմանում է հոգևոր կերակուրը, որպեսզի հոգին չմեռնի:

Արդ` այս պահքը սուրբ Քառասնորդաց պահք է ասվում նաև, որովհետև Բուն բարեկենդանից մինչև վեցերորդ շաբաթվա ուրբաթ օրը քառասուն օր է, որը Ղազարոսի հարության օրն է: Սա հույժ խորհրդավոր օր է, քանզի, ինչպես ասում են իմաստունները, Տերն Ադամին արարումից քառասուն օր հետո միայն դրեց Դրախտում, և մեզ` պահքը պահողներիս, հարություն է տալու Ղազարոսի օրինակով և Ողոգոմյան (Ծաղկազարդի) տոնին ներս է տանելու Եկեղեցի:

Քրիստոս քառասնօրյա պահքը տվեց մեր հողաթավալ հոգու և մարմնի համար, և փոխանակ Դրախտի` Քրիստոսի խաչելությամբ մտնում ենք Եկեղեցի, որը երկինք է երկրի վրա:

Նոյի օրերին` ջրհեղեղի ժամանակ, քառասուն օր անձրև եկավ (տե՛ս Ծննդ. Է 17). եթե մարդիկ ապաշխարեին, ապա չէր լինի քառասնօրյա անձրևը: Ջրերի քառասուն օր հորդելն օրինակն է քառասնօրյա պահքի: Պահքի «ջրերը» մարում են հոգու մեղսալից կրակն ու այն մաքրում հեղձուցիչ ախտերից:

Աբրահամը քառասուն օր ու քառասուն գիշեր պահեց, որովհետև ուխտեց ոչինչ չուտել առանց հյուրերի, քանի որ ողորմած էր, և դրանով եղավ Աստծուն հաճելի և արդարների հայր: Սատանան, այս իմանալով, փակեց ճանապարհները, և քառասուն օր ոչ մի հյուր չեկավ Աբրահամի մոտ, մինչև Հորից Միածինն առաքվեց երկու հրեշտակներով հանդերձ, ովքեր փոխանակ հյուրերի` տվեցին Որդու ավետիսը (տե՛ս Ծննդ. ԺԸ 1): Եվ եթե մենք էլ պահենք ըստ կարողության, ապա Աստված մեզ մոտ ևս կգա` Իր Որդով ու Սուրբ Հոգով և բոլոր հրեշտակներով:

Մովսեսը քառասուն օր` գիշեր ու ցերեկ, պահեց և արժանացավ Աստծու տեսությանը և երկու քարեղեն տախտակներին:

Քառասնորդական պահքը երեք անգամ պահեց նաև Հեսուն, որոնցից երկուսը` Մովսեսի հետ, իսկ մեկը` հետո, և աշակերտելով Մովսեսին` հասավ Ավետյաց երկիրը: Նույնն անելով` մենք ևս Աստծու որդի ենք դառնում և արժանանում Վերին Երուսաղեմին:

Իսրայելի որդիներն անապատում քառասուն տարի շարունակ կերան մանանան, իսկ մենք պահքի օրերին վայելում ենք Աստվածային Գրքերի իմաստությունը, որովհետև Քառասնորդացից հետո ստանալու ենք մի երկիր, ուր բխում է կաթ ու մեղր, ինչպես և նրանք ստացան:

Սավուղը, Դավիթն ու Սողոմոնը քառասուն տարի թագավորեցին, և քառասնօրյա պահքով էլ մեր մարմինը, հոգին ու միտքը կթագավորեն պեսպես ստահակ ցանկությունների վրա, որոնք կործանում են մեր անձերը:

Ըստ Օրենքի` քառասուն անգամ մահակով հարվածում էին հանցավորին, իսկ մենք, հանցավոր լինելով, Քրիստոսի օրենքով քառասնօրյա պահքով ենք տանջվում և սրբվելով մտնում եկեղեցի` բարի գործերով:

Փրկիչը երեք անգամ, քառասուն օրերի միջոցով, մեզ Աստծու առջև կանգնեցրեց: Եվ այս երեք քառասուններով մեր երեք ծնունդներն են խորհրդանշվում, որոնցից առաջինը մարմնավոր ծնունդն է մորից, երկրորդը` հոգևոր ծնունդը` Ավազանից, երրորդը` հարությամբ ծնունդը` գերեզմանից: Տերը երեք անգամ մեզ ստեղծեց, որպեսզի լինենք առաջին ստեղծվածի նման:

Գրիգոր Աստվածաբանն ասում է. «Մեր երեք ծնունդներն էլ Քրիստոս Իրենով պատվեց` Իր ծննդյամբ, մկրտությամբ ու հարությամբ»: Նախ` Տերն Իր քառասնօրյա հասակում տաճար մտնելով` մեզ մաքրեց անեծքից ու ծննդական աղտեղություններից և մտցրեց տաճար` ընծայելով Հորը: Եվ մենք քառասնօրյա պահքով սրբվում ենք հոգու պղծություններից, ոչ թե տատրակներով, այլ Հիսուսի քաղցր խոսքով, և ընծայվում Տիրոջը: Տիրոջ` քառասնօրյա հասակում տաճար գալստյամբ` բոլոր հավատացյալներս ընծայվում ենք Հորը, ինչպես մարմնի անդամները միանում են գլխին` ըստ առաքյալի խոսքի. «Ամբողջ մարմինն իրար ամրորեն միացած` զանազան հոդերով, գլխին է միացած, որը Քրիստոս է» (հմմտ. Եփես. Դ 1516): Իսկ մենք քառասնօրյա պահքով մանկանում ենք չարի մեջ և մաքրված կանգնում Աստծու առաջ:

Երկրորդ` մկրտությունից հետո Տերը սատանայի դեմ մարտնչեց քառասնօրյա պահքով` որպես կցորդություն խաչի վրա կրած Իր չարչարանքների, որով ավազակը վերստին Դրախտ մտավ Նրա հետ, և թշնամին կործանվեց: Մենք նույնպիսի պահքով ենք հաղթում թշնամուն` նրան, ով կերակրի միջոցով մեզ հեռացրեց Կենաց ծառից: Հիսուսի մկրտությունից հետո քառասնօրյա պահքը նշանակում է նաև մեր վերստին ծնունդից մինչև մահ` տաժանելի կյանքի բոլոր օրերը մեծ սգով և տառապանքով անցկացնելը:

Երրորդ` հարությունից քառասուն օր հետո, առանց պահքի, քառասնօրյա վայելումով Տերը համբարձվեց, որպեսզի մենք քառասնօրյա պահքով սովորենք մտքով բարձրանալ և հարություն առնելով իբրև հարսանքավորներ` Նրա հետ նստենք երկնքում, ուր մտավ մեր Կարապետը և մեզ համար Աստծու առջև կանգնելով` մեզ էլ Իր հետ Աստծու առջև է տանում: Հարությունից քառասուն օր անց համբարձումը նշանակում է նաև հարությունից հետո մեր համբառնալն ամպերով` Տիրոջն ընդառաջ` ըստ Պողոսի խոսքի (տե՛ս Ա Թեսաղ. Դ 16):

Ինչո՞ւ Քրիստոս քառասուն օր ու գիշեր պահեց:

Քրիստոս Իր համար չպահեց, քանի որ անմեղ էր և դրա կարիքը չուներ: Պահեց ցույց տալու համար, որ Հին օրենքն ու մարգարեները և Նոր օրենքն ու Ինքը մեկմեկու հակառակ չեն, այլ համաձայն են միմյանց:

Սակայն Քրիստոսի և մարգարեների պահքի միջև զանազանություն կա: Մովսեսը պահեց Աստծու Խոսքի զորությամբ, Ով խոսեց նրա հետ Սինա լեռան վրա` Օրենքը ստանալու համար, Եղիան պահեց հրեշտակի տված կերակրի զորությամբ, որպեսզի գնա առ Աստված` դեպի Քորեբ լեռը (տե՛ս Գ Թագ. ԺԹ 78), իսկ Քրիստոս պահեց Իր զորությամբ, և այդ պատճառով էլ սատանան չգնաց փորձելու Մովսեսին ու Եղիային և նրանց համար չասաց, թե Աստծու որդիներ են, քանզի ստուգապես գիտեր, որ մարդիկ են, իսկ Քրիստոսի պարագայում տարակուսում էր: Եվ Քրիստոս պահքով ցույց տվեց Իր Աստվածությունը, իսկ քաղցելով` մարդկությունը:

Մեղքով ապականված աշխարհն Աստված մաքրեց քառասնօրյա անձրևով ու ջրհեղեղով, և քանի որ մարդն էլ մի աշխարհ է, դրա համար քառասնօրյա պահքով ու արտասուքով պիտի մաքրվի մեղքերից:

Քրիստոս քառասուն շաբաթ բնակվեց Կույսի արգանդում, քառասուն ամիս քարոզեց աշխարհի վրա և քառասուն ժամ մնաց մեռածների հետ: Չնայած որ Նրա Մարմինը երեսուն ժամ մնաց գերեզմանում, իսկ հոգին` երեսուներեք ժամ դժոխքում, սակայն մինչև հարության օրվա լուսաբացին երևալը Նա մեռածների հետ էր համարվում, և դրա համար քառասուն ժամ է ասվում:

Պահքի առանձնահատկությունները

Քառասնորդաց պահքը վեց առանձնահատկություններ ունի: Նախ` փակվում են Եկեղեցու դռները15, երկրորդ` պատարագ չի մատուցվում և Ավետարան չի ընթերցվում, բացի շաբաթ և կիրակի օրերից, երրորդ` ընթերցվում են հին մարգարեությունները, չորրորդ` Հոգեհանգստյան կարգ չի կատարվում, հինգերորդ` տոներ չեն տոնվում, վեցերորդ` փոխվում է նաև ժամերգության կարգը:

Քառասնորդաց պահքի ընթացքում փակվում է եկեղեցու դուռը, և դռան առջև ենք աղոթում` երեք պատճառներով: Նախ` որ Եկեղեցին Դրախտի օրինակն է, և երբ մարդը մեղքի պատճառով արտաքսվեց Դրախտից, Դրախտի դուռը փակվեց հրեղեն սերովբեներով ու բոցեղեն քերովբեներով, մինչև Տերը խաչի միջոցով բացեց դուռն ավազակի համար` ասելով. «Ճշմարիտ եմ ասում քեզ, այսօր Ինձ հետ Դրախտում կլինես» (Ղուկ. ԻԳ 43): Նույնպես և մենք մեր մեղքերի պատճառով եկեղեցուց դուրս ենք մնում մինչև Քրիստոսի խաչվելն ու հարությունը:

Երկրորդ` Նոյան տապանը եկեղեցու օրինակն է. աղոթասրահը, որը համապատասխանում է տապանի ներքնատանը, ժողովրդի տեղն է. ատյանը, որը համապատասխանում է տապանի միջին մասին` սարկավագների ու դպիրների տեղն է. բեմը, որը համապատասխանում է տապանի վերին մասին` քահանաների տեղն է, իսկ սուրբ Սեղանը պատարագներ մատուցելու տեղն է: Եվ ինչպես տապանաբնակներն այնտեղ մի տարի կերակրվեցին, այդպես էլ այստեղ Քրիստոսի Մարմնով ու Արյամբ մենք ենք կերակրվում: Եվ ինչպես այնտեղ հավաքված էին բոլոր տեսակի գազաններից ու անասուններից, այդպես էլ այստեղ հավաքվել են և՛ գազանաբարո մարդիկ, և՛ գառնուկի նման անմեղներ, և հավաքվածները չեն մեղանչում միմյանց նկատմամբ` ըստ հետևյալ խոսքի. «Ցուլն ու առյուծը միասին պիտի սնվեն» (Եսայի ԺԱ 6): Նոյը տապանի միջոցով փրկեց կենդանիներին ջրհեղեղից, իսկ Քրիստոսի կառուցած Եկեղեցին այս աշխարհի ծովում փրկում է մեր հոգին մեղքերի ջրհեղեղից: Եվ ինչպես այն ժամանակ յոթ օր փակվեց դուռը, և այլևս ոչ ոք ներս չմտավ, և այնուհետև անձրևը սկսվեց, այստեղ նույնպես յոթ շաբաթ փակվում է դուռը, և ոչ ոք ներս չի մտնում, որից հետո կորչելու են մեղավորները հրեղեն անձրևով, ինչպես Դավիթն է ասում. «Մեղավորների վրա որոգայթ, հուր և ծծումբ կտեղա, փոթորկի շունչն է նրանց բաժակի բաժինը» (Սաղմ. Ժ 7):

Երրորդ` բորոտներն ըստ Հին օրենքի յոթ օր բանակից դուրս էին մնում և ապա հանդերձները լվանալով ու արյան պատարագներով քահանայի միջոցով սրբվելով` մտնում բանակ: Բորոտ նշանակում է մեղավոր, ով զանազան մեղքերով գարշելի եղավ: Եվ մենք այս օրինակով, փոխանակ նախկին յոթ օրերի, յոթ շաբաթ եկեղեցուց դուրս ենք մնում, ապա քահանայի առջև խոստովանելով` լվանում ենք մեր մեղքերը և ճշմարիտ Գառան` Քրիստոսի Արյամբ սրբվում ու մտնում եկեղեցի:

Երկրորդ առանձնահատկություն` պատարագ չմատուցելու վերաբերյալ:

Սուրբ հայրերը կանոն կարգեցին, որ Քառասնորդաց պահքի օրերին պատարագ չմատուցվի, բացի շաբաթ և կիրակի օրերից, որովհետև այս օրերին ապաշխարության մեջ ենք և Եկեղեցուց դուրս, հետևաբար` չենք կարող Քրիստոսին պատարագել:

Դարձյալ` քանի որ Քրիստոս նախ պահեց այս քառասունքը և հետո եկավ Վերնատուն ու պատարագվեց, նույնպես և մենք` նախ պահում ենք Քրիստոսի հետ և ապա` թշնամուն հաղթելուց հետո, պատարագում Քրիստոսին:

Նաև Ավետարան չի ընթերցվում, որովհետև Քրիստոս մկրտությունից հետո նախ քառասուն օր պահեց և ապա՛ քարոզեց Ավետարանը: Այսպես և մենք. նախ պահում ենք, ապա` Զատկից առաջ, ըստ կարգի, սկսում ընթերցել Ավետարանը:

Իսկ երրորդ առանձնահատկությունն այն է, որ ընթերցում ենք հին մարգարեների գրքերից ընթերցվածներ: Ինչպես Մովսեսը, քառասուն օր պահելով լեռան վրա, Աստծուց Օրենքը վերցրեց և սովորեցրեց ժողովրդին, այդպես էլ մենք քառասնօրյա այս պահքի ընթացքում կարդում ենք Հին օրենքը:

Իսկ ընթերցվածները երկու կարգի են: Մեկը մեծ կարգն է` ապաշխարության համար, որը սահմանեց Հակոբոս Տյառնեղբայրը, մյուսը փոքր կարգն է, որը հետագայում սուրբ Կյուրեղ Երուսաղեմացի հայրապետը սահմանեց որպես խրատ երաեխաներին, ովքեր մկրտվում էին Ավագ հինգշաբթի օրը: Այսպես և մենք` մեծ կարգն ընթերցում ենք մահացու մեղքերի ապաշխարության համար և Ավագ հինգշաբթի օրվա երրորդ ժամին արձակում ստանում, իսկ տասներորդ ժամին լվանալով ոտքերը` սրբվում նաև ներելի մեղքերից:

Չորրորդ` հոգեհանգստյան կարգ չենք կատարում մինչև Ղազարոսի հարության օրը, հետևյալ պատճառներով: Նախ որ մենք` ողջերս, ապաշխարության մեջ ենք և Աստծուց արտաքսված` չենք կարող մահացածների համար միջնորդել ու բարեխոսել:

Դարձյալ` վեցշաբաթյա պահքը խորհրդանշում է վեց դարերը, երբ Քրիստոսից առաջ բոլոր ննջեցյալները` և՛ արդարները, և՛ մեղավորները, դժոխք էին իջնում: Եվ Ղազարոսի տոնը նշանակն է Քրիստոսի գալստյան, Ով եկավ ու ազատեց հոգիները դժոխքից: Եվ ինչպես Ինքը` Քրիստոս, հարություն տվեց Ղազարոսին մեռելներից, այնպես էլ գերեզմանների վրա Ավետարան է ընթերցվում, որպեսզի մեծ հարության ժամանակ Տերը նաև նրանց արժանացնի Իր ձայնը լսելուն:

Հինգերորդ առանձնահատկությունն այն է, որ այս պահքի օրերին տոներ չենք կատարում: Որովհետև տոնն ուրախություն է` ինչպես հոգու, այնպես էլ մարմնի, դրա համար էլ, երբ տոնում ենք, ուրախանում ենք և՛ հոգով, և՛ մարմնով: Իսկ պահքը սուգ է և ապաշխարություն` մեր գործած հանցանքների համար. չորեքշաբթի օրը Եվայի հանցանքների, ուրբաթը` Ադամի, իսկ շաբաթվա մյուս օրերը` մեր հոգու, մտքի ու մարմնի մեղքերի համար: Դարձյալ` քանի դեռ պահքի մեջ ենք, ապաշխարության մեջ ենք, արժանի չենք տոներ կատարելու, բայց երբ ապաշխարությամբ քավում ենք մեր մեղքերը, արժանանում ենք տոնելու և՛ տերունական, և՛ սրբոց տոները:

Իսկ շաբաթ օրը տոնում ենք մարտիրոսների տոները, որովհետև ուրբաթ օրը նրանք չարչարանակից եղան Քրիստոսին, այդ պատճառով էլ շաբաթ օրը հանգստանում են Քրիստոսի հետ: Կիրակի օրը Քրիստոսի հարության տոնն ենք տոնում, և, ըստ սուրբ հայրերի կանոնի, այս երկու օրը պատարագ է մատուցվում:

Վեցերորդ առանձնահատկությունը ժամակարգության փոփոխությունն է: Ասենք, որ կարգը չի փոխվում, այլ ավելանում են որոշ սաղմոսներ ու երգեր, և որոշ բաներ էլ պակասում են:

Իսկ եթե ասեն, թե ինչո՛ւ է միայն մի քահանա ներսում, և ինչո՛ւ է միայն նա արժանանում պատարագելու Քրիստոսին, ապա ասենք, որ սա կատարվում է երեք պատճառով: Նախ` որովհետև երբ մարդը հանցանք գործեց, մարդկային բնությունն այլևս արժանի չեղավ խոսակցելու Աստծու հետ, այնժամ Նա Իր մեծ խնամակալությամբ ընտրում էր որևէ մեկին և նրա միջոցով խոսում մարդկանց հետ` տալով օրենք կամ պատգամ, որպեսզի մարդիկ ամենևին չզրկվեն բարիքներից: Ինչպես օրինակ` միայն Նոյին պահեց տապանում և խոսեց նրա հետ: Նաև միայն Մելքիսեդեկին ընտրեց քահանա, ինչպես և միայն Աբրահամին ընտրեց և ուխտ դրեց նրա հետ: Եվ միայն Մովսեսին հանեց լեռն ու նրա միջոցով էր խոսում ժողովրդի հետ: Նույնպես և այլ մարգարեների էր ընտրում` յուրաքանչյուրին իր ժամանակին: Այսպես և այստեղ մի քահանայի միջոցով է գործում մեր հաշտարար փրկությունը:

Երկրորդ` ինչպես հնում միայն քահանայապետն էր մտնում սրբարան ու քավություն գործում, իսկ ժողովուրդը մնում էր դրսում, այդպես էլ այժմ մի քահանան է տաճարում քավում մեր բոլորի մեղքերը, որ դրսում ենք կանգնած:

Երրորդ` որովհետև միայն մեր Քահանայապետը` Քրիստոս, մտավ վարագույրի ներքին կողմը` մեզ համար Հայր Աստծու առջև կանգնելով, իսկ մեզ խոստացավ այս կյանքից հետո` համընդհանուր հարության ժամանակ, արժանացնել դրան: Այսպես և այս քահանան է միայն արժանացել Քրիստոս Քահանայապետի օրինակով մտնելու վարագույրի ներքին կողմը, մինչ մենք բոլորս կարժանանաք մտնելու արքայության Եկեղեցին, Քրիստոսի հարությամբ, որը բոլորիս փրկության համար է:

Պահքի ժամանակը

Այժմ տեսնենք, թե ինչ պատճառով գարնանը նշանակվեց պահքը: Նախ` որովհետև սա վերազարթոնքի ժամանակն է, երբ կենդանանում է երկիրը, որ մեռած էր կարծվում: Սա նշանակում է, որ մենք` մեղքերում մեռածներս, ապաշխարության ու պահքի միջոցով վերստին կենդանանում ենք Քրիստոսի շնորհներով, որոնք իջնում են մեզ վրա:

Երկրորդ` ծաղկունքի ժամանակն է, որովհետև բույսերն ու ծառերն այս ժամանակ են կանաչում: Նույնպես և մենք այս ժամանակ ենք նորից դալարում և պարկեշտ վարքի կանաչությունը հագնում:

Երրորդ` սա նորոգման ժամանակն է, որովհետև երկիրը նորոգվում է բույսերով ու խոտերով, ծաղիկներով, ծառի տերևներով ու նորաբողբոջ ոստերով: Նույնպես և մենք` մեղքերով հնացածներս ենք նորոգվում պարկեշտ վարքով ու զարդարվում առաքինության զանազան ծաղիկներով, ինչպես առաքյալն է ասում. «Ձեր մտքի նորոգությամբ նորոգվեցեք» (Հռոմ. ԺԲ 2):

Չորրորդ` սա հղիության ժամանակն է, և ինչպես այս ժամանակ կենդանիները ծննդաբերում են, այդպես էլ մենք ապաշխարության ու պահքի միջոցով հղանում ենք ու ծնում մեր հոգու փրկությունը` ըստ այս խոսքի. «Տեր, որ Քո սիրելին ենք, Մենք, Քո երկյուղից հղիցանք երկունքով բռնվեցինք, ծնեցինք ու երկրի վրա ստեղծեցինք փրկության Քո ոգին» (Եսայի ԻԶ 17-18):

Հինգերորդ` ժամանակն է բույն շինելու, որովհետև այս ժամանակներում թռչունները բույն են շինում ու շտապում ձագուկներ ունենալ: Նույնպես և մարդկանցից սրբերը` բարձրաթռիչ մտքով ու հույսով չարչարվեցին` երկնքում բույն և բարության ձագեր ունենալու` ըստ Դավթի խոսքի. «Այնտեղ երկնքի թռչունները ձագ կհանեն, և արագիլի բույնը նրանց ապաստարան կլինի» (Սաղմ. ՃԳ 17):

Վեցերորդ` մաքրության ու սպեղանու ժամանակն է, որովհետև այս ժամանակ է մաղձը սկսում գոյանալ, հետևաբար և այս ժամանակ է հեշտ այն մաքրել ու դուրս հանել: Նույնպես և մեր մեջ այս ժամանակ է մեղքերի ախտը սկսում գոյանալ` մղված աշխարհի ցանկություններից, ինչի պատճառով այժմ այն պետք է լուծարել զղջումով ու խոստովանությամբ և մեզանից իսպառ դուրս վանել:

Յոթերորդ` սա ժամանակն է շահի ու առևտրի. ինչպես այս ժամանակ հողի մշակներն ու ծովայիններն առևտրի են գնում, նույնպես և մենք ենք վարվում: Որովհետև ապաշխարության Քառասնորդաց պահքով արդարներն իսկապես առևտուր են անում և գնում ու շահում են Երկնքի արքայությունը:

Ութերորդ` ժամանակն է ճամփորդությունների և ուխտագնացությունների, որովհետև այս ժամանակ մարդիկ այցելում են եկեղեցիներ ու սրբերի շիրիմներին: Նույնպես և սրբերն այժմ մտքով երկրից երկինք են ելնում ու շտապում Դրախտ հասնել, ինչպես Դավիթն է ասում. «Երանի այն մարդուն, որի օգնությունը Քեզանից է, և որը մտքում դրեց ելնել տրտմության հովտից այն վայրը, ուր ուխտ արեց»:

Իններորդ` սա ժամանակն է քաղհան անելու և ծառերն էտելու, այսինքն` այգիների ու ծառերի ավելորդը հատելու: Նույնպես և մենք պետք է մեր ավելորդ սովորությունները հատենք և ողորմությամբ մեր ունեցվածքն աղքատներին բաշխենք, ինչպես ասվում է. «Ծաղիկները երևացին մեր երկրում, էտելու ժամանակը հասավ» (Երգ Բ 12):

Տասներորդ` սա ժամանակն է լալու և արտասվելու, որովհետև այս ժամանակ էտված այգիներն արտասուք են թափում: Ժամանակն է նաև մեր արտասուքի, որովհետև ապաշխարության ժամանակ պետք է զղջման արցունքներ թափել` որպես արտասվող այգի, ինչպես Դավիթն է ասում. «Ամեն գիշեր հեծեծանքով լվացի մահիճն իմ և իմ արտասուքով անկողինս թրջեցի» (Սաղմ. Զ 7):

Ժամանակն է սերմեր ցանելու և ոստեր պատվաստելու: Իսկապես Քառասնորդաց պահքը ժամանակն է քարոզության ու Կենաց Խոսքի սերմերը ցանելու և բարի, շիտակ խորհուրդներ մարդկանց սրտերում բարի շիտակ խորհուրդներ պատվաստելու, որովհետև միայն այսպես կարող ենք բարի գործերի պտուղներ բերել, ինչպես Հակոբոսն է ասում. «Դեն գցելով ամենայն աղտեղություն ու չարիքի ավելցուկ` հեզությամբ ընդունեցեք ձեր մեջ սերմանված խոսքը, որը կարող է փրկել ձեր հոգիները» (Հակոբ Ա 21):

Ժամանակն է ցողի և անձրևների, որովհետև այս ժամանակ ելնում են տարափաբեր աստղերը և ոռոգում երկիրն անձրևներով: Ժամանակն է պատգամների ու քարոզության ցողը սիրով ընդունելու մեր սրտի մեջ ու քաղցրապես ոռոգվելու: Ժամանակն է աստղերի անձրևներով, այսինքն` սրբերի օրինակով հողը, այսինքն` մեզ, մեր խղճմտանքով ոռոգելու` ըստ այն խոսքի, թե. «Իմ խոսքը թող ընկալվի իբրև անձրև, Իմ պատգամներն իջնեն իբրև ցող, իբրև սեզի վրա տեղացող անձրև ու խոտի վրա տեղացող տեղատարափ» (Բ Օրենք ԼԲ 2):

Դարձյալ` ժամանակն է գոհության ու օրհնության, որովհետև այս ժամանակ հավքերը, որ ձմռանն ասես մեռած էին, քաղցրաձայն երգում են ու դայլայլում: Եվ այժմ վայելչապես ժամանակն է հոգևոր երգերի` թողության հույսով, և խղճմտանքի մաքրության համար բերկրելու` հավքերի օրինակով երգելով ու դայլայլելով, ինչպես Եսային է ասում. «Ուրախանալու է քո առաջ, ինչպես հնձի ժամանակ են ուրախանում և կամ ավար բաժանելիս» (Եսայի Թ 3): Դարձյալ` հավքերը, այսինքն` հրեշտակները, ուրախ են լինում մեղավորի դարձի համար ու հրճվում, ինչպես ասում է Ղուկասը. «Աստծու հրեշտակների առջև այսպիսի ուրախություն կլինի մեկ մեղավորի համար, որն ապաշխարում է» (Ղուկ. ԺԵ 10):

Պահքի օգուտը

Կերակրի պահքը բազում օգուտներ ունի, եթե սա սրբությամբ է կատարվում: Նախ` պահքով հաղթում ենք սատանային, ինչպես սովորեցնում է Ավետարանը. «Այս տեսակն ուրիշ բանով չի ելնի, եթե ոչ ծոմապահությամբ ու աղոթքով» (Մարկ. Թ 28): Երբ դիվահար պատանուն առաքյալների մոտ տարան, նրանք չկարողացան բժշկել: Ապա տարան Քրիստոսի մոտ, և Նա հարցրեց պատանու հորը, թե որքա՞ն ժամանակ է անցել այն օրից, երբ այդ նրան պատահեց: Եվ հայրը պատասխանեց, թե մանկությունից շատ անգամ չար ոգին պատանուն գցում էր կրակի ու ջրի մեջ, որպեսզի կործանի:

Սրանից իմանում ենք, որ երբ դևը նոր է մտնում մարդու մեջ և գործել տալիս մահացու մեղքեր, դեռևս կարելի է բժշկել, բայց երբ դևը մանկությունից է մարդու մեջ և սովորեցրել է նրան մեղքեր գործել, մարդը դժվարությամբ է բժշկվում, դրա համար էլ առաքյալները չկարողացան հանել դևին: Միայն աստվածային զորությամբ կարելի է այս դևին հանել, որը մարդուն գցում է ջուրը, այսինքն` խոնավ ցանկությունների մեջ, և կրակը, որը կործանարար բարկությունն է: Իսկ պահքով ու աղոթքով դուրս են ելնում թե՛ հին և թե՛ նոր դևերը: Որովհետև երբ անառիկ բերդում սպառվում են կերակուրները, բերդը հեշտությամբ հանձնվում է: Նաև երբ մեծ է հրդեհը, սակայն վառելանյութը քիչ է, կրակը մարում է:

Արդ` կարծեք սատանան մարդու սրտում մեղքերից շինված բերդ է, ուր վառվում է ցանկությունների սերը, սակայն երբ պահքով պակասեցնենք կրակը, նրան շուտով կհաղթենք: Վարդապետներն ասում են, որ ինչպես օձի թույնը մարդ է սպանում, այդպես էլ անոթի մարդու թուքն օձ է սպանում: Արդ` եթե մարդու թուքը սպանում է զգալի օձին, ապա որչափ առավել այն կսպանի իմանալի օձին` սատանային:

Պահքը նաև ողջախոհության օգնականն է, իսկ որովայնամոլությունը նպաստում է բղջախոհությանը: Բժիշկներն ասում են, որ բնությունը հույժ իմաստուն է, և երբ մարդ կերակուր է ընդունում, դրանով նախ մարմինն է սնվում, ապա ավելորդն ուղղվում է դեպի ծննդական անդամները և դրանք զորացնում: Դրա համար, երբ շատ ենք ուտում, շատանում է ծննդական մասում սնուցողական զորությունը, և այդժամ զորանում է բղջախոհությունը: Իսկ երբ քիչ ենք ուտում և պահեցող ենք, կերակուրը միայն բավականացնում է մարմինը սնելուն, որից բղջախոհությունը նվազում է:

Դրա համար ձմռանը թռչունները ողջախոհ և անծնունդ են, քանի որ կերակուրը քիչ է, իսկ գարնանը, երբ եղանակը տաքանում է, և կերը` շատանում, սկսում են բույն շինել ու ձագ հանել և այլևս ողջախոհ չեն: Ինչպես հուրը բորբոքվում է փայտից ու յուղից, այդպես ցանկությունները բորբոքվում են կերակուրներից: Եվ ինչպես այն առարկաներով, որոնցով ավելանում են կրակի բոցերը, կրակ մարելը հիմարություն է, նույնպես և հիմարություն է ցանկությունները որկրամոլությամբ մարելը:

Քանի դեռ Եվան պահքի մեջ էր, կույս էր, իսկ երբ կերավ արգելված պտուղը, կորցրեց իր կուսությունը: Հետևաբար պահեցողությունը նպաստում է կուսությանը, իսկ ուտելը` ցանկություններին:

Նաև կերակրից զանազան հիվանդություններ ու ցավեր են լինում: Երբ սկզբում` մինչև Նոյը, մարդիկ պահեցող էին, ոչ միս էին ուտում ոչ էլ գինի խմում, այլ միայն պտուղներ, հույժ երկարակյաց էին և ապրում էին մոտ ինը հարյուր տարի, բայց հետո, երբ ավելացան կերակուրները, և հաց ու միս կերան ու գինի խմեցին, կարճ կյանք ունեցան: Մարդն ուտելով ելավ Դրախտից, իսկ պահքով Երկնքի արքայություն կգնա:

Այն փորձությունների մասին, որին հանդիպում է մարդը պահքի օրերին

Քրիստոնյաների Թագավորն ու Զորավարը Քրիստոս է, Ով գնաց պատերազմելու սատանայի դեմ և հաղթեց նրան` քառասուն օր ու քառասուն գիշեր պահելով: Դրա համար մենք պարտավոր ենք գնալ Քրիստոսի հետ և պահքով հաղթել սատանային` հաղթահարելով նրա փորձությունները:

Պետք է իմանալ, որ սատանան առավել փորձում է հավատացյալներին, քան անհավատներին: Սա հաստատում են Հին ու Նոր Կտակարանները: Քանի դեռ հրեաները ծառայության մեջ էին Եգիպտոսում, սակավ էին տանջվում սատանայի կողմից, իսկ երբ դուրս ելան ծառայությունից, բարկացան եգիպտացիները և որոշեցին նրանց ետ դարձնել դեպի ծառայություն, սակայն չկարողացան այդ անել ու խորտակվեցին Կարմիր ծովում:

Այսպես` քանի դեռ անհավատն անհավատության մեջ է, և մեղավորը` մեղքերի, սատանան նրանց չի նեղում, քանի որ գերի են իր ձեռքում: Սակայն երբ կամենում են հեռանալ մեղքերից, այնժամ բազում նեղություններ է բերում նրանց: Երբ մեղավորը փախչում է նրա ձեռքից և գնում դեպի ճշմարիտ հավատը, այնժամ սատանան նրան հետապնդելով ավելի է բարկանում, բայց երբ մեղավորն արտասուքով և ապաշխարությամբ քավում է իր մեղքերը, սատանան խեղդվում է արտասուքի ծովում:

Ավետարանը հաստատում է, որ քանի դեռ Քրիստոս չէր մկրտվել, սատանան Նրան չէր փորձում, բայց երբ Նա մկրտվեց և պահք պահեց, սատանան սկսեց Նրան փորձել: Այստեղից հայտնի է դառնում, որ սատանան առավել պատերազմում է հավատացյալների ու առաքինիների դեմ, քան անհավատների ու մեղավորների: Եվ հայտնի է, որ մկրտությամբ, քահանայությամբ և կամ միայնակեցությամբ շնորհներ ստանալուց հետո է, որ փորձիչն առավել է մարտնչում ստացողի հետ:

Աստված թույլ է տալիս այս ամենը, ինչպես և Քրիստոսի համար թույլ տվեց մկրտությունից հետո: Վարդապետներն ասում են, որ դա չորս պատճառով է: Նախ` որպեսզի մարդը չենթադրի, թե իր բարի գործերի համար ընդունեց շնորհները, այլ իմանա, որ դրանք Աստծու պարգևն են, և չհպարտանա:

Երկրորդ` որպեսզի նրա սերն առավել ջերմանա Քրիստոսի հանդեպ: Երրորդ` որպեսզի սովորի պատերազմել թշնամու դեմ և ոչ միայն Աստծու ողորմությամբ, այլև արդարությամբ ընդունի հաղթական պսակը: Չորրորդ` որպեսզի թշնամին իմանա, որ ինքը պարտվում է ոչ միայն Քրիստոսից, այլև Նրա մարմնի անդամներից, որոնք իրեն հաղթում են Քրիստոսի զորությամբ:

Հորդորակ

Արժե և մեզ գնալ դեպի ճշմարտությունը և Օրենքով ու մարգարեություններով Աստծու վկայած սուրբ ու խորհրդական այս պահքի օրերին հավատով ու պարկեշտությամբ, առանց նվազեցնելու պահել և սպասել մեր մեծ ու ճշմարիտ Քահանայապետի` Հիսուս Քրիստոսի մահվանը, որով ազատվելով` արժանանում ենք Վերին քաղաքին, որի դուռը պահքն է:

Եվ անհնար է ավելի շուտ, քան Քրիստոսի մահն ու Նոր Ուխտի Իր Արյունը, փրկության հասնել` խափանելով պահքը: Այսպես վարվողները Աստծու Որդուն արհամարհում են և Նոր Ուխտի Արյունը խառնակ են համարում, իսկ ճշմարիտ պահողները սուրբ երեկոյան պիտի լսեն Քրիստոսից. «Այս է Նոր Ուխտի Իմ Արյունը, որ ձեզ և շատերի համար է թափվում` իրենց մեղքերի թողության համար» (Մատթ. ԻԶ 28), որն ասվեց Խորհրդավոր ընթրիքի երեկոյին: Եվ սա այն նույն Արյունն է, որովհետև չասաց «հեղվեց», այլ «հեղվում է», այդ պատճառով էլ մարգարեն կանխատես խոսքով կնքում է, թե` «Դու արյամբ կնքված ուխտի համար պիտի արձակես Քո գերիներին իրենց անջուր գբից» (Զաքար. Թ 11):

Մարգարեն վկայում է, որ միայն Քրիստոսի Արյամբ կարձակվեն կապվածները, ովքեր մեղքերի մեջ են, կլուծարվեն անեծքները, կխափանվի մահը, և դրանում է պահքի լրումը:

Արդ` եթե նրանք ունեն այլ քահանայապետ, ում ապավինում են ու նրա մահվանը սպասում, կամ եթե նույնիսկ նկատի ունեն Քրիստոսին և ցույց են տալիս, թե նախապես կամ հետո կրկին պիտի մահանա նրանց համար, ապա պետք է ասել, որ այդպես չէ: Եվ իրոք այդպես չէ: Նաև դաժանություն է կերակրի մի փոքրիկ ցանկության պատճառով զրկվել փրկությունից:

Լսի՛ր թե ինշ է ասում առաքելական խրատը. «Ուտելիքի համար Աստծու գործը մի՛ քանդիր» (Հռոմ. ԺԴ 20): Գրված է Աստծու Օրենքում. «Այն տղամարդը կամ կինը, ով Տիրոջը նվիրվելու մեծ ուխտ է անում, պետք է հրաժարվի գինուց և ոգելից խմիչքից, նա գինուց կամ ոգելից խմիշքից պատրաստված քացախ չպետք է խմի, խաղող ու չամիչ չպետք է ուտի իր ուխտի ամբողջ ընթացքում» (Թվեր Զ 25), իսկ եթե սխալվի, ապա նրա ուխտն ընդունելի չի լինի:

Որքա՜ն ավելի գերազանց է Նորը, քան Հինը: Հայտնի է, որ եթե որևէ մեկն անզգուշորեն կենցաղավարի սուրբ պահքի օրերին, գինով և ցանկալի կերակուրներով հանդերձ, մինչև Տիրոջ մահվան և հարության օրը, ապա այդպիսին անվարձ կմնա և պատժի տակ կլինի, եթե լիապես չկատարի իր ուխտը` ըստ Տիրոջ խոսքի, ինչպես որկրամոլները, ովքեր հանդգնելով վաճառում են աստվածային շնորհը` ինչքերն ավելի պատվելով, քան Աստծուն: Թող ոչ ոք չսխալվի. Աստված չի խաբվում, և հավատն էլ գնով չի վաճառվում:

Կան և այնպիսիները, ինչպես օրինակը` հարուստն աղքատ Ղազարոսի առակում, ովքեր ունեն Մովսեսին ու մարգարեներին, սակայն չեն կամենում լսել նրանց (տե՛ս Ղուկ. ԺԶ 29), որովհետև այդպիսիները մեր Տիրոջը` Հիսուս Քրիստոսին չեն ծառայում, այլ իրենց որովայնին: Արդ` նրանց միայն ամենակարող Քրիստոս կարող է ուղղել, իսկ մեզ համար այս է զարմանալի, թե ինչպես աստվածատուր Օրենքը պատկերվեց պահքի օրերի թվի չափով, որը պետք է պահել զգուշությամբ` առանց պաշտոն ու պատիվ մատուցելու որովայնին և առանց արհամարհելու Աստծու պատիվն ու պատվիրանները, որը զանց առնելու դեպքում, ըստ Օրենքի, Աստծուն ենք արհամարհում: Հետևաբար որկրամոլների համար ասվածը նրանց էլ է վերաբերում. «Նրանց աստվածն իրենց որովայնն է, և փառքը` իրենց ամոթը» (Փիլիպ. Գ 19), ովքեր չլսեցին Պողոսի (?) խրատները, թե` «Լավ է շնորհներով ամրացնել սիրտը և ոչ թե կերակրով» (Եբր. ԺԳ 9):

Որոնց համար ասում է նաև. «Լալով եմ ասում, որ շատերն ընթանում են որպես թշնամիներ Քրիստոսի խաչին» (Փիլիպ. Գ 18), այդպիսիները չեն կարող վերցնել Քրիստոսի խաչը` ըստ Փրկչի պայմանի, և հետևել Նրան. «Եթե մեկը կամենում է Ինձ հետևել, թող ուրանա իր անձը, վերցնի իր խաչը և գա Իմ ետևից» (Մատթ. ԺԶ 24), այլ հետևում են հրեական անաստված վարդապետությանը, որով կորան Հեղիի որդիները, և Իսրայելն էլ մատնեցին կործանման, իսկ Տապանակը` գերության (տե՛ս Ա Թագ. Դ 17):

Այդպիսիներն ամեն ինչ ծառայեցնում են որովայնի պետքերին և Սուրբ Գրքից վկայություններ են փնտրում իրենց ծույլ ու մեղկ վարքը արդարացնելու համար և չեն դադարում տարուբերվելուց` իրենց ու իրենց հետևորդների անձերին կորուստ պատճառելով:

Բայց դու, որ Քրիստոսի աշակերտն ես և սիրողը Ճշմարտության, եկ հնից նորի՛ն փոխվիր և տե՛ս սուրբ առաքյալների և վարդապետների ավանդածը, որոնց կյանքն ամբողջովին պահք է եղել, և որոնց գլխավորը` Պետրոսը, լոռով` խոնավ տեղերում աճող խոտաբույսով էր հոգում իր կարիքները: Իսկ Պողոսն իր մասին ասում է. «Բազում անգամ եղա առանց մի պատառ հացի» (Բ Կորնթ. ԺԱ 27): Եվ սա ոչ թե ավելորդ կերակրի մասին է ասում, որից ամբողջովին հրաժարվել էր, այլ կարևոր և հարկավոր, որի մասին մեկ այլ դեպքում ևս վկայում է. «Այս տասնչորսերորդ օրն է, որ դուք, քաղցած, սպասումով եք անցկացնում և դեռ ոչինչ չեք կերել» (Գործք. ԻԷ 33): Արդ` երանելի առաքյալները միաբերան այս պահքը քարոզեցին, որը Մովսեսն ու Եղիան էին սկզբնավորել, և այդ նույն Հոգով նաև Հովհաննեսը պահեց, և այս պահքը պահելը Փրկչով ամբողջացվեց:

Արդ` գիտենք մեր փրկությունը և սատանայի պարտությունը, որ հպարտանալով ելավ բարձունքը և գողի չարությամբ մեզ գերեց ու բնակեցրեց երկրի վրա` փոխանակ Դրախտի: Արդ` քանի դեռ երկրի վրա ենք ու մարմնի մեջ, հալածվում ենք խավարասեր բանսարկուի կողմից և հոգով ու մարմնով վիրավորվում մեղքերի ախտից, պետք է ամեն տարի, նույն ժամանակին, կատարենք պահքի մեր փրկության նույն խորհուրդը:

Պահենք այս քառասնօրյա պահքը, որպեսզի հրեղեն անձրևները մեզ չմաշեն, ինչպես «բարկության անձրևը», որ պիտի ողողի մոլորեցնողներին (տե՛ս Եզեկ. ԺԳ 13), ինչպես որ Նոյի ժամանակների քառասնօրյա անձրևները խորտակեցին մեղավորներին:

Չծուլանանք մենք ևս ու պահենք, որպեսզի փորձառություն ու հեզություն ձեռք բերենք և չարժանանանք անասելի բարկությանը: Նաև ծոմաջան աշխատությամբ և շարունակ ընթերցումներով զգուշավոր լինենք Ավագ շաբաթվա օրերին:

 

ՊԱՀՈՑ ԿԻՐԱԿԻՆԵՐԻ ԽՈՐՀՈՒՐԴԸ

 

Պահոց օրերի երեքսրբյանն է. «Սուրբ Աստուած, սուրբ և հզօր, սուրբ և անմահ, որ խաչեցար վասն մեր, ողորմեա՛ մեզ»:

Մեծ պահքի յոթ շաբաթները արարչական յոթ օրերի և այս կյանքի յոթ դարերի կատարյալ տիպն են: Այս պատճառով, ըստ Հակոբոս Տյառնեղբոր և Կյուրեղ Երուսաղեմացու կազմած ընթերցվածների, որոնք ոսկյա շղթայով` սքանչելի ու հիանալի համեմատություններով, կապված են միմյանց, Աղուհացի կիրակիներից յուրաքանչյուրն իր խորհրդի շարունակությունն է գտնում հաջորդ կիրակի օրվա ընթերցվածներում:

Այս ընթերցվածները, բացահայտելով արարչական օրերի և այս կյանքի որպիսությունը, մեզ վարդապետում են զղջմամբ հեռանալ չարից ու դառնալ առաջին բարուն, որը կորցրեցինք մեր անհնազանդության պատճառով:

 

ԲՈՒՆ ԲԱՐԵԿԵՆԴԱՆ

Առաջին կիրակի

 

Մեծ պահքի առաջին կիրակին ունի արարչության առաջին օրվա ու այս կյանքի առաջին դարի խորհուրդը և կոչվում է «Բուն բարեկենդան»: Ինչպես Դրախտում, մինչև անհնազանդությունը, «առաջին պատմուճանով» զարդարված նախաստեղծները ճաշակում էին Եդեմի անուշահամ պտուղները և ուրախանում հրեշտակների հետ, այդպես էլ այսօր Եկեղեցու զավակները, զարդարված Աստծու օրենքներով և ճաշակելով Աստծու պատվիրանները, ցնծում են և հոգևոր օրհնություններ վերառաքում:

Բուն բարեկենդանի նախորդ օրը` երեկոյան ժամերգությանը, վարագույրով ծածկում են եկեղեցու բեմը, որը խորհրդանշում է Ադամի արտաքսումը Դրախտից, և այնուհետև` մինչև Ծաղկազարդ, Ավետարանը չի համբուրվում և «Հաւատամքի» ու «Կեցոյի» ժամանակ չի բարձրացվում` ի տես ժողովրդին:

Եկեղեցու խորհուրդները նման են ծածկված գանձի, և ով փնտրի, նա կգտնի այն ու կհանի հին ու նոր մեկնություններ` համաձայն Տիրոջ խոսքի. «Երկնքի արքայությանն աշակերտած ամեն մի օրենսգետ նման է տա նուտեր մարդու, որ իր գանձերից հանում է նորն ու հինը» (Մատթ. ԺԳ 44, 52): Սա ճիշտ է նաև բարեկենդանի խորհրդի համար, որը պահքի սկիզբն է:

Ինչպես մենք այսօր ստանում ենք պահքի պատվիրանը մարգարեներից, առաքյալներից ու ավետարանիչներից, այդպես էլ առաջին մարդը պատվիրան ստացավ Տիրոջից Դրախտում. «Դրախտում ամեն ծառի պտուղներից կարող եք ուտել, բայց բարու և չարի գիտության ծառից մի՛ կերեք» (Ծննդ. Բ 16-17): Եվ ըստ այդ օրենքի` ամեն ծառից ուտելը խորհրդանշում է բարեկենդանը, իսկ մեկից չուտելը, որը Դրախտի մեջտեղում է, խորհրդանշում է պահքը, որը Բուն բարեկենդանի և Զատկի մեջտեղում է:

Սուրբ հայրերն ավանդում են, որ բարեկենդանը Դրախտի փափկության օրինակն է, իսկ նրանում եղող ծառերն ու բողբոջները` Եկեղեցու զավակների օրինակը: Կենաց ծառը, որը Դրախտի մեջտեղում է, Քրիստոսի օրինակն է Եկեղեցում, իսկ պտղաբեր ծառերն ու զանազան երփներանգ, անուշահոտ բույրով ծաղիկները առաքյալներն են, մարգարեները և ավետարանիչները, ինչպես նաև Եկեղեցու սուրբ վարդապետները, ովքեր փայլում են նոր զգեստներով: Նրանք Քրիստոսի անուշ բուրմունքն են` ըստ Պողոսի խոսքի. «Քրիստոսի անուշ բուրմունքն ենք Աստծու առջև» (Բ Կորնթ. Բ 15):

Արդ` Բուն բարեկենդանի ու Զատկի օրերը պահքի հետ միասին կազմում են հիսուն օր, իսկ հիսունը հոբելյանական թիվ է և խորհրդանշում է մեր ազատությունը մեղքերի ծառայությունից ու դարձը դեպի մեր հայրենին` ըստ հոբելյանի օրենքի (տե՛ս Ղևտ. ԻԵ 10): Բուն բարեկենդանը ցույց է տալիս մեր այս կյանքից ելնելը, ինչպես բարեկենդանի օրը ելնում ենք մարմնավոր կերակուրներից, քանզի մինչև Զատիկ այլևս չենք ուտելու, իսկ Զատիկը ցույց է տալիս կյանքի մեջ մտնելը, քանզի այդ օրը ճաշակում ենք երկնային Գառը, որը ցույց է տալիս, որ Քրիստոսի չարչարանքների միջոցով արժանանում ենք վերին խորանին և Նրա անպատում բարիքներին:

Բուն բարեկենդանի օրը փակվում է Եկեղեցու վարագույրը` Ադամի Դրախտից ելնելու խորհրդով, և մինչև Զատիկ Ավետարանն այլևս չի համբուրվում, ինչպես Ադամը զրկվեց Կենաց ծառի ճաշակումից: Այսօր վանքերում ամենուր չափավոր վայելքներ են թույլատրվում, քանզի հաջորդ օրն այլևս հրաման չկա ուտելու: Սա վերցված է Եղիային ուղղված հրեշտակի խոսքից. «Ելի՛ր, կե՛ր, որովհետև երկար ճանապարհ ես գնալու» (Գ Թագ. ԺԹ 7), և այդ երկար ճանապարհը քառասնօրյա պահքի շրջանն է: Այդպես էլ այսօր մեզ համար կան մարմնավոր կերակուրներ, քանզի առջևում մեզ երկար պահք է սպասվում: Ինչպես օրինակ` հասնելով լեռան ստորոտին` գրաստի վրայից վերցնում ենք բեռները` թույլ տալով մի որոշ ժամանակ արածել, նույնպես և վարվում ենք բարեկենդանի ժամանակ, քանի որ պահքի լեռն ենք բարձրանալու:

Բարեկենդանն արձակումն է պահքի նեղություններից, որը նշանակում է փոփոխություն` ի հակադրություն ծոմի ու ծարավի, այսինքն` մատնացուցում է ուտելն ու խմելը` իբրև անցում սուգից դեպի ուրախություն, տքնությունից` փափկակեցություն, չարչարանքից` հանգստություն և այլն: Բարեկենդանը խորհրդանշում է նաև Դրախտի կյանքն առանց որևէ կարոտության, իսկ պահքն այս կյանքի կարոտություններն է խորհրդանշում:

Եվ դարձյալ` բարեկենդանը խորհրդանշում է հոգու ամբողջովին փարթամացած առաքինությունները, իսկ պահքը` չարությունը, որովհետև չարությունից հոգին նվազում է ու կարոտում ամեն տեսակ բարիքների, ինչպես որ պահքից մարմինն է նվազում:

 

ԱՐՏԱՔՍՄԱՆ ԿԻՐԱԿԻ

Երկրորդ կիրակի

 

Մեծ պահքի երկրորդ կիրակին ունի արարչության երկրորդ օրվա ու այս կյանքի երկրորդ դարի խորհուրդը և կոչվում է «Արտաքսման կիրակի»: Սա մեզ հիշեցնում է անհնազանդության պատճառով Ադամի` Դրախտից արտաքսման, ինչպես նաև մեղքի ու մահվան դառնության ճաշակման մասին, և հայտնում Քրիստոսի միջոցով մարդու` Դրախտին կրկին արժանանալու մասին: Եթե առաջին կիրակի օրը, պահքի մեջ մտնելու պատճառով, ընթերցվածները սպառնալից են, ապա երկրորդ կիրակի օրն ընդհակառակը` աղերսական են:

ԱՐՏԱՔՍՈՒՄ

Ադամը, իր անձնիշխան կամքով և ինքնահոժար մտքով չպահելով Տիրոջ պատվիրանները, զրկվեց աստվածային վայելուչ փառքից, արտաքսվեց Դրախտից և իջավ այս աշխարհը, որտեղ ենթարկվելով իր թշնամու` սատանայի հարձակումներին` հայտնվեց թշվառ ու կիսամեռ վիճակում, ինչպես այն առակի հերոսը, ով Երուսաղեմից իջնում էր Երիքով` ըստ այս խոսքի. «Մի մարդ Երուսաղեմից Երիքով էր իջնում և ընկավ ավազակների ձեռքը» (Ղուկ. Ժ 30):

Այստեղ Երուսաղեմը, որ թարգմանվում է խաղաղություն, Դրախտի օրինակն է, և քանի դեռ մարդը Դրախտում էր, խաղաղության մեջ էր, իսկ երբ այնտեղից ելավ, խռովության մեջ ընկավ և մատնվեց մահվան: Իսկ Երիքովը, որ թարգմանվում է լուսին, խորհրդանշում է այս աշխարհը, որը լուսնի նման փոփոխական է: Ավազակները դևերի զորքերն են, իսկ մարդը` մարդկային բնությունը, որն ընկավ սատանայի ձեռքը: Չնայած որ Ադամը որպես ընկեր ուներ Եվային, բայց քանի որ Աստված հեռացել էր նրանից, նա մենակ էր մնացել, այդ պատճառով էլ ասում է «մի մարդ»:

Որոնք նրան մերկացրին, վիրավորեցին (Ղուկ. Ժ 30) – Ադամը նախ մերկացավ Դրախտում իր սկզբնական զարդերից` արդարությունից, խոնարհությունից, հնազանդությունից և պահեցողությունից, իսկ այնուհետև աշխարհում մեղքերը նրան մերկացրին հոգու մյուս զարդերից ևս, և այն, ինչ Աստված չասաց Դրախտում, հետագայում այստեղ ասաց. «Իմ Հոգին հավիտյան թող չմնա այդ մարդկանց մեջ, որովհետև նրանք մարմնավոր են» (Ծննդ. Զ 3): «Վիրավորեցին» ասելով հայտնում է պիղծ ոգիների գազանությունը, թե նրանք ինչպիսի թշվառության կարող են հասցնել իրենց հետևորդներին:

Եվ կիսամեռ թողեցին ու գնացին (Ղուկ. Ժ 30) – Երբ սատանան մարդուն խոցում է մեղքի պեսպես ախտերով, դրանից մարդը կիսամեռ է դառնում, քանզի մեղսագործ մարդը մեռած է հոգով և կենդանի է միայն մարմնով: Թեև սատանան ուզում էր մեր ամբողջ բնությունը կործանել, սակայն Աստծու ողորմությամբ ամբողջը չմահացավ, այլ ամեն դարում մի արդար էր ելնում` նմանությամբ Նոյի, Մելքիսեդեկի ու Աբրահամի:

Պատահեց, որ մի քահանա նույն ճանապարհով իջնի. նրան տեսավ և թողեց անցավ: Նույնպես և մի ղևտացի նույն տեղով անցնելիս տեսավ և թողեց անցավ (Ղուկ. Ժ 3132) – Շատ մարգարեներ եկան նույն Ադամի բնությամբ, ունենալով նույն կարիքները, սակայն նրանք մեծ դժվարությամբ իրենց զերծ պահեցին մահաբեր մեղքերից և ընկածին օգնել չկարողացան: Այստեղ քահանան Ահարոնն է, իսկ ղևտացին` Մովսեսը, ովքեր չկարողացան մեր բովանդակ բնությունը բժշկել, թեպետև Օրենքի միջոցով որոշ գործեր արեցին: Դարձյալ` քահանան Հին օրենքն է, իսկ ղևտացին` մարգարեությունները, որոնց դեղերը չկարողացան բուժել մարդուն: Եվ մարդը Տիրոջ գալստյամբ միայն ողջացավ:

Մի սամարացի, որ ճանապարհորդում էր, եկավ նույն տեղով նրա մոտ և տեսնելով նրան` գթաց (Ղուկ. Ժ 33) – «Սամարացի» նշանակում է պահպանող: Այստեղ սամարացին Քրիստոս է, Ում հրեաները նախատելու համար Սամարացի անվանեցին: Եվ Տերը, Ով մաքրում է ամենքիս, չգարշեց այս անունից: Նա ևս անցավ նույն ճանապարհով` ինչից մենք էինք սկսել. որպես մարդ կնոջից ծնվելով` եկավ երկիր և այստեղ գտավ մեր կիսամեռ ու զարկված բնությունը: Թեև Նա որպես Աստված կարող էր մեզ մեկ այլ կերպ փրկել, սակայն կամեցավ մեզ իրավունքով ապրեցնել, ինչ պատճառով էլ առնելով մեր բնությունը` հատուցեց մեր բոլոր պարտքերը:

Եվ մոտենալով` կապեց նրա վերքերը, վրան ձեթ ու գինի ածեց (Ղուկ. Ժ 34) – Սամարացին նախ նայեց կիսամեռ մարդուն, գթաց նրան, ապա մոտեցավ և նրա վերքերն օծեց ձեթով ու գինով: Այստեղ ձեթը խորհրդանշում է լույսը, իսկ ձեթով օծելը` հավատը, հույսը և սերը: Գինով օծումը խորհրդանշում է ահն ու երկյուղը, քանզի գինին կսկծեցնում է վերքը: Վերքերը կապելը խորհրդանշում է Տիրոջ` տասը պատվիրաններն ու Եկեղեցու յոթ խորհուրդները տալը: Տերը մեր փրկության համար ընդհանուր դեղ պատրաստեց` ձեթը` Հոգու մկրտության, իսկ գինին` Տիրոջ Արյանը հաղորդվելու համար: Սրանցով մեր հոգու վերքերը բուժվեցին, մեղքերում մեռածներս կենդանացանք, և մեզ համար բացվեցին արքայության դռները:

Դրեց նրան իր գրաստի վրա (Ղուկ. Ժ 34) – «Գրաստը», որի վրա դրեց խոշտանգվածին, Տիրոջ Մարմինն է, որով վերացրեց աշխարհի մեղքերը: Այսինքն` Քրիստոս Իր վրա վերցրեց մեր պարտքերը և մեզ հանեց այնտեղից, ուր ընկել էինք: Այստեղ «գրաստ» ասելով ի նկատի ունի նաև հույսը:

Տարավ մի իջևան և խնամեց նրան (Ղուկ. Ժ 34) – Տերը ոչ միայն բուժեց հիվանդի վերքերը, այլև տարավ իջևանատուն, այսինքն` Եկեղեցի, քանզի երկրի վրա ավելի սուրբ տեղ չկա, քան Եկեղեցին, որը Նրա զինվորյալ արքայությունն է: Տերը, Եկեղեցին հիմնելով, այնտեղ առաքյալներ, մարգարեներ, վարդապետներ և հովիվներ կարգեց, որոնց մոտ է հավաքում բոլոր ընկածներին ու վիրավորներին: Սրանց ևս Ինքն է կենդանացրել, մաքրել մեղքերից և օրհնելով կարգել Եկեղեցու առաջնորդ, որպեսզի լինեն մեր վերակացուները, տեսուչներն ու խնամողները, որ մեզ այլևս ավազակները չտիրեն ու իսպառ չոչնչացնեն:

Իջևանատիրոջը երկու դահեկան տվեց (Ղուկ. Ժ 35) – «Իջևանատերը» Եկեղեցու եպիսկոպոսներն են, որոնց Տերը հանձնել է Իր հոտը, ինչպես Իր սիրելի մոր խնամքը հանձնեց Իր աշակերտին (տե՛ս Հովհ. ԺԹ 27): Երկու դահեկանները երկու Կտակարաններն են` Հինն ու Նորը, ինչպես նաև` սիրո երկու պատվիրանները` ըստ այս խոսքի. «Պիտի սիրես քո Տեր Աստծուն քո ամբողջ սրտով, քո ամբողջ հոգով ու քո ամբողջ մտքով: Այս է մեծը և առաջին պատվիրանը. և երկրորդը սրա նման է. պիտի սիրես քո ընկերոջը, ինչպես քո անձը: Այս երկու պատվիրաններից են կախված ամբողջ Օրենքը և մարգարեները» (տե՛ս Մատթ. ԻԲ 3740):

Եվ ասաց. խնամի՛ր նրան և ինչ որ ծախսես դրա վրա, իմ մյուս անգամ գալուն կհատուցեմ քեզ (Ղուկ. Ժ 35) – Ավելին ծախսելու օրինակը մեզ տվեց Պողոսը, ով ծառայում էր Աստծուն առանց ժողովրդից ինչ որ բան վերցնելու, թեպետև ուներ դրա հրամանը (տե՛ս Ա Տիմ. Ե 18): Այսպես անում

են նաև Եկեղեցու շատ պաշտոնյաներ` առանց վարձքի աշխատելով ժողովրդի համար, որից, սակայն, նրանք չեն տրտմում, քանզի վարձքն Աստծուց պիտի ստանան: Սա նաև նրանց է վերաբերվում, ովքեր տասը պատվիրանները պահելուց զատ թողեցին ամեն ինչ ու գնացին Տիրոջ ետևից:

Իսկ սամարացու «մյուս անգամ գալուստը» Քրիստոսի Երկրորդ գալուստն է խորհրդանշում, երբ յուրաքանչյուրին պիտի հատուցի ըստ իրենց գործերի: Արդարև, մեծ վարձքի պիտի արժանանան նրանք, ովքեր հավատարմորեն պիտի սպասեն Տիրոջ Երկրորդ գալուստին:

 

ԱՆԱՌԱԿԻ ԿԻՐԱԿԻ

Երրորդ կիրակի

 

Մեծ պահքի երրորդ կիրակին ունի արարչության երրորդ օրվա ու այս կյանքի երրորդ դարի խորհուրդը և կոչվում է «Անառակի կիրակի»: Այս անունը վերցված է այդ օրն ընթերցվող Ճաշու Ավետարանից, որտեղ պատմվում է, թե ինչպես անսկիզբ Հայրն Իր Միածին Որդուն առաքեց աշխարհ` գտնելու Իր կորուսյալ պատկերը` մարդկային բնությունը, և մեղքերից ետ դարձնելու անառակ որդուն: Եվ Աստծու Որդին, ավլելով Իր տունը` մեղսալից աշխարհը, գտավ կորուսյալ դրամը` մոլորված ոչխարին, այսինքն` մարդուն, և նրան Իր ուսերի վրա դնելով, որտեղ խաչն էր` հանեց երկինք:

Անցյալ կիրակիներից հայտնի է, որ առաջին կիրակիի ընթերցումները սպառնալիքներ էին Տիրոջ կողմից` ասված Եսայի մարգարեի ու առաքյալների միջոցով, իսկ երկրորդինը` համակ հանձնառություն և աղերսանք: Իսկ այս կիրակի Տիրոջ անունից հայտնություն է տրվում հնազանդվածներին` ուշք դարձնելով մեր Տիրոջ հարության մեծ օրվան, թե ինչպես մոր որովայնում, այնպես էլ պահքի արգանդում կարող ենք սրտով աչալուրջ լինել ահավոր Քահանայապետի առջև:

ԱՆԱՌԱԿ ՈՐԴՈՒ ՎԵՐԱԴԱՐՁԸ

(Ղուկ. ԺԵ 11-32)

 

Մեր Տերը, հաստատելով լսողների միտքը, որ երկնքում ուրախություն է լինում յուրաքանչյուր ապաշխարողի համար, մեզ հորդորում է ապաշխարել` պատմելով այս առակը. «Մի մարդ երկու որդի ուներ» (Ղուկ. ԺԵ 11):

«Մի մարդ» ասելով` Աստված Իրեն մարդ է կոչում, ինչպես մեկ այլ առակում Իրեն հովիվ կոչեց, իսկ հրեշտակներին ու մարդկանց` ոչխարներ (տե՛ս Ղուկ. ԺԵ 37), և սրանով ամենակալ Հայրը բարձրությունից դեպի մեզ խոնարհվում: Ադամն այդ առակում հարյուր ոչխարներից մեկն էր, ում Տերը գտնելով դրեց Իր ուսերի վրա, որտեղ և խաչն էր, տարավ ու խառնեց Իր հոտին: Իսկ «Տասը դրամների» առակում (տե՛ս Ղուկ. ԺԵ 8-10) Իրեն «կին» կոչում Իր արարածների նկատմամբ ունեցած առատ գթության պատճառով: Այստեղ կորած դրամը մարդկային ցեղն է, իսկ մնացած ինը դրամները` հրեշտակների ինը դասերը: Ասելով, թե «ճրագ վառեց»` հայտնում է, որ Իր Մարմինը վառեց աստվածային լույսով: Տունն ավլելով` մաքրեց ողջ աշխարհը, գտավ Իր կորսված պատկերը և ուրախացավ մարդկային ցեղի վերականգնման համար: Իսկ այս առակում մարդուն առանձնահատուկ պատվի է արժանացնում` Աստծու որդի անվանելով:

«Երկու որդի» ասելով` ի նկատի ունի հրեշտակներին և մարդկանց, քանզի որդիները կրում են իրենց հոր պատկերը, և էականներից միայն սրանք էին կրում Հոր պատկերը` լինելով անձնիշխան և իմացական, ինչպես Աստված: Այս պատճառով էլ Տերը մեզ հրամայեց կանչել. «Հայր մեր, որ երկնքում ես...»: Աստված մեր Հայրն է. նախ` որովհետև ստեղծեց մեզ` ըստ այս խոսքի. «Մի՞թե Նա այն Հայրը չէ, որ քեզ շահեց, քեզ արարեց ու հաստատեց» (Բ Օրենք ԼԲ 6), ապա` որովհետև մկրտության շնորհով մեզ Իրեն որդի դարձրեց` ըստ այս խոսքի. «Եվ որովհետև դուք որդիներ եք, Աստված մեր սրտերի մեջ ուղարկեց իր Որդու Հոգին, որ աղաղակում է` Աբբա, Հայր» (Գաղատ. Դ 6):

Նրանցից կրտսերը հորն ասաց:Այստեղ կրտսեր որդին մարդն է: Նախ` ժամանակային առումով, քանզի հրեշտակներն արարչության առաջին օրը լույսի հետ արարվեցին, ինչի համար կոչվում են երեց և ծեր, իսկ մարդիկ` միայն վեցերորդ օրը: Երկրորդ` հրեշտակներն ավելի պատվական են բնությամբ, քան մարդիկ` ըստ այս խոսքի. «Քո հրեշտակներից փոքր ինչ ցածր դրիր նրան և փառք ու պատվով պսակեցիր» (Սաղմ. Ը 6):

Հա՛յր, տո՛ւր քո ունեցվածքից ինձ ընկնող բաժինը:Կրտսերը խնդրեց իր բաժինը, քանզի կամեցավ իր կամքով ապրել և ոչ թե հոր հրամաններով:

Եվ նա ունեցվածքը բաժանեց նրանց: Ամեն էակ գոյանալով` իր բաժինն է ստանում Աստծուց: Աստված Իր բանական որդիների մեջ բաժանեց Իր տունը` տալով հրեշտակներին վերին երկինքը, քանզի բարձր են բնությամբ և անմարմին լինելով` Աստծուն ավելի մոտիկ: Իսկ մարդուն տվեց Դրախտը, որը երկրի և երկնքի միջև է, քանզի մարդը գտնվում է անմահության և մահվան միջև: Ապա մարդուն լցրեց Սուրբ Հոգով, զարդարեց մարգարեությամբ, սկզբնական արդարությամբ և վառեց Իր սիրով:

Քիչ օրեր հետո կրտսեր որդին, փողի վերածելով ամեն ինչ, գնաց հեռու աշխարհ:Դժվար է մարդու համար մեղք գործել, երբ միշտ իր աչքի առջև, մտքում ու խորհուրդներում Աստծուն ունի: Իսկ երբ մտքով հեռանում է և երես դարձնում Նրանից, ապա համարձակորեն մեղքեր է գործում:

Մարդը երկար չմնաց Դրախտում, այլ Աստծու պատվիրաններից անցնելուն պես արտաքսվեց և գնաց անասունների համար նախատեսված աշխարհը: Չկա Աստծուց հեռու որևէ տեղ, այլ մահացու մեղքն է մարդուն հեռացնում Նրանից, քանզի Աստված ամենուր մեզ հետ է` ըստ այս խոսքի. «Ես մերձավոր Աստված եմ և ոչ թե հեռավոր»  (Երեմ. ԻԳ 23), և` «Ձեր մեղքերն են պատնեշ դարձել ձեր և Աստծու միջև» (Եսայի ԾԹ 2):

Այնտեղ վատնեց իր ունեցվածքը, որովհետև անառակ կյանքով էր ապրում – Ունեցվածքի վատնելն աստվածային շնորհներից զրկվելն է: Ադամը դեռևս Դրախտում կորցրեց իր սկզբնական արդարությունը, որն անմեղության պատմուճանն է, ապա` Աստծու սերը, օրհնությունը, Նրա ներկայությունը, ինչպես նաև` իշխանությունը գազանների վրա և վերջապես` Դրախտը: Դրախտից ելնելուց հետո էլ դեռևս որոշ ժամանակ Սուրբ Հոգու շնորհները մարդու հետ էր, որը պետք է պահեր մաքուր վարքով, ինչպես պահեցին Աբելը, Ենովսը, Ենոքը և Նոյը: Սակայն մարդն անառակությամբ սա էլ վատնեց, դարձավ թշվառական և թափուր գտնվեց Հոգու բոլոր պարգևներից:

Եվ երբ ամեն ինչ սպառեց, այդ երկրում սաստիկ սով եղավ, և նա սկսեց չքավոր դառնալ – «Սաստիկ սով» ասելով պետք է հասկանալ հոգու սովը, որն աստվածային գիտության և առաքինի վարքի պակասությունն է: Ինչպես մարգարեն է ասում. «Ահա օրեր պիտի գան, – ասում է Տեր Աստվածը, – և Ես սով պիտի ուղարկեմ այդ երկիրը, ոչ թե հացի սով կամ ջրի ծարավ, այլ Տիրոջ խոսքը լսելու սով» (Ամոս Ը 11): Որքան մեծ է հոգին մարմնից, այնքան մեծ է հոգու քաղցը մարմնականից:

Գնաց դիմեց այդ երկրի քաղաքացիներից մեկին:Աստծուց հեռացողները դևերին են ընկեր դառնում, քանզի այդ աշխարհի քաղաքացիները դևերն էին, իսկ իշխանը` սատանան` ըստ այս խոսքի. «Գալիս է աշխարհի իշխանը» (Հովհ. ԺԴ 30): Եվ դևերը, մարդուն Աստծուց օտարացնելով, նրան լցնում են խավարով, տգիտությամբ ու ախտերով, ապա ծառա դարձնում և Աստծու փոխարեն իրենց են պաշտել տալիս: Դրանից մեղավորը հասնում է մինչև չարության խորքերը ու ավելի սանձարձակ դառնում:

Եվ սա ուղարկեց նրան իր ագարակը` խոզեր արածեցնելու – Սատանան, կամենալով անարգել մարդուն, նրան ուղարկեց խոզեր արածեցնելու: Սատանայի ագարակն այն վայրն է, ուր կան ծառեր, որոնք երկնավոր Հայրը չտնկեց, և ուր կան խոզեր, որոնք տրորում են մարգարիտը: Նա խոզեր էր արածեցնում, այսինքն` այնպիսիներին, ովքեր մարմնական ցանկություններն են կատարում և թավալվում են մարդկային ախտի ժանտահոտության մեջ, նաև այնպիսիներին, ովքեր պիղծ հոգով են լցված պարարտացնում են մարմինը, բայց ոչ` հոգին, քանզի խոզը բղջախոհների օրինակն է: Դևերը մարդկանց մղում են բղջախոհության, որովհետև սա մարդկանց սրտերն ամբողջովին շրջում է Աստծու սիրուց: Սա է պատճառը, որ դևերն ավելի շատ բնակվում են բղջախոհների մեջ, քան մյուսների: Եվ այս պատճառով դևերը խնդրեցին Տիրոջից բնակվել խոզերի մեջ (տե՛ս Մատթ. Ը 31):

Նա ցանկանում էր իր որովայնը լցնել եղջերենու պտղով, որ խոզերն էին ուտում, բայց ոչ ոք այդ նրան չէր տալիս – Բանական հոգին ցանկանում է վարդապետություն, թեկուզև ոչ բարի խոսքից, միայն թե լինի վարդապետական խոսք, այդ պատճառով էլ սատանայի տված կերակուրներով չի հագենում և որքան ուտում, այնքան ավելի է քաղցում իր ցանկությունների մեջ հալվում ու մաշվում: Եղջերենու պտուղն ունի քաղցր համ և պարարտացնում է մարմինը, սակայն ուտելուց հետո պատճառ է դառնում որովայնի ցավի և աղիների խցանման, որով և այդ պտուղը նմանվում է մեղքին, որը նախ մեղրի նման ծորում է, իսկ հետո դառնանում օշինդրի պես:

Եվ ոչ ոք այդ նրան չէր տալիս – Հետինները խախտված ուսմունքը չեն ավանդում բարին փնտրողներին, որպեսզի չհանդիմանվեն: Խոզապետը, որը սատանան է, երբ տեսավ, որ անառակը թափուր գտնվեց բոլոր բարիքներից, լքեց նրան:

Ապա խելքի եկավ և ասաց – Երբ դևը հեռանում է, դիվահարը զգաստանում է ու սկսում խորհել: Անառակը հաց էր ցանկանում, և երբ նրան եղջերենու պտուղ չտվեցին, հիշեց իր հոր տունը, որը լի էր հացով: Այսպես Աստծու նախախնամությամբ խոզապետը զլացավ եղջերենու պտուղ տալ անառակին և լքեց նրան, որից անառակը խելքի եկավ և իմացավ, թե փառքի ինչպիսի աստիճանից անարգության ինչպիսի աստիճան ընկավ. «Դրախտի պահապան էի, իսկ այժմ խոզերի պահապան եմ: Լինելով երկնավոր Հոր որդին` այժմ խոզերից վատթար եղա»:

Երեքն են, որ մարդուն շեղում են` դևերը, մեղքերը և մարդկանց չարությունները, մանավանդ բղջախոհությունը: Երբ անառակը թևաթափ եղավ, Աստված նրան բանական սիրտ տվեց` տեսնելու իր թշվառությունը, մարդու միտքը դեպի Աստված դարձավ:

Այսպիսով` մարդկային բնությունը, կռապաշտությամբ պոռնկանալով սատանայի հետ և զանազան պատիժներից նեղվելով, տեսնում է, որ հանգստություն չկա մեղքերում:

Քանի՜ վարձու աշխատավորներ կան իմ հոր տանը, որ առատ հաց ունեն, և ես այստեղ սովամահ կորչում եմ: – Վարձկանները հրեշտակներն են, ովքեր որպես վարձ միշտ ունեն Աստծու տեսությունը և իրենց փառքը: Իսկ «առատ հաց ունենալը» նշանակում է, որ առատությամբ լցված են Աստծու շնորհներով:

Վեր կենամ գնամ իմ հոր մոտ և նրան ասեմ` հա՛յր, մեղանչեցի երկնքի դեմ ու քո առաջ – Սա ևս Աստծու նախախնամությամբ է. չնայած որ դյուրությամբ ենք ընկնում մեղքի մեջ, սակայն առանց ուսանելու գտնում ենք ապաշխարության ճանապարհը:

Այլևս արժանի չեմ քո որդին կոչվելու:Մարդը մեղանչելով զրկվում է երկնային Հոր որդեգրությունից և սատանայի որդի դառնում` ըստ այս խոսքի. «Դուք հոր կողմից սատանայի զավակներ եք, և ձեր հոր ցանկություններն եք ուզում կատարել» (Հովհ. Ը 44): Քրիստոս Իր ողորմությամբ մեզ հանձնարարեց Արարչին Հայր անվանել, այն դեպքում, երբ անգամ ծառա կոչվելու արժանի չենք:

Վեր կացավ եկավ իր հոր մոտ. և մինչդեռ հեռու էր, հայրը տեսավ նրան և գթաց – Ելավ մահաբեր քնից և խոր մեղքերի մեջ ընկած տեղից: Հայրը, հեռվից նրան տեսնելով, գթաց, քանզի տեսավ նրան մերկ, աղքատ ու ամոթահար: Նախ հա՛յրը տեսավ որդուն, ինչը ցույց է տալիս, թե երբ մեղավորն ամբողջ սրտով դառնում է Աստծուն, Աստված իսկույն սկսում է քաղցրությամբ նայել նրան:

Վեր կացավ և վազեց նրան ընդառաջ, ընկավ նրա պարանոցով և համբուրեց նրան:Երբ զղջմամբ դիմում ենք Աստծուն, Նա էլ մեզ է դիմում Իր շնորհներով: Որդին տակավին հեռու էր, որովհետև հանցանքներից դեռ չէր ձերբազատվել: Եվ քանի որ զղջալով շտապում էր հոր մոտ, հայրը տեսավ նրան, ընկավ նրա պարանոցով, որովհետև նա ազատվել էր սատանայի լծից, և նրան համբույր տվեց` խորհրդանշելով Իր միավորությունը որդու հետ:

Որդին ասաց նրան. «Հա՛յր, մեղանչեցի երկնքի դեմ և քո առաջ, այլևս արժանի չեմ քո որդին կոչվելու» – Անառակը խոնարհ մնաց անգամ մեծարանքները տեսնելուց հետո: Որքան մենք խոնարհում ենք մեր անձը, Աստված այնքան այն բարձրացնում է: Թեպետ Հայրը հիշաչար չէ և ներում է մեր մեղքերը, սակայն անառակը խոստովանում է իր հանցանքները, քանզի մարդը չպետք է մոռանա իր անիրավությունները:

«Երկինք» ասելով Դրախտը նկատի ունի, որտեղ մարդը գործեց իր առաջին հանցանքը, և որից այսքան ապականություններ հեղվեցին մեր բնության վրա: Ասում է նաև «Աստծու առջև», քանզի մեղքը գործվեց Տիրոջ ամենատես աչքի առջև:

Հայրն իր ծառաներին ասաց. «Անմիջապես հանեցե՛ք նրա նախկին պատմուճանը և հագցրե՛ք նրան, մատանին նրա մա՛տը դրեք և նրա ոտքերին` կոշիկներ – Նա, ով մերկացավ անհնազանդությամբ, այժմ զգեստավորվում է հնազանդությամբ: Երբ Ադամը Դրախտում մեղանչեց, կորցրեց իր պատմուճանը` սկզբնական արդարությունը` ըստ այս խոսքի. «Երկուսի աչքերն էլ բացվեցին, և նրանք հասկացան, որ մերկ են» (Ծննդ. Գ 7): Այժմ Տերը մեր նախկին պատմուճանը մեզ է վերադարձնում` մկրտության Ավազանի շնորհով: Այստեղ ծառաները հրեշտակներն են, քանզի նրանց միջնորդությամբ է Աստված շնորհները տալիս: 

Մատանին սիրո և միավորության նշանն է, ինչպես օրինակ` փեսայի միավորության նշանը հարսի հետ: Իսկ այստեղ` Աստծու սիրո հետ մարդու միավորության նշանն է: Այսինքն` երկնավոր Հայրը Հարսին` Եկեղեցուն, մատանի տվեց, ի դեմս Քրիստոս Փեսայի: Իսկ եպիսկոպոսի մատանին եպիսկոպոսի` իր թեմի հետ միավորության նշանն է: Ընդ որում մատանին նաև իշխանության նշան է: Հայրը, Իր մեծ սիրով որդու մատին մատանի դնելով, նրան իշխան է կարգում ծառաների վրա: Մատանին նշանակն է նաև գործնական առաքինության:

Կոշիկը ոչ միայն պահպանում է ոտքը կամակոր օձից, այլև իշխանություն է տալիս կոխոտել օձերին, կարիճներին ու թշնամու ողջ զորությունները, ինչպես նաև գեղեցկացնում է կրողին` ըստ այս խոսքի. «Որ քա՜ն գեղեցիկ է քո քայլքը կոշիկներով» (Երգ Է 1):

Սա նաև սուրբ Ավետարանի քարոզչության համար է (տե՛ս Եփես. Զ 15):

Բերե՛ք պարարտ եզը, մորթեցե՛ք, ուտենք և ուրախ լինենք – Այլաբանորեն եզը մեր Տեր Հիսուս Քրիստոս է, իսկ եզի մորթվելը Տիրոջ խաչվելն է խորհրդանշում: Քանզի եզը հեզ ու սուրբ կենդանի է, ինչպես և մեր Տերը, Ով պարարտ է Աստվածությամբ ու լիուլի` Հոգու շնորհներով: Երկնավոր Հայրը հրամայեց մորթել եզը, քանզի Աստված այնքան սիրեց աշխարհը, որ մինչև իսկ Իր Միածին Որդուն տվեց (տե՛ս Հովհ. Գ 16):

Մորթելուց հետո ասաց. «Ուրախ լինենք, որովհետև իմ այս որդին մեռած էր և կենդանացավ, կորած էր և գտնվեց – Մարդը մեռած էր հոգով և կորած գեհենում: Աստված Իր անառակ ծառայի փրկության համար Իր սիրելի Որդուն որպես հորթ տվեց մորթելու, որը, սակայն, չարեց հարկադրաբար, որևէ մեկից բռնադատված և ոչ էլ տրտմությամբ, այլ ուրախությամբ, ինչ պատճառով էլ ասում է. «Ուտենք և ուրախ լինենք»:

Իսկ նրա ավագ որդին ագարակում էր:Ավագ որդին հրեշտակն է` այն բանական բնությունը, որ մեղք չի գործել, այլ եղել է բարի մշակ` պարարտ անդաստանում` հակառակ այն անդաստանին, ուր խոզեր կան:

Եվ մինչ գալիս էր և տանը մոտեցավ, լսեց երգերի և պարերի ձայն – Հայրը ցնծում է, քանզի գտավ Իր որդուն: Որդին ցնծում է, քանզի գտնվեց, իսկ մարդկային բնությունը ցնծում է, որովհետև զգեստավորվեց Սուրբ Հոգով` ըստ այս խոսքի. «Ես պիտի հրճվեմ Տիրոջով, որովհետև Նա ինձ փրկության զգեստ և ուրախության պատմուճան հագցրեց, որպես փեսայի` պսակ դրեց իմ գլխին, և որպես հարսի` զուգեց ինձ զարդով» (Եսայի ԿԱ 10):

Եվ իր մոտ կանչելով ծառաներից մեկին` հարցրեց, թե այդ ի՞նչ է:Ծառաները հրեշտակների ցածր դասերն են: Վերին զվարթունները տեղյակ չէին Տիրոջ մարդեղության խորհրդին, դրա համար ցածր դասերից էին հարցնում: Մարդեղության խորհուրդը բոլոր հրեշտակներն էլ Եկեղեցուց սովորեցին, այսինքն` Քրիստոսից, Ով գլուխն է Եկեղեցու` ըստ այս խոսքի. «Այն խորհուրդը, որ ծածկված էր դարերից և սերունդներից և որ այժմ հայտնվեց իր սրբերին» (Կողոս. Ա 26): Դարձյալ` «Որպեսզի Եկեղեցու միջոցով հայտնի լինի այժմ երկնային իշխանություններին և պետություններին Աստծու բազմապատիկ իմաստությունը» (Եսայի ԿԱ 10):

Եվ սա նրան ասաց. «Քո եղբայրը եկել է, և քո հայրը մորթեց պարարտ եզը, որովհետև ողջառողջ ընդունեց նրան – Նա բարկացավ և չէր ուզում ներս մտնել. իսկ հայրը դուրս ելնելով` աղաչում էր նրան»: Երբ հրեշտակներն իմացան, որ Տերը բոլոր մարդկանց հոգիները հանել է դժոխքից և դեպի երկինք ճանապարհել, բարկացան: Նրանք տեղյակ չէին մարդկային բնության նկատմամբ Աստծու անչափ գթությանը, Աստծու անոխակալությանը և սիրուն, այդ պատճառով անիրավացի էին համարում, որ այդպիսի անառակը` մարդը, միայն մեղա գալով այսպիսի փառքի արժանանա:

Որդին պատասխանեց և ասաց հորը. «Այս քանի՜ տարի է, որ ծառայում եմ քեզ և երբեք քո հրամանները զանց չեմ արել. ինձ երբեք մի ուլ չտվիր, որ բարեկամներիս հետ ուրախություն անեի» (Եփես. Գ 10):  – Հրեշտակները խորհում էին իրենց մտքում, որ եթե սա անառակ լինելով այսպիսի փառքի արժանացավ, ապա որքա՛ն առավել փառքի իրենք են արժանի, քանզի երբեք Տիրոջ պատվիրաններից չեն անցել, սակայն մինչև այժմ դրա դիմաց իրենց ունեցած պատիվը դեռևս չի ավելացել, ուստի ասացին. «Ինձ երբեք մի ուլ չտվիր»: Սակայն նրանք չիմացան, որ իրենց մեծ պատիվը միշտ Աստծուն մոտ լինելն է:

Հրեշտակների համար կարիք չկար եզ մորթելու, քանզի նրանք անմեղ էին, կենդանի և միշտ Աստծու մոտ, իսկ մարդը մեռած էր մեղքերի մեջ, Աստծուց հեռացած և կարիք ուներ զոհաբերության:

Երբ եկավ քո այս որդին, որ քո ունեցվածքը կերավ պոռնիկների հետ, ընդունեցիր – «Պոռնիկները» նյութական և մարմնական կյանքի զանազան չարություններն են:

Հայրը նրան ասաց. «Որդյա՛կ, դու միշտ ինձ հետ ես» – Հայրը վկայում է, որ ավագ որդին երբեք չհեռացավ բարուց:

Եվ ամեն ինչ, որ իմն է, քոնն է. բայց պետք էր ուրախ լինել և ցնծալ, որովհետև քո այս եղբայրը մեռած էր և կենդանացավ, կորած էր և գտնվեց – «Մեռած էր», քանի որ անառակությամբ ապրելով վատնեց կենդանարար գոյացությունը: «Կորած էր», քանի որ կորստյան տանող «լայն և ընդարձակ ճանապարհով» էր գնում (տե՛ս Մատթ. Է 13): Իսկ մտադրվելով հոր մոտ գալ` կենդանացավ ու գտնվեց` թոթափելով մեռելությունն ու կորուստը:

Հայրն ուրախանում է ամեն մի մեղավորի համար, որն ապաշխարում է, և մեծ տոնախմբություն անում: Եվ այս տոնը ծննդյան տոն է, քանզի մեղավորը, որ սատանայի որդի էր, Աստծու որդի դարձավ` վերստին ծնվելով մկրտության Ավազանից: Սա նաև հարության տոն է, քանզի մեղավորը մահացու մեղքերից հարություն առավ և կենդանացավ հոգով: Եվ երրորդ` նաև հոգեգալստյան տոն է, քանզի ընդունում է Սուրբ Հոգուն այնպես, ինչպես առաքյալները Վերնատանն ընդունեցին:

 

ՏՆՏԵՍԻ ԿԻՐԱԿԻ

Չորրորդ կիրակի

 

Մեծ պահքի չորրորդ կիրակին ունի արարչության չորրորդ օրվա ու այս կյանքի չորրորդ դարի խորհուրդը և կոչվում է «Տնտեսի կիրակի»: Այս անունը նույնպես վերցված է այդ օրն ընթերցվող Ճաշու Ավետարանից, որտեղ խորհրդավոր կերպով պատմվում է, թե ինչպես իրապես Հարուստը` Աստված, արարեց իմանալի աշխարհը և այնտեղ տնտեսներ կարգեց հրեղեններին, ապա ստեղծեց զգալի աշխարհը և այստեղ տնտես կարգեց մարդուն, իսկ այնուհետև` Իր կողից բխած սուրբ Արյամբ հիմնեց Եկեղեցին և այնտեղ տնտեսներ կարգեց առաքյալներին ու նրանց հետևորդներին:

Սքանչելի ու հիանալի համեմատությամբ են միմյանց հետ կապված Քառասնորդաց պահքի զորությունները, ինչպես ցույց են տալիս և ուսուցանում ընթերցվածները: Իսկ չորրորդ կիրակիի խորհուրդը բազմանշանակ է, ինչպես բազմանշանակ են չորս թվի խորհուրդները:

ԱՆԻՐԱՎ ՏՆՏԵՍԻ ԱՌԱԿԸ

(Ղուկ. ԺԶ 18)

Անցյալ կիրակի օրն Ավետարանից ընթերցվեց, թե Նրա մոտ էին հավաքվել մաքսավորներն ու մեղավորները, որպեսզի կորուսյալ ոչխարին փնտրող Հովվից լսեն հարյուր ոչխարների և տասը դրամների առակը: Իսկ այս կիրակի նույն խորհուրդը բուռն կերպով առաջ է մղվում մեծահարուստի` Արարչի, ու տնտեսի` մեր բնության մասին պատմությամբ:

Այնտեղ մեր բնությունն անառակ որդու միջոցով էր խոսում, իսկ այստեղ պատմվում է, թե ինչ է անում տնտեսը` պարտատերերի կողմից ամբաստանվելուց հետո: Այնտեղ հայրն ընդառաջ է գնում և համբուրում կորած որդուն, իսկ այստեղ տերը գովում է անիրավ տնտեսին: Այնտեղ հայրն անառակ որդու մատին մատանի, ոտքերին կոշիկ է հագցնում և մորթում պարարտ եզը, իսկ այստեղ Տերն ասում է, որ այս աշխարհի որդիներն ավելի իմաստուն են, քան լույսի որդիները:

Եվ Հիսուս Իր աշակերտներին ասաց. «Մի մեծահարուստ մարդ կար, որ մի տնտես ուներ» – Մեծահարուստ մարդն այստեղ մարդացած Աստված է` մեր Տեր Հիսուս Քրիստոս: Եվ իրավ, միայն Նա է ճշմարիտ Մարդ: Մեծահարուստ է կոչվում, քանզի Նա առավել հարուստ է, քան ամբողջ աշխարհը, Նրա տունը երկինքն է ու երկիրը:

Աստված երեք տուն կառուցեց. նախ` երկինքը` իմանալի աշխարհը. «Իմաստությունը շինեց իր տունը» (Առակ. Թ 1): Այստեղ տնտես հաստատեց հրեղեններին, որոնց դեմ երբ ամբաստանություն եղավ, նրանց զրկեց տնտեսությունից և խավարի կապանքներով շղթայելով` փակեց սանդարամետում` ըստ այս խոսքի. «Եվ այն հրեշտակներին, որ չպահեցին իրենց իշխանությունը, այլ լքեցին իրենց բնակության տեղը, հավիտենական կապանքներով խավարի մեջ պահեց Դատաստանի մեծ օրվա համար» (Հուդա Ա 6):

Տուն է կոչվում նաև Եդեմի պարտեզը, որտեղ տնտես կարգեց առաջին մարդուն` Ադամին: Եվ երբ նրա հասցեին ամբաստանություն եղավ, նրան էլ դուրս հանեց Իր տանից` Դրախտից:

Տուն է կոչում նաև Եկեղեցին` Նոր Սիոնը: Տերը մեր բնությունն արդարացնելուց հետո մեզ համար շինեց Եկեղեցին, որտեղ տնտեսներ եղան նախ` մարգարեները, ապա` առաքյալները, այնուհետև` վարդապետները, հայրապետները, հովիվները և առաջնորդները:

Տուն է կոչվում նաև յուրաքանչյուր առանձին մարդ, ում մեջ տնտեսը նրա միտքն է: Նաև տուն է զգալի աշխարհը, որտեղ տնտեսներ են թագավորները:

Քանի որ տնտեսը չունի իր սեփականությունը, այլ ամեն ինչ տիրոջ կողմից է նրան վստահվել, այդ պատճառով նա բազում հատկություններ պետք է ունենա: Նախ պետք է իր գործը միշտ ջանասիրությամբ կատարի երբեք չծուլանա, ժամանակին կերակուր պատրաստի և հոգա իր ծառայակիցների մասին: Իսկ եթե չլինի ջանասեր կամ էլ գող լինի և տիրոջ ունեցվածքը մսխի, լինի չարաբարո, անհնազանդ, անհամբեր, ժլատ պղծություններ գործի, ապա կարող է զրկվել տնտեսությունից:

Տնտեսի նման` մարդն էլ ոչինչ չունի և ամեն ինչ Աստծուց է ստացել` ըստ այս խոսքի. «Ի՞նչ բան ունես, որ ստացած չլինես. և եթե ստացել ես, ինչո՞ւ ես պարծենում չստացողի պես» (Ա Կորնթ. Դ 7): Մարդը բոլոր պարգևներն Աստծուց է ստացել` և՛ քահանայությունը, և՛ մնացած ամեն ինչ, որպեսզի փոքրերի մեջ հավատարիմ լինելով` մեծին ու անճառելիին արժանանա: Արդ` ամեն ոք, ով Աստծուց շնորհ է ստանում, այդ շնորհի տնտեսն է և պարտավոր է տնտեսին վայել գործել, հակառակ դեպքում կզրկվի ունեցվածքից:

Եվ նրա մասին ամբաստանություն եղավ, որպես թե վատնում է իր տիրոջ ունեցվածքը – Ունեցվածքը երկու տեսակ է լինում` հոգևոր ու մարմնավոր, և սրանք բոլորն էլ Աստծունն են: Երկու կերպ է հնարավոր զրկվել տնտեսությունից, մեկը` երբ զրկվում ես պաշտոնից, մյուսը` կյանքից:

Թեև Աստված ամենատես է և կարիք չունի ամբաստանություններ լսելու, սակայն մարդիկ, ձանձրանալով տիրող անօրենություններից հաճախ բողոքում են Աստծուն: Նաև հրեշտակները, տեսնելով ամբարիշտների գործերը, նրանց ամբաստանում են Աստծու առջև:

Տերը կանչեց նրան և ասաց. «Այս ի՞նչ եմ լսում քո մասին. տո՛ւր քո տնտեսության հաշիվը, որովհետև այլևս տնտես լինել չես կարող» – Այսպես ասաց, որպեսզի մեզ սովորեցնի, որ առանց քննության որևէ մեկին չի դատում: Եվ ով հաստատվում է չարության մեջ, այլևս չի կարողանում բարին գործել:

Տնտեսն իր մտքում ասաց. «Ի՞նչ պետք է անեմ, քանի որ իմ տերը տնտեսությունս ինձնից վերցնում է. հողի վրա աշխատել չեմ կարող, մուրալ ամաչում եմ» – Պաշտոնից զրկվածն իսկապես այլևս չի կարողանում գործել և ամաչում է մուրալ: Կյանքից զրկվածը նույնպես այլևս չի կարողանում գործել, քանզի գործելու ժամանակն անցել է, և չկա այլևս ապաշխարության ժամանակ, որ քերի իր հոգու ախտերը և չարի փոխարեն բարին անի: Իսկ մահանալուց հետո մուրալն ամոթ է, քանզի հանդերձյալ կյանքում մուրալու տեղ չկա, և ոչ ոք չի տա խնդրվածքը, ինչպես հիմար կույսերն իմաստուններից յուղ խնդրեցին և չստացան (տե՛ս Մատթ. ԻԵ 8-9):

Գիտեմ, թե ինչ պիտի անեմ, որպեսզի, երբ տնտեսությունիցս հեռացվեմ, ընդունեն ինձ իրենց տները – Տնտեսը փորձում է իր տիրոջ ունեցվածքով բարեկամներ շահել: Այն, ինչ ագահությամբ ժողովեց, այժմ փութապես կամենում է տալ աղքատներին և արտասուքով ու խոստովանությամբ ընկնելով Աստծու առջև` հառաչանքով Նրանից թողություն է խնդրում:

Եվ իր տիրոջ պարտապաններից յուրաքանչյուրին մեկ առ մեկ իր մոտ կանչելով` առաջինին ասում է. «Իմ տիրոջը ինչքա՞ն պարտք ունես»: Եվ սա ասում է. «Հարյուր տակառիկ ձեթ». և տնտեսը նրան ասում է. «Ա՛ռ քո մուրհակը և նստի՛ր ու անմիջապես գրի՛ր` հիսուն»: Ապա դարձյալ մյուսին ասում է. «Դու ինչքա՞ն պարտք ունես». և սա ասաց. «Հարյուր պարկ ցորեն»: Տնտեսը նրան ասաց. «Ա՛ռ քո մուրհակը և նստի՛ր ու գրի՛ր` ութսուն» – Թեև տնտեսն անիրավ էր, սակայն իր ունեցվածքից բաշխելով աղքատներին` դրանով բարեկամներ շահեց: Մուրհակները նրանց ձեռքը տվեց և հրամայեց պարտքը նվազեցնել, որպեսզի նրանք բարեկամանան իր հետ և իրեն ընդունեն իրենց տանը, այսինքն` Երկնքի արքայությունում, որն աղքատների տունն է` ըստ այս խոսքի. «Երանի՜ հոգով աղքատներին, որովհետև նրանցն է Երկնքի արքայությունը»  (Մատթ. Ե 3):

Եվ տերը գովեց անիրավ տնտեսին, որովհետև հնարամտությամբ գործեց – Թեև տնտեսը վատնում է Տիրոջ ունեցվածքը, սակայն այս անգամ իմաստությամբ է գործում, որովհետև բարեկամներ է շահում և գովության արժանանում: Քանզի քաջալերեց հոգուն և մարմնին` հուսալ Աստծու ողորմությանը, նրանով, որ եթե ինքը կեսը թողեց, ապա եթե նրանք դիմեն Տիրոջը, Նա ամբողջը կթողնի: Սա չկարողացան անել չար հրեշտակները, երբ Տերը նրանց զրկեց իրենց տնտեսությունից:

Քանի որ այս աշխարհի որդիներն ավելի հնարամիտ են, քան լույսի որդիներն իրենց սերնդի մեջ – Լույսի որդիները հրեշտակներն են, քանզի լույսից արարվեցին: Մարդկանց ավելի իմաստուն է ասում, քան հրեշտակներին, որովհետև մարդիկ փառքից զրկվելուց և Աստծուց օտարանալուց հետո հնար գտան ապաշխարությամբ փնտրելու Աստծուն ու Նրան մոտենալու, իսկ հրեշտակների դասերից շեղվածներն է՛լ ավելի չարացան և չիմացան, որ Նա, Ով հանցանքների պատճառով իրենց բարձունքից վայր է գցել, զորություն ունի նաև դատելու: Սրանք այս մասին խորհելու փոխարեն` անմտորեն պատերազմեցին Աստծու պատկերի` մարդու դեմ և նրան խաբեությամբ համոզեցին գործակից լինել իրենց անօրինություններին: Սրանով մեր բնությունն ապականեցին, Աստծու Որդուն դեպի խաչը բերեցին, որով պարտական մնացին մեզ համար խաչված Աստծու անմահ մահվանը և մեզ համար հեղված Նրա անպարտ Արյանը, և Աստծու վրեժխնդրությունը հարուցեցին:

Եթե սրանք հանցանքից անմիջապես հետո ապաշխարեին և Աստծուն հնազանդվեին, ապա մեր բնությունը չէր ապականվի, և ահեղ դատաստանը նրանց չէր սպառնա: Եթե իմաստուն լինեին, ապա երանելի կլինեին, քանզի ունեին անմահ և անապական բնություն, որը նրանցից չվերցվեց նրանց անկման ժամանակ: Սրանք են հրեշտակների անմտությունը և մարդկանց իմաստությունը, որովհետև մարդը գիտի վտանգի պահին Աստծուն դառնալ, Արարչից խնամք գտնել և թողության հույս ունենալ: Քանզի ավելի իմաստուն են նրանք, ովքեր գտնում են հնար փրկության, քան նրանք, ովքեր հոգ չեն տանում իրենց փրկության համար:

Եվ ես ձեզ ասում եմ. անիրավ մամոնայից ձեզ համար բարեկամներ արեք, որպեսզի, երբ այն պակասի, հավիտենական հարկերի տակ ընդունեն ձեզ:Այստեղ մամոնային անիրավ է ասում ոչ թե նրա համար, որ բնությամբ չար է, այլ որ ունեցվածքի տերն այն անիրավությամբ է ժողովել: Նաև երբ մեկն իր տիրոջ ունեցվածքն է տալիս աղքատին, դարձյալ անիրավությամբ է դա անում, սակայն քանի որ աղքատին է տալիս, գովության է արժանանում: Սրա համար Տերը գովեց անիրավ տնտեսին, որ կորստյան մատնված արծաթով աղքատներից իրեն բարեկամներ շահեց, նրանց միջոցով էլ` Քրիստոսին:

Խորհրդով տնտեսը մարդու միտքն է, իսկ երկու պարտապաններից մեկը հոգին է, մյուսը` մարմինը: Միտքը, լինելով կառավարիչ, իր ձեռքում է պահում մուրհակները, որոնցով Աստծու առջև մեր հանցավոր լինելն է երևում: Քանի դեռ մեր ախտակիր բնությունն աշխարհի սիրով է տոգորված, միտքը չի հոգում Աստծու դատաստանի սպառնալիքների մասին և չի էլ կամենում մուրհակները տալ պարտապանների ձեռքը, որպեսզի նրանք խոստովանությամբ ու ապաշխարությամբ դրանք պատռեն, այլ մեկ այլ առակի տնտեսի նման ծեծում է իր ծառայակիցներին` հոգուն և մարմնին, և խնջույք անում անառակների հետ (տե՛ս Ղուկ. ԺԲ 45):

Իսկ երբ գալիս է պահանջատերը, վերանում են նրա աշխարհիկ ցանկությունները, և նա անմիջապես կանչում է հոգուն ու մարմնին և նրանց տալիս մուրհակները, որպեսզի ազատվի սպառնացող վտանգից:

Նախ հոգուն է հարցնում, թե որքա՞ն մեղք է գործել: Հոգին «հարյուր» ասելով հայտնում է, որ լիուլի գործել է բոլոր մեղքերը, քանի որ հարյուրը կատարյալ թիվ է: Հոգու մեղքերի կեսը կրճատվում է, քանզի հոգին դյուրությամբ է մեղքերի մեջ ընկնում: Մարդու հոգին պարտք էր հարյուր տակառիկ ձեթ, այսինքն` ծայրագույն աստիճանի պարտական էր Սուրբ Հոգուն, որը ձեթով է խորհրդանշվում:

Հարցնում է նաև մարմնին, թե սա որքա՞ն մեղք է գործել: Մարմինը ևս «հարյուր» ասելով հայտնում է, որ գործել է բոլոր մարմնական մեղքերը: Մարմնի մեղքերի միայն հինգերորդ մասն է կրճատում, քանզի այն կարող էր խուսափել մեղքերից, եթե կամենար, սակայն դա անելու փոխարեն` օրենքը ոտնատակ է տվել: Մարմնի մեղքերի հինգերորդ մասը ներվում է զղջմամբ, իսկ մնացածը` խոստովանությամբ և աղքատներին ողորմություն տալով: Մարմինը հարյուր պարկ ցորեն էր պարտք, այսինքն` կատարելապես պարտական էր Տիրոջ Մարմնին, քանզի Տիրոջ Մարմինը ցորենից է փոխակերպվում:

Դարձյալ` մարմինը, տկար լինելով, որքան ջանում է լավ պատրաստվել սուրբ Խորհրդին, վերստին անկատար է մնում, ինչ պատճառով մնացած պարտքը մի մեղայով է նրան ներվում: Իսկ հոգին, իմացական լինելով, անձնիշխանաբար Հոգու շնորհների դեմ է մեղանչում, այդ պատճառով մնում է ծանր պարտքերի տակ: Ուստի նրան քաջալերելու համար կեսը ներվում է, որպեսզի նաև մնացածի ներվելու հույսով դիմի Տիրոջ ողորմությանը:

Դարձյալ` այն, ինչն ստացանք Ավազանի միջոցով և որի դեմ մեղանչեցինք, դրա կեսը ներվում է, իսկ անամոթությամբ Տիրոջ Մարմնին մոտենալը դժվար ներելի է, այդ պատճառով հինգից միայն մեկն է ներվում` ըստ այս խոսքի. «Ով որ ուտի այս Հացը կամ խմի Տիրոջ այս Բաժակն անարժանորեն, պարտական պիտի լինի Տիրոջ Մարմնին և Արյանը... Որովհետև ով ուտում է և խմում անարժանորեն, իր իսկ դատապարտությունն է ուտում և խմում, քանի որ չի զատորոշում Տիրոջ Մարմինը» (Ա Կորնթ. ԺԱ 27, 29):

Անիրավ տնտեսը խորհրդանշում է այն բոլոր մեղավորներին, ովքեր ներում են իրենց պարտապանների պարտքերը և աղքատներին առատապես բաշխում իրենց սիրելի մամոնան` հարստությունն ու ունեցվածքը, կամ էլ, ներելով պարտքերը, իրենց սիրելիներ են դարձնում հրեշտակներին ու արդարներին:

 

ԴԱՏԱՎՈՐԻ ԿԻՐԱԿԻ

Հինգերորդ կիրակի

 

Մեծ պահքի հինգերորդ կիրակին ունի արարչության հինգերորդ օրվա ու այս կյանքի հինգերորդ դարի խորհուրդը և կոչվում է «Դատավորի կիրակի»: Այս անունը նույնպես վերցված է այդ օրն ընթերցվող Ճաշու Ավետարանից: Այստեղ խորհրդավոր կերպով պատմվում է, որ Աստված` արդար Դատավորը, ամբողջ մարդկային բնության վրա միտքը որպես դատավոր հաստատեց` արդարությամբ դատելու Քրիստոսի օրինակով, սակայն այս դատավորը, լինելով անպատկառ և չունենալով Աստծու սուրբ երկյուղը, չէր տեսնում զրկվածի դատը: Այդ պատճառով մեր այրի հոգիները պաղատում են անմահ Փեսային` Աստծուն, Տիրոջ իրավունքն ուսուցանել այս դատավորին` արդար դատաստան տեսնելու մեր ոսոխի հանդեպ:

Ինչպես որ դարերի ու ժամանակների խորհուրդն է ահավոր ու մեծ, այդպես էլ Աղուհացի (Մեծ պահքի) խորհուրդը: Հինգերորդ կիրակին մեր հինգ զգայարաններին կյանքի մաքրության, սրբության ու արդարության դեղն է տալիս` հինգ շարահյուսված կիրակիները միմյանց հետ համադրելով:

ԱՆԻՐԱՎ ԴԱՏԱՎՈՐԻ ԵՎ ԱՅՐԻ ԿՆՈՋ ԱՌԱԿԸ

(Ղուկ. ԺԸ 17)

«Մի առակ էլ ասաց նրանց այն մասին, թե նրանք ամեն ժամ պետք է աղոթեն ու չձանձրանան»: Բարեխնամ և ամենագութ Աստված միշտ կամենում է ապրեցնել մարդկանց հոգիները և ոխ չի պահում մեր անօրինությունների պատճառով: Ուստի` այսօր Տերը մեր առջև է դնում դատաստանի ահը և պատմում գալիք արհավիրքների մասին: Նախ ասում է, որ պետք է աղոթել և չձանձրանալ: Ամեն ժամ աղոթելու համար Եկեղեցին սահմանել է ինն ընդհանրական աղոթքի ժամեր, և մնացած ժամանակն էլ մենք Աստծուն միշտ պետք է ունենանք մեր մտքում, գոհանանք Նրանից և մեր խնդրվածքները ստանալու համար հարատև աղոթենք:

Մի քաղաքում մի դատավոր կար. Աստծուց չէր վախենում և մարդկանցից չէր ամաչում:Քաղաքը մարդն է, իսկ դատավորը` մարդու միտքը, որպեսզի միշտ քննի չարն ու բարին և չարից խուսափելով` ձգտի դեպի բարին, քանզի միտքն ազատ է և ծառա չէ:

Դատավորի գործն է լսել դատախազի խոսքը, քննել լսածը, փնտրել վկաներ, ապա վճիռ կայացնել: Սակայն մարդու միտքը, մանկությունից դաստիարակվելով չարի կողմից, առավել խնամք է տանում մարմնի, քան թե հոգու համար: Գործած մեղքերը հիմարացնում են միտքը, որի պատճառով սկսում է թյուրել դատաստանը, սրան ավելանում են նաև մեղսալից հաճույքները, որոնք կաշառքի նման փակում են նրա բերանը: Թեպետև միտքը գիտի Աստծու արդարության մասին, սակայն մարմնի նկատմամբ սերը նրան թույլ չի տալիս վախենալ Աստծուց և մարդկանցից ամաչել: Աստծուց չի վախենում նաև այն պատճառով, որ Աստված իրեն տեսանելի չէ, իսկ մարդկանցից չի ամաչում, որովհետև միտքը մարդկանց անտեսանելի է:

Երկյուղը մտքի սանձն է, որը հեռացնում է չարից, իսկ ամոթն առագաստ է, որով թաքնվում ենք մեղքից: Եթե սրանք չլինեն, ապա միտքը սանձարձակ կերպով կխաղա մեղքերի ոլորտում` զրկելով հոգուն և պարարտացնելով մարմինը:

Եվ նույն քաղաքում մի այրի կար, որ գալիս էր նրա մոտ և ասում. «Իմ ոսոխի դեմ իմ դատը տես»Մարդը կազմված է իմանալի հոգուց և գեղեցիկ մարմնից: Այստեղ այրին հոգին է, իսկ նրա ոսոխը` մարմինը` ըստ այս խոսքի. «Քանի որ մարմինը հոգու հակառակն է ցանկանում, իսկ հոգին` մարմնի հակառակը» (Գաղատ. Ե 17): Հոգին մարմնի հետ միավորվելու պահից և՛ բազում բարիքներ է վայելում, և՛ բազում վտանգների ենթարկվում մարմնի կողմից: Այդ պատճառով Աստված միտքը իշխան ու դատավոր կանգնեցրեց հոգու և մարմնի վրա, որպեսզի անիրավությամբ միմյանց չզրկեն. ո՛չ հոգին` մարմնին, և ո՛չ էլ մարմինը` հոգուն: Այստեղ հոգին այրի է կոչվում, որովհետև մեղքի պատճառով բաժանվել է երկնային Փեսայից` Հիսուսից:

Դարձյալ` միտքն այր է երկու կանանց միջև` հոգու և մարմնի: Երբ մեկի ցանկությունները կատարվում են, մյուսն այրի է մնում: Այրին գալիս է դատավորի մոտ, երբ հոգին, խղճից մղվելով, առարկում է մտքին` նրան հիշեցնելով գործած մեղքերն ու անիրավությունները: Մտքի դատելն այն պիտի լինի, որ մարմնին տա միայն նրա բնության կարողության չափով և մարմնի վրա չհեղի կրքերի վայրագ ցանկություններ, իսկ հոգուն տա պատշաճ առաքինություն, որով հոգին և՛ կենդանի կմնա, և՛ մահացու մեղքեր չի կրի:

Եվ դատավորը երկար ժամանակ չէր ուզում դատը տեսնել:Որովհետև միտքը, մարմնական հաճույքներից թմրած, ննջում էր և չէր կամենում զգաստանալ: Բայց քանի որ Արարիչը մարդու մեջ խիղճը դրել է որպես անաչառ և անդուլ կշտամբիչ, որպեսզի դրանով մարդուն միշտ անհանգստացնի, և մարդը, գործած մեղքերի հիշողություններից գիշերցերեկ տանջվելով` եթե ոչ Աստծու փառքի համար կամ էլ գութից մղված, ապա գոնե խղճի խայթոցներից ազատվելու համար, որոշի տեսնել հոգու դատը: Այսպես շատ մեղավորներ են ապաշխարում:

Դրանից հետո իր մտքում ասաց. «Թեև Աստծուց չեմ վախենում և մարդկանցից չեմ ամաչում, բայց այն բանի համար, որ այրի կինն ինձ հոգնեցնում է, նրա դատը տեսնեմ, որպեսզի անընդհատ չգա և ինձ չանհանգստացնի»Սա այն դեպքում է լինում, երբ մարդը, խղճմտանքից տագնապահար, չդիմանալով նեղսրտությանն ու տրտմությանը, որոնք առաջանում են մեղքերը հիշելուց, դիմում է դեպի բարին: Լինում են և այնպիսիներ, ովքեր հուսահատությունից անձնասպան են լինում` չդիմանալով խղճի խայթոցներին: Այսպես զորավոր է հոգու թախանձելը:

Լսեցե՛ք, թե ինչ էր ասում անիրավ դատավորը: Իսկ Աստված արդարություն չի՞ անի Իր այն ծառաներին, որոնք գիշեր և ցերեկ աղաղակում են. և նրանց հանդեպ միայն համբերատա՞ր կլինի: Այո՛, ասում եմ ձեզ, նրանց իսկույն արդարություն կանի: – Այս առակը խրատում է, որ պետք է անձանձրույթ աղոթել Աստծուն: Քանզի եթե անիրավ դատավորը, որ ոչ Աստծուց էր երկնչում և ոչ էլ մարդկանցից ամաչում, այրու տևապես հաճախելու և թախանձելու պատճառով նրա դատը տեսավ, որչափ ևս առավել Քրիստոս` Արդարության Արեգակը և Դատավորը, պիտի լսի նրանց աղաչանքներն ու պաղատանքները, ովքեր ամեն օր աղաչում և պաղատում են Իրեն:

 

ԳԱԼՍՏՅԱՆ ԿԻՐԱԿԻ

Վեցերորդ կիրակի

 

Մեծ պահքի վեցերորդ կիրակին ունի արարչության վեցերորդ օրվա ու այս կյանքի վեցերորդ դարի խորհուրդը և կոչվում է «Գալստյան կիրակի»: Այս անունը մեզ պատմում է Քրիստոսի առաջին գալստյան մասին` որպես Փրկիչ, ծառայի կերպարանքով, և ապա հայտնում Տիրոջ Երկրորդ գալստյան լուրը` այս անգամ արդեն որպես ահեղ Թագավոր:

Ինչպես նախկին հինգ կիրակիները, այդպես էլ վեցերորդ կիրակին նույն շղթայի մասն է կազմում, որը վեցօրյա արարչության և վեց դարերի կատարյալ տիպն է:

 

ՏԻՐՈՋ ԳԱԼՈՒՍՏԸ

 

Տիրոջ առաջին գալուստը շնորհի ու ողորմության համար էր, որը եղավ ծածուկ, հեզությամբ ու խոնարհությամբ, առանց ոտնաձայների` ինչպես անձրևը գեղմի վրա, իսկ երկրորդը` արդարության ու տանջանքների, որը լինելու է բացահայտ` Հոր փառքով, լուսեղեն ամպով, հրեղեն կառքով, չորեքկերպյան աթոռով ու բարկությամբ` ըստ այս խոսքի. «Մեր Աստվածը պիտի գա հայտնապես, և մեր Աստվածը պիտի չլռի, Նրա առջև հուր պիտի բորբոքվի, և Նրա շուրջը` սաստիկ մրրիկ»

(Սաղմ. ԽԹ 3): Առաջին գալուստը մեղմ եղավ, ինչպես Եղիային մոտեցավ մեղմ օդի ձայնով (տե՛ս Գ Թագ. ԺԹ 12), իսկ երկրորդը լինելու է խստաշունչ հողմով, որը լեռներ է քանդելու և վեմեր խորտակելու:

Տիրոջ Երկրորդ գալստյան օրն անհայտ է մարդկանց` ըստ այս խոսքի. «Այն օրվա և ժամի մասին ոչ ոք չգիտի. ո՛չ երկնքի հրեշտակները և ո՛չ էլ Որդին, այլ միայն Հայրը» (Մատթ. ԻԴ 36): Քրիստոսի առաջին գալստյան ժամանակը հայտնի էր Սուրբ Գրքից` ըստ այս խոսքի. «Երուսաղեմի շինվելուց մինչև առաջին օծումը կա յոթ յոթնյակ և վաթսուներկու յոթնյակ, որպեսզի վերաշինվեն հրապարակներն ու պարիսպները և նորոգվեն ժամանակները: Վաթսուներկու յոթնյակից հետո կվերանա օծումը, արդարություն չի լինի նրա մեջ» (Դան. Թ 2526): Սակայն մարդիկ ծուլության պատճառով չկարողացան դա իմանալ` ըստ այս խոսքի. «Քո այցելության ժամանակը չճանաչեցիր» (Ղուկ. ԺԹ 44): Եվ երբ Քրիստոս եկավ, Նրան չընդունեցին, այլ նախատեցին ու խաչեցին: Այս պատճառով Երկրորդ գալստյան ժամանակը թաքցրեց մարդկանցից, որպեսզի հանկարծակի հասնի նրանց վրա:

Մինչ Քրիստոսի Երկրորդ գալուստը պիտի գա նեռը, թլփատվելով պիտի պահի Մովսեսի օրենքն ու խաբի մարդկանց` ասելով, թե ինքն է Քրիստոս, և հրեաները նրան պիտի հավատան: Իսկ ովքեր նրան չհավատան, նրանց տանջամահ պիտի անի: Ապա Քրիստոս Իր գալստյամբ սատկեցնելու է այդ գազանին:

Տիրոջ գալստյամբ պիտի բացվի երկինքը, որից պիտի սասանվեն ու հալվեն լեռները, ինչպես մոմը կրակից (տե՛ս Եսայի ԿԴ 1): «Արեգակը պիտի խավարի, և լուսինն իր լույսը պիտի չտա, և աստղերը երկնքից պիտի ընկնեն» (Մատթ. ԻԴ 29): Երկնքի զորությունները և անմահների բյուրավոր բանակները պիտի շարժվեն, քանզի Թագավորը շարժվեց, և մեծ պիտի լինի Նրա բարկությունը: Երկինքը շառաչյունով պիտի անցնի ու չքանա, հրով կիզված տարրերը պիտի լուծվեն, և երկիրն ու ամեն գործեր, որ կան նրա վրա, հայտնի պիտի դառնան (տե՛ս Բ Պետ. Գ 10): Իսկ Եսային ասում է. «Երկինքը մագաղաթի պես պիտի գալարվի, և կլինեն նոր երկինք և նոր երկիր» (Եսայի ԼԴ 4):

Ապա պիտի գան հրեղեն կառքերը, որոնց մեջ պիտի լինի Տերը (տե՛ս Սաղմ. ԿԷ 18): Նրա շուրջ լինելու են մրրիկ, որոտ ու երկնային զորքերի բարբառ: Նրա առջևից լափող կրակն է գնալու, իսկ ետևից` բորբոքված բոցը (տե՛ս Հովել Բ 3):

Ավետարանում ասված է. «Որովհետև ինչպես փայլակը, որ ելնում է արևելքից և երևում է մինչև արևմուտք, Մարդու Որդու գալուստն այդպես կլինի» (Մատթ. ԻԴ 27): Ինչպես փայլակն է ահեղ զորությամբ հայտնվում, այդպես էլ մեր Տերը պիտի հայտնվի մեծ զորությամբ ու բազում փառքով: Ինչպես փայլակը որոտմամբ է հայտնվում, այդպես էլ Տերը պիտի գա փողի ձայնով, և ինչպես փայլակի լույսը հալածում է խավարը, այդպես էլ Տիրոջ լույսը պիտի հալածի մեղքերի խավարը: Ինչպես նախ փայլակն ենք տեսնում և ապա լսում նրա ձայնը, այդպես էլ Տիրոջ գալստյամբ` նախ խաչը պիտի երևա և ապա Տերը պիտի հայտնվի:

Նախքան Դատաստանը մեծ ու սաստիկ հուր է լինելու, այն սփռվելու է ամբողջ աշխարհի վրա, ջրերի նման տարածվելով` ծածկելու է լեռները, ինչպես եղավ ջրհեղեղի ժամանակ, և այրելով մաքրելու է ողջ աշխարհն աղտեղություններից` ըստ այս խոսքի. «Նրա առջևից հուր պիտի ընթանա` այրելով Իր շուրջ եղող թշնամիներին» (Սաղմ. ՂԶ 3):

Աթոռները պիտի դրվեն, և Հինավուրցն այնտեղ պիտի նստի (տե՛ս Դան. Է 910), Նրա առջևից հոսելու է կրակե հորդ մի գետ, և Նրան շրջապատելու են բյուրավոր հրեշտակներ: Հինավուրցն անսկիզբ Հայրն է, Ով հնացնում է օրերն ու ժամանակները: Նա պիտի նստի ատյանում, և պիտի բացվեն գրքերը, որտեղ աշխարհի մեղքերն են գրված: Կրակե գետը Հինավուրցի սրտմտությունն է, քանզի կրակով է դատելու աշխարհը: Այս գետը գումարվել է աշխարհի սկզբից մինչև վախճանը կուտակված մեղքերի կաթիլներից: Այսօր Աստծու և Գառան աթոռից ելնում է ողորմության ու շնորհի գետը` մեղքերի լվացման, հոգու զվարթության և ուրախության համար` ըստ այս խոսքի. «Հրեշտակն ինձ ցույց տվեց նաև սառնորակ Կենդանի ջրի մաքուր մի գետ, որ բխում էր Աստծու և Գառան գահից» (տե՛ս Ղուկ. Բ 9), (Հայտ. ԻԲ 1): Սակայն վերջին օրը ողորմության գետի փոխարեն լինելու է արդարության հրեղեն գետը, որից դժոխքի լիճն է գոյանալու: Ապա երկնքի ամպերի միջից գալու է Մարդու Որդին (տե՛ս Դան. Է 13), Ում տրվելու են իշխանություն ու պատիվ: Սա այն է, ինչի մասին ասաց Տերը. «Սակայն Հայրը ոչ մեկին չի դատում, այլ ամեն դատաստան տվել է Իր Որդուն, որպեսզի ամենքը պատվեն Որդուն, ինչպես պատվում են Հորը» (Հովհ. Ե 22):

Երկրորդ գալստյամբ Քրիստոս նորոգելու է տիեզերքը և պսակելու Իր սրբերին: Նա պիտի ուղարկի Իր հրեշտակներին մեծ շեփորով` հավաքելու Իր ընտրյալներին աշխարհի չորս կողմերից (Մատթ. ԻԴ 31): Ննջածների հոգիները, Նրան նախընթաց լինելով, արծվի նման սլանալով, պիտի հասնեն իրենց մարմիններին և ապա պիտի վեր թռչեն դեպի ամպը` ընդառաջ գնալով Քրիստոսին:

Քրիստոսի գալստյամբ բոլոր մարդիկ փողի ձայնով դատաստանի են կանչվելու և հավաքվելու այնտեղ, ուր խաչվեց Տերը: Ապա Քրիստոս Դատավորը նստելու է ատյանում` հարցաքննելու յուրաքանչյուրին: Բացվելու են գրքերը, որից բացվելու են մեր աչքերը` ճանաչելու չարն ու բարին, և մենք պատասխան պիտի տանք մեր գործերի, խոսքերի ու խորհուրդների համար: Եվ այստեղ պիտի երևա Դատավորի նրբատեսությունը, քանզի Նա պետք է ցույց տա անգամ այնպիսիների մեղքերը, որոնց մենք արդար էինք կարծում: Եթե միայն Տիրոջ փառքի ծագումից հովիվները երկյուղեցին իսկ մի հրեշտակի իջնելը գերեզմանի վրա ահաբեկեց պահապաններին (տե՛ս Մատթ. ԻԸ 4), ապա որքան առավել կահաբեկվեն մեղավորները, երբ փառքերի Տերն Իր զորքերով մեր աչքի առջև երևա` դատելու մեզ:

Քրիստոսի գալուստը դատաստանի համար երկու կերպ է լինում: Առաջինը` երբ գալիս է յուրաքանչյուր մարդու մահվան օրը` առանձնական դատաստանի համար, իսկ երկրորդը` երբ գալիս է վերջին օրը համընդհանուր դատաստանի համար: Առաջինի համար ասում է. «Իմ Հոր տան մեջ բազում օթևաններ կան. թե չէ Ես ձեզ կասեի, թե գնում եմ ձեզ համար էլ տեղ պատրաստելու. և եթե գնամ և ձեզ համար էլ տեղ պատրաստեմ, դարձյալ կգամ և ձեզ կվերցնեմ Ինձ մոտ, որպեսզի ուր Ես լինեմ, դուք ևս այնտեղ լինեք» (Հովհ. ԺԴ 2): Իսկ վերջին օրը Քրիստոսի գալուստը նմանեցվում է փայլակի ճայթյունին: «Եվ ապա երկնքի վրա Մարդու Որդու նշանը պիտի երևա, և այդ ժամանակ երկրի բոլոր ազգերը լացուկոծ պիտի անեն և պիտի տեսնեն Մարդու Որդուն, որ գալիս է երկնքի ամպերի վրայով` զորությամբ և բազում փառքով» (Մատթ. ԻԴ 30):

Այստեղ Մարդու Որդու նշանը խաչն է: Ինչպես համբարձման ժամանակ ասվեց. «Ամպը Նրան ծածկեց նրանց աչքերից» (Գործք Ա 9), այդպես էլ Երկրորդ գալստյան ժամանակ ամպով է գալու Տերը:

Ինչպես այն ամպի սյունը, որը երբ հովանի էր լինում Իսրայելի որդիների վրա, խռովեցնում էր փարավոնի զորքին այդպես էլ Տիրոջ գալստյան օրն աջակողմյանները պիտի ասեն. «Օրհնյա՜լ է Նա, Ով գալիս է Տիրոջ անունով» (Մատթ. ԻԱ 9), իսկ ձախակողմյաններն ասելու են լեռներին. «Ընկե՛ք մեզ վրա, և բլուրներին, թե` ծածկեցե՛ք մեզ» (տե՛ս Ելից ԺԴ 24), (տե՛ս Ղուկ. ԻԳ 30), քանզի եկել է Տիրոջ բարկության օրը, և ո՞վ կարող է կանգնել Նրա առջև: Քրիստոսի աթոռը Բաբելոնի հնոցի նման է լինելու, որում երեք պատանիները, այսինքն` աջակողմյանները, Աստծուն են օրհնելու, իսկ կրակի բոցը, գետի նման ծավալվելով, այրելու է ձախակողմյաններին, այսինքն` մեղավորներին (տե՛ս Դան. Գ 24):

Տերունական Խաչը երևալով գնալու է ու կանգնելու Երուսաղեմում, ուր Տերը խաչվեց, և բոլոր արարածները, Խաչին հետևելով, գնալու են Երուսաղեմ: Ապա հնչելու են փողերը, դրվելու են աթոռները, որից հետո գալու են հրեշտակները և Խաչի առջև են ժողովելու Ադամի սերնդին: Գալու են սուրբ մարգարեները` հրեղեն կառքերով, ապա` առաքյալները և բաժանելու են հավատացյալներին անհավատներից, իսկ հրեշտակները պատրաստելու են մեղավորների տանջանքի տեղը: Սրանից հետո լինելու է Սուրբ Երրորդության գալուստը: Հրեշտակները, մարգարեները և առաքյալները Նրան ընդառաջ են ելնելու, և Սուրբ Երրորդությունն իջնելու է Երուսաղեմում, ուր սկսվելու է անաչառ դատաստանը: Հայրն իջնելու է տաճարում, Որդին` Գողգոթայի վրա, իսկ Սուրբ Հոգին` Վերնատանը:

 

ՂԱԶԱՐՈՍԻ ՀԱՐՈՒԹՅԱՆ ՀԻՇԱՏԱԿԸ

 

Օրվա երեքսրբյանն է. «Սուրբ Աստուած, սուրբ և հզօր, սուրբ և անմահ, որ խաչեցար վասն մեր, ողորմեա՛ մեզ»:

Այսօր հիշատակն է Ղազարոսի` Քրիստոսի սիրելի բարեկամի, ում Տերը մահվանից չորս օր հետո գերեզմանից հարություն տվեց: Եկեղեցին այն նշում է «Տիրոջ մուտքը Երուսաղեմ» տոնին նախորդող շաբաթ օրը: Սակայն սա այն օրը չէ, երբ Տերը կանչեց Ղազարոսին մեռելների միջից ու հարություն տվեց: Ղազարոսի հարությունը դրանից տասնհինգ օր առաջ էր եղել` այն բանից հետո, երբ Տերը, խույս տալով հրեաներից, գնաց Հորդանանի մյուս կողմը, իսկ այնտեղից էլ` Բեթանիա և Ղազարոսին հարություն տվեց, որից հետո գնաց Եփրայիմ, ապա` Երիքով, իսկ այնուհետև դարձյալ եկավ Բեթանիա և այնտեղ ընթրեց, և Ղազարոսը ներկա էր այդ ընթրիքին` ըստ այս խոսքի. «Իսկ Հիսուս Զատկից վեց օր առաջ եկավ Բեթանիա, ուր ապրում էր մեռած Ղազարոսը, որին մեռելներից վեր էր կացրել: Եվ այնտեղ Նրան ընթրիք տվին. սպասարկում էր Մարթան, իսկ Ղազարոսը Նրա հետ սեղան նստածներից մեկն էր» (Հովհ. ԺԲ 12): Սա Նրա վերջին այցն էր Բեթանիա, դեպի կամավոր չարչարանքները գնալուց առաջ: Այդ պատճառով էլ այն տոնում ենք Տիրոջ Երուսաղեմ գալստից առաջ:

Եվ այս մասին կամայականորեն չի գրում ավետարանիչը, այլ որպեսզի ցույց տա, թե որչափ օգուտ է բարեկամանալ Քրիստոսի հետ, և ամենահետին չարությունն է Նրանից օտարանալը. օտարացածներին է ասում. «Ես ձեզ երբեք չեմ ճանաչել, հեռո՛ւ կացեք Ինձանից դուք ամենքդ, որ անօրինություն եք գործում» (Մատթ. Է 23): Քանզի բարի գործերի մեջ առաջինը Նրան ճանաչելն է ու աջակողմյան դասում գտնվելը: Տիրոջ բարեկամն ենք լինում, երբ սիրում ենք աղքատներին, հագցնում մերկերին, ընդունում օտարներին, կերակրում քաղցածներին և հագեցնում ծարավներին: Նաև երբ այցելում ենք հիվանդին, մխիթարում տկարին, դարձի բերում մոլորյալին, խրատում տգետին, որբերի ու այրիների խնամքը տանում, միմյանց համար աղոթում, մեղքը ներում, ոխը սրտից հանում, միմյանց հետ հաշտությամբ ու խաղաղությամբ ապրում, և միմյանց նկատմամբ սիրով ու գթասիրտ լինում, այնժամ դառնում ենք Քրիստոսի նման և Նրա բարեկամը, ինչպես Ինքն է ասում. «Սիրե՛ք միմյանց, ինչպես որ Ես ձեզ սիրեցի» (Հովհ. ԺԵ 12):

Ղազարոսի հարությունը տոնում ենք պահքի առաջին քառասունքի16 ավարտին` Մեծ պահքի վեցերորդ շաբաթվա շաբաթ օրը, քանզի պահքն ու աղոթքը մեզ չարչարանակից են անում Քրիստոսին և մեր հոգին կենդանացնում պեսպես ախտերից, ինչպես Ղազարոսը հարություն առավ գերեզմանից: Վեցերորդ շաբաթը պատկերն է վեցերորդ դարի, երբ մարդկային բնությունը, երկար ժամանակ ընկղմված լինելով մարմնական հաճույքների մեջ, հիվանդացավ մեղքերի ախտով, իսկ Քրիստոս Իր գալստյամբ եղավ մարդկային բնության փրկությունն ու հարությունը: Օրվա կանոնը կատարվում է տասներորդ ժամին: Սա այն ժամն է, երբ Տերը Ղազարոսին հարություն տվեց գերեզմանից և ընթրեց Բեթանիայում: Նաև այս ժամին Ադամը ելավ Դրախտից ու ընկավ սգի ու տրտմության վայրը, և ավազակը մտավ Դրախտ (տե՛ս Ղուկ. ԻԳ 43): Սա նաև այն ժամն է, երբ բոլորիս Տերն իջեցվեց խաչից և գերեզման դրվեց:

Բոլոր աստվածային նշանները մեր Տեր Հիսուս Քրիստոսինն են: Դրանց մի մասը կարևոր է, իսկ մյուս մասը` առավել կարևոր: Եվ այս ամենով մեզ տրվում է հույս և երկնային մխիթարություն: Նշաններից առաջինով Տերը ջուրը գինի դարձրեց, ապա բուժեց խեղանդամներին, հալածեց դևերին, իսկ երբ հասավ ժամանակը, Ղազարոսին հարություն տալով եզրափակեց նշանագործությունը:

Այս մասնավոր հարությունը խորհրդանշում է. նախ` մարդկային բնության նորոգությունը և բժշկությունը մեռելության ախտերից, ապա` համընդհանուր հարությունը` Տիրոջ մյուս անգամ գալստյամբ: Հավիտենական Կյանքը կամեցավ մեր ապականացու բնությանը հաղորդել Իր անմահությունը` ոչ միայն հոգով, այլև մարմնով, այդ պատճառով էլ սկզբում բժշկեց մարմնի փոքրագույն անդամները` չորացած ձեռքերը, ոտքերը, տեսողությունը, լսողությունը, ապա` ամբողջ մարմինը` բորոտությունից, անշարժությունից, այնուհետև հարություն տվեց Հայրոսի աղջկան ու նայինցի պատանուն, իսկ վերջում գերեզմանից կանչեց չորսօրյա մեռած Ղազարոսին, որը բոլոր մարմինների հարության առհավատչյան է:

Այստեղից հարց է ծագում. առաջին` ինչո՞ւ է Տիրոջ հարությունը ներկայացվում որպես համընդհանուր հարության օրինակ. քանի որ ինչպես Տերը Հայրոսի դստերը, այրու որդուն և Ղազարոսին հարություն տվեց, այնպես էլ աշխարհի վախճանին հարություն կտա բոլորին:

Չնայած որ նրանք հարություն էին առել Տիրոջ հրամանով, սակայն դարձյալ մահանալու էին, այդ պատճառով նրանց որպես հարության օրինակ չբերեց: Իսկ հավատարիմ և մեծագույն վկան ասում է. «Գիտենք, որ Քրիստոս, մեռելներից հարություն առած լինելով, այսուհետև չի մեռնի, և մահը նրան այլևս չի տիրի» (Հռոմ. Զ 9): Եվ մենք էլ հասարակաց հարության ժամանակ անմահությամբ ենք հարություն առնելու:

Երկրորդ հարց. եթե միշտ և բոլորից էլ զորավոր է հարություն Տվողը, ապա ինչո՞ւ է աշխարհի վախճանին անմահության հարություն տալիս, իսկ այժմ Նրա հրամանով հարություն առածները կրկին մահանում են:

Որովհետև դեռևս Իր մահն ուներ առջևում, դրա համար էլ սրանք պետք է մահանային, իսկ Նրա հարությունից հետո, երբ մահը Նրան այլևս չի տիրում, Նրա հրամանով մահացածներն անմահության հարությամբ պիտի հարություն առնեն: Որպեսզի Ինքը լինի ամեն ինչում առաջինը, և մեր հարությունը Նրա հարությունից բխի, որովհետև Նա է ննջեցյալների առաջին Պտուղը և Անդրանիկը` մեռելներից (տե՛ս Ա Կորնթ. ԺԵ 20, Կողոս. Ա 18):

Տերը, Ղազարոսի հարությամբ ցույց տալով Իր զորությունը հրեաներին, ցույց տվեց նաև, թե ինչպես Իր մյուս անգամ գալստյան ժամանակ բոլոր մեռելներին պիտի կանչի և հարություն տա մի ակնթարթում, առանց ապականության:

Ավետարանի մեկնությունը

(Հովհ. ԺԱ 1-46)

Իսկ թե ինչ խորհուրդ ունեն Ղազարոսի հարությունը կամ Նրա քույրերի աղաչանքները և կամ Տիրոջ` Բեթանիա գալը և հարություն տալը, այս մասին Ավետարանը պատասխանում է հստակ կերպով: Եվ մի հիվանդ կար Ղազարոս անունով, Բեթանիայից` Մարիամի և նրա քույր Մարթայի գյուղից:Մարդկանցից շատերը, երբ տեսնում են, որ Աստծուն հաճելի անձինք ու սրբերը չարչարվում են կամ հիվանդանում կամ էլ չքավորության մեջ ապրում, գայթակղվում են` չիմանալով, որ Աստծու բարեկամները, ովքեր այսպիսի փորձությունների մեջ են լինում, առավել պիտի պայծառանան փառքով, ինչպես պայծառացան Հոբն ու առաքյալները և նրանց նմանները: Եվ այս փորձությունների համար հինգ պատճառ կա:

Նախ` որպեսզի կատարվի Քրիստոսի այս խոսքը. «Երանի՜ է ձեզ, երբ ձեզ նախատեն ու հալածեն» (Մատթ. Ե 11): Դարձյալ` «Որովհետև այս աշխարհից չեք, այլ Ես ձեզ ընտրեցի աշխարհից, դրա համար աշխարհը ձեզ ատում է» (Հովհ. ԺԵ 19): Երկրորդ` ինչպես պատերազմն ամուր դղյակի համար է լինում և ոչ թե մի դյուրամատչելի դաշտի, այդպես էլ սատանան միշտ պատերազմում է հավատով ու գործով ավելի արիաբար ամրացածների հետ: Երրորդ` որովհետև նա, ով ուրիշներին է քարոզում թողնել աշխարհի հաճույքները, նույնը պետք է անի նաև ինքը: Չորրորդ` եթե մարդ ունի թեկուզև փոշետեսակ սխալանքներ, ապա դրանք պիտի մաքրի այնպես, ինչպես արծաթն է մաքրվում կրակի բովում: Հինգերորդ` որպեսզի հաստատուն հույս ունենանք, որ ինչպես Իր սիրելի Ղազարոսին կյանք պարգևեց, այդպես էլ համբերողներին հավիտենական կյանք կպարգևի:

Հիվանդ Ղազարոսը մարդկային բնությունն է խորհրդանշում, որը բազում ժամանակներ ընկղմվելով մարմնական հաճույքների ու մեղքերի մեջ` հիվանդացավ: Իսկ հիվանդությունը մարդկային ցեղի մեղքն է խորհրդանշում, մահանալը` մեղքերի մահը` ըստ հետևյալ խոսքի.

«Մեղավորի մահը չար է» (Սաղմ. ԼԳ 22): Հիվանդի` Բեթանիայում լինելը հետևյալ նշանակությունն ունի: Նախ` Բեթանիան թարգմանվում է չարչարանքների ու սգի տուն, որն ամբողջ աշխարհի օրինակն է, ուր բնակվում են մարդիկ: Այն իսկապես չարչարանքների, հիվանդության ու մահվան տուն է` Ադամի հանցանքների պատճառով Աստծու վճռի համաձայն կայացված. «Փուշ ու տատասկ թող աճեցնի քեզ համար երկիրը, ցավերով երեխաներ պիտի ծնես, քո երեսի քրտինքով ուտես հացդ մինչև հող դառնալդ» (Ծննդ. Գ 1619): Դրախտի վայելչությունից ու կենդանությունից Ադամի անկման համար նրան սգակից են բոլոր արարածները, ինչպես ասում է առաքյալը. «Բոլոր ստեղծվածները հեծեծում են և երկունքի ցավի մեջ են մինչև այժմ» (Հռոմ. Ը 22): Եվ կարոտ էր աշխարհն իր Հարազատի սիրուն և օժանդակությանը, այսինքն` Քրիստոսի, Ով խափանեց կայացրած վճիռը և անեծքը փոխեց օրհնության:

Մարիամի ու Մարթայի գյուղից: – Ըստ պատմագիրների ու ավետարանիչների սովորության, որպեսզի բացահայտվեն բոլոր հանգամանքները, նշվում են նաև բնակավայրերը` ասված խոսքի հավաստիությունը հաստատելու համար: Իսկ թե ինչո՞ւ գյուղը կոչեց կանանց և ոչ թե Ղազարոսի անունով, ապա պետք է ասել, որ թեպետ բնակավայրն ընդհանուր էր նրանց համար, սակայն Ղազարոսի անունով պետք էր կոչել, բայց այս դեպքում տեղին էր բնակավայրը կենդանի եղողների անունով կոչել, քան մահացածի:

Նրանց եղբայր Ղազարոսը հիվանդ էր – «Ղազարոս» եբրայեցերեն նշանակում է օգնել, իսկ «Մարիամ» նշանակում է լուսավորել, ով էլ լուսավորվեց Տիրոջ լույսով և գալստյամբ: Սա այն Մարիամն էր, ով օծեց Տիրոջը յուղով, և ոչ այն մեկը, ում հիշում են մյուս երեք ավետարանիչները (Մատթ. ԻԶ 6-13, Մարկ. ԺԴ 39, Հովհ. ԺԲ 18): Այն մեկը պոռնիկ կին էր, իսկ սա սուրբ էր և պատրաստ ընդունելու Քրիստոսին: «Մարթա» նշանակում է տերունական, Տիրոջ գալստյամբ բերկրած:

Ղազարոսի քույրերն արդար և օրինավոր էին, որով և հաճելի եղան Աստծուն, ինչպես Աբրահամը, Մովսեսը և մյուս մարգարեները, ովքեր արտասվալից պաղատանքներով ու աղերսական ձայնով իրենց հառաչանքներն էին առաքում առ Աստված ու ասում. «Տե՛ր, նրան, ում սիրեցիր և Քո պատկերով ստեղծեցիր, ահա հիվանդ է և դրված է չարաչար մեղքերի մահճում»: Եվ, հիրավի, Աստված մարդուն ավելի է սիրում, քան Իր մյուս արարածներին, որը հայտնի է չորս հանգամանքներից. նախ` որ բոլոր արարածներից միայն մարդուն ստեղծեց Իր պատկերով ու նմանությամբ, ինչպես վկայում է Գիրքը, և անձնիշխան, տեր ու թագավոր արեց ամբողջ երկրի վրա:

Երկրորդ` հայտնի է նրանից, որ Աստված մարդասեր է կոչվում և ոչ աշխարհասեր, և մարդասիրության կոչումը ոչ միայն անվամբ, այլև գործով է ցույց տալիս, որովհետև սիրում է արդարներին ու պահում անմեղներին, ընդունում է մեղավորներին ու թողություն տալիս նրանց:

Երրորդ` Աստծու սերը հայտնի է նաև նրանից, որ մարդկանց սիրո համար մարդացավ ու մարդկանց մեջ շրջեց, ապա` չարչարվեց, մեռավ, դժոխք իջավ, այնուհետև հարություն առավ ու ազատեց մարդկային ցեղը տանջանքներից:

Չորրորդ` հայտնի է հետևյալ խոսքից. «Մենք չէ, որ սիրեցինք Աստծուն, այլ Նա՛ սիրեց մեզ և ուղարկեց Իր Որդուն մեր մեղքերի քավության համար» (Ա Հովհ. Դ 10): Եվ դարձյալ ասում է. «Քանի որ Աստված այնքան սիրեց աշխարհը, որ մինչև իսկ Իր Միածին Որդուն տվեց, որպեսզի ով Նրան հավատում է, չկորչի, այլ ընդունի հավիտենական կյանքը» (Հովհ. Գ 16):

Քույրերը մարդ ուղարկեցին Նրա մոտ – Սա խորհրդանշում է մարգարեների դասերը: Ինչո՞ւ չթողեցին հիվանդին, ինչպես արեցին հարյուրապետն (տե՛ս Մատթ. Ը 5) ու թագավորազնը, և իրենք անձամբ չգնացին, այլ պատգամավորի միջոցով դիմեցին Տիրոջը: Որովհետև վստահաբար հույս ունեին և անհոգ էին ջերմ բարեկամության պատճառով, նաև տկար կանայք էին և սգում էին: Նրանք մարդ ուղարկեցին` հղելով իրենց ջերմ սերը բազում աղաչանքներով, և աղերսեցին մեծ թախանձանքով` հավատալով, որ Նա է մեռելների Հարությունը, սակայն մարդկորեն խորհելով` շտապում էին և ալեկոծվում իրենց մտքում, որպեսզի շտապ հասնի բուժումը, քանի դեռ հիվանդը չի վախճանվել: Նրանք Հիսուսին իբրև Աստծու հավատացին և որպես ճշմարիտ բժշկի` հիվանդի մոտ կանչեցին:

Հիսուս սիրում էր Մարիամին, նրա քրոջը` Մարթային, ու Ղազարոսին և բաշխում պարգևներ Իր բարեկամներին` ըստ առակագրի խոսքի, որ ասվում է Քրիստոսի համար. «Ես սիրում եմ նրանց, ովքեր սիրում են Ինձ» (Առակ. Ը 17): Մինչ Տերը Եգիպտոս էր իջնում, սրանք արդեն այնտեղ էին և շատ անգամ սիրով ընդունել և իրենց ձեռքերին կրել էին բոլորիս Կրողին` Հոր Միածնին, և վերցրել էին իրենց բազուկների վրա` Իր խոսքի զորությամբ բոլորիս Վերցնողին: Եգիպտոսից Տիրոջ վերադարձից հետո նրանք ևս վերադարձան Հովսեփի և Կույս Մարիամի ընկերակցությամբ և հաստատվեցին Բեթանիայում:

Տե՛ր, ահավասիկ նա, ում Դու սիրում էիր, հիվանդացել է – Թեպետ դեռևս չունեին հաստատուն հավատ, սակայն սերը հիշատակելով` խորհում էին Նրան մեջ գութ առաջացնել իրենց եղբոր հանդեպ:

Երբ Հիսուս լսեց, թե Ղազարոսը հիվանդացել է:Լսեց` գթալով հիվանդին, և թույլ տվեց մահվանն իշխել նրա վրա ու մահացնել: Հիսուս ոչինչ չպատասխանեց. ո՛չ գնալու ու բժշկելու մասին ասաց և ո՛չ էլ չգնալու և չբժշկելու: Լուր բերողները հիվանդի անունը հայտնեցին և որպես պատասխան` Աստծու փառքի մասին լսեցին ու տրտմությամբ վերադարձան:

Այդ հիվանդությունը մահաբեր չէ – Այս խոսքը ցույց է տալիս, որ այս հիվանդությունը չունի նրան մահացնելու իշխանություն, այլ միայն մի փոքր ժամանակով, որպեսզի դրանով քարոզվի Աստծու փառքը: Կարծես թե Տերը հեռվից շոշափեց հիվանդի զարկերակը և ստուգապես զննեց այն ամենայն մանրամասնությամբ: Իսկ մարդիկ չարախոսում էին Նրան, որ չկարողացավ օգնել Իր սիրեցյալին: Եվ ո՞րն է ավելի դյուրին. մեռելին ոտքի կանգնեցնե՞լը, թե՞ կենդանի մարդուն քնից արթնացնելը:

Աստծու փառքի համար է – Թվում է, թե ժխտող հրեաների պատճառով է Հոր կողմը դարձնում խոսքը, ինչպես արեց նաև գերեզմանի վրա աղոթելիս, որովհետև հրեաները Հիսուսին Հորը հակառակ էին կարծում: Եվ ապա հայտնում է, որ աստվածային հրամանով է կանչելու մեռածին` դրանով հայտնելով Հոր և Իր կամքի միությունը և փառակցությունը:

Այնպիսի խոսք, որ Տերն ասաց կույրի համար. «Ոչ դրա մեղքն է և ոչ էլ իր հոր ու մոր, այլ որպեսզի դրա վրա Աստծու գործերը հայտնի լինեն» (Հովհ. Թ 3), ճիշտ նման մի խոսք էլ ասաց նաև Ղազարոսի համար. «Այդ հիվանդությունը մահաբեր չէ, այլ Աստծու փառքի համար, որպեսզի դրանով Աստծու Որդին փառավորվի» (Հովհ. ԺԱ 4):

Օրենքներն Ավետարանի քույրերն են` որպես Աստծուց` նույն Ծնողից ծնված, և Օրենքի բոլոր խոսքերը` խրատներն ու աղերսանքները, բուժիչ են մեր հիվանդությունների համար, որոնց լսելով` երկնավոր Բժիշկն ասում է. «Այդ հիվանդությունը մահաբեր չէ, այլ Աստծու փառքի համար է, որպեսզի դրանով Աստծու Որդին փառավորվի» (Հովհ. ԺԱ 4):

Եվ ի՞նչ է Աստծու փառքը, որն ավելանում է մարդկանց փրկության միջոցով, և կարո՞տ էր արդյոք Տերն այդ փառքին, Նա, Ով հավիտենականությունից առաջ փառավորված է Հոր հետ: Տերը մարդանալով ցույց տվեց մեր փրկությունը և հայտնեց արդարությունը ողջ աշխարհին, և Նրա գալստյամբ բոլոր երկրայինները ճանաչեցին Նրա արդարությունը, որը, մինչ այդ, միայն երկնայինները գիտեին: Սակայն երկնայիններն էլ լիապես չգիտեին մարդեղության ծածուկ խորհուրդը, այլ միայն Հայրը և Սուրբ Հոգին: Եվ Տերն Իր մարդեղությամբ, մահով, հարությամբ ու Եկեղեցով ծանոթացրեց երկնայիններին Աստծու բազմապատիկ իմաստությանը: «Դրա համար էլ Աստված Նրան առավել բարձրացրեց և Նրան շնորհեց մի անուն, որ վեր է, քան ամեն անուն, որպեսզի Հիսուս Քրիստոսի անունով խոնարհվի ամեն ծունկ` լինի թե՛ երկնավորների, թե՛ երկրավորների և թե՛ սանդարամետականների. և ամեն լեզու խոստովանի, թե Հիսուս Քրիստոս Տե՛ր է` ի փառս Հայր Աստծու» (Փիլիպ. Բ 9-11):

Հիսուս, լսելուց հետո, թե Ղազարոսը հիվանդացել է, տակավին երկու օր մնաց այնտեղ, ուր գտնվում էր:Երկու օր մնաց այնտեղ` թույլ տալով ավազակին մտնել Իր սիրելիի տունը և այնտեղ խռովություն ու ապականություն գործել, և մահը գոռոզանալով իր կամքը կատարեց: Սա նաև մոլեգնոտ հրեաների հանդգնության պատճառով արվեց, որպեսզի հրապարակավ տեսնեն սքանչելիքը Ղազարոսի հարության:

Իսկ ըստ խորհրդի` ոչ թե այդ ժամին իմացավ մարդկային բնության կրքերի մասին, երբ մարգարեները և Օրենքն աղաչեցին, այլ նախքան դա գիտեր մարդու տկարությունները, ինչպես և ասաց Նոյին. «Մարդկանց միտքը մանկուց չարի ծառայության մեջ է» (Ծննդ. Ը 21): Ոչ թե բնությամբ չար են Աստծու ստեղծածները, այլ չարությունը, որպես եկամուտ բնավորվեց ու հաստատվեց նրանցում:

Եվ երկու օր մնաց այնտեղ:Եվ ինչո՞ւ երկու օր ընդմիջեց և ապա՛ մարմնով երևաց: Որովհետև այդ ժամանակներում մարդիկ տակավին մանուկներ էին, ուսման մեջ` անկատար ու անկարգ, չէին փնտրում փրկություն ու չունեին հույս, այդ պատճառով էլ հապաղեց, որպեսզի չարի փորձություններից նեղվելով ու մեղքերից չարչարվելով` կարոտեն Նրա փրկական գալստյանն ու Օրենքով խրատվելով` կարողանան ընդունել կատարյալ գիտությունը: Եվ երբ կարոտեցին, այդժամ էլ երևաց Փրկիչը:

«Երկու օր» ասելով` նկատի ունի առաջին օրը Մովսեսից մինչև Դավիթ, իսկ երկրորդ օրը` Դավթից մինչև Հովհաննես: Եվ երբ ժամանակը հասավ իր լրմանը, և հասավ աշխարհի փրկությունը, եկավ Տերն անապատից, այսինքն` սուրբ արգանդից, ու գտավ մեզ մեղքերի մեջ մեռած, նեխած ու հոտած ժանտահոտ ախտերով, և ո՛չ թե չորս օր, այլ շատ ժամանակ: Դարձյալ` Տերը մահվան ժամին չհասավ Ղազարոսի գյուղը, որպեսզի հրեաները չասեն, թե նախապես պայմանավորված էին միմյանց հետ:

Ապա դրանից հետո Իր աշակերտներին ասաց. «Եկե՛ք վերստին գնանք Հրեաստան:Մահվան երկյուղը եկավ այնտեղ և չարաչար տագնապեցրեց աշակերտներին` առավել, քան Ղազարոսի քույրերին: Եվ աշակերտներն այնչափ զարհուրեցին ու դողացին, կարծես դուրս էին ելնում իրենց մարմիններից, և այդ նրանք էին, ովքեր լսեցին Տիրոջից. «Մի՛ վախեցեք նրանից, որ մարմինն է սպանում, բայց հոգին սպանել չի կարող» (Մատթ. Ժ 28):

Աշակերտները Նրան ասացին. «Ռաբբի՛, հրեաները դեռ նոր էին ուզում Քեզ քարկոծել, և նորից այնտե՞ղ ես գնում» – Աշակերտները տարուբերվում էին այս ու այն կողմ: Տերը չկամեցավ նրանց հայտնել խորհուրդը, որովհետև տեսան հարության հրաշքը և չհավատացին Նրան, Ով հոգին ու մարմինն ապրեցնում է և՛ այստեղ, և՛ հանդերձյալում, և կարող է բոլոր ննջեցյալներին հարություն տալ: Տերը նախ տասներկուամյա մի աղջկա` Հայրոսի դստերը, հարություն տվեց, ապա Նային քաղաքում` մի պատանու: Եվ Նա, Ով ուրիշների մահը հալածեց, առավել ևս Իր աշակերտներինը կհալածի: Աշակերտները Թաբոր լեռան վրա լսեցին. «Դա՛ է Իմ սիրելի Որդին, Որին հավանեցի, Դրա՛ն լսեցեք» (Մատթ. ԺԷ 5), սակայն նրանք, փոխանակ լսելու, դեռ հրամայում էին Նրան չգնալ: Եվ եթե նրանց անգամ հայտներ Ղազարոսի խորհուրդը, միևնույն է, չէին հավատալու իրենց մտքի տկարության պատճառով:

Փրկիչը չուներ սովորություն նախապես ծանոթանալ այն տեղերին, ուր գնալու էր, այլ գնում էր այնտեղ, ուր կար չարչարանք: Իր քարկոծողների մոտ էր գնում, որպեսզի նրանք, փոխանակ Իրեն գահավեժ անելու, լինեն Նրա թարգմանները, և այնտեղ շատերը Նրան հավատացին:

Հիսուս ասում է. «Ցերեկը տասներկու ժամ չունի՞. եթե մեկը ցերեկն է քայլում, չի սայթաքում, որովհետև այս աշխարհի լույսը տեսնում է, իսկ եթե մեկը գիշերն է քայլում, սայթաքում է, որովհետև հետը լույս չունի»: Ամբողջ օրվա համար է հայտնում, որովհետև Տիրոջ օրով լուծարվում է կռապաշտության խավարը նրանց համար, ովքեր Նրանով են ընթանում: «Օր» բառը եբրայեցերեն նաև լույս է նշանակում, և Քրիստոս է աշխարհի Լույսը, որ լուսավորում է:

Եթե մեկը ցերեկն է քայլում, չի սայթաքում», ապա որքան առավել նրանք, ովքեր Նրա հետ էին` աշխարհի Լույսի: Պետք է իմանալ ոչ որպես մարմնավոր աչքի լույս, այլ հոգու աչքի` հավատի լույս: Նա, ով հոգու տեսողություն չունի, անգամ եթե միջօրեին քայլի, կսայթաքի, և խավարը միշտ նրա հետ կլինի: Այսպես Տերը խոսքով որոշ չափով կրթեց աշակերտների միտքը, քանի դեռ չէր մեռել խաչի վրա և իջել գերեզման:

Այս խոսքերն ասելուց հետո նորից դիմեց նրանց. «Մեր բարեկամ Ղազարոսը ննջել է, սակայն Ես գնում եմ, որ նրան արթնացնեմ»: Տերն արհամարհեց մահն աշակերտների առջև` այն նինջ համարելով: Աշակերտներին ասելով, թե Ղազարոսը ննջել է` դրանով հայտնեց, որ մահը նինջ է նրանց համար, ովքեր հավատում են:

Տերը կաթով էր սնում աշակերտներին` իբրև մանուկների մայրաբար ծնելով ու դայակաբար սնուցանելով, և նրանց տգիտությունը ծածկում Իր իմաստությամբ: Արդար գառների նման անմեղ էին առաքյալները. ինչպես տեսնում էին, այնպես էլ իմանում էին, Տիրոջից ինչ լսում էին, հավատում էին, սակայն չէին կարողանում հասու լինել աստվածային խորհրդին:

Աշակերտները կարծեցին, թե առակներով է խոսում, ինչպես շատ անգամ էր արել: Իսկ արթնացնելն այն է, որ զարթնեց Տերը և եկավ մեզ ապրեցնելու: Որովհետև Տերը եկավ ու գտավ մեզ մեղքերում մեռած և ժանտահարությամբ նեխած, և ոչ թե չորս օր, այլ շատ ժամանակներ: Ղազարոսը մահանալուց հետո դժոխք գնաց` սատանայի իշխանության ներքո, և մինչև նա` դեռ ոչ ոք չէր ելել այդ արգելավայրից, որովհետև ով այդ դռների սեմից ներս էր մտնում, այլևս հնար չէր ունենում այնտեղից դուրս գալու:

Աշակերտները Նրան ասացին. «Տե՛ր, եթե ննջել է, ապա կառողջանա» – Շատ հիվանդներ են ննջել ու չեն ապրել, և կան, որ ննջել են ու ապրել: Աշակերտներն այսպիսի խոսքերով կամենում էին սփոփել Ծածկատեսին: Նրանք գիտեին, որ Տերը սիրում է Ղազարոսին, և չէին կամենում, որ նրա ընտանիքին որևէ վիշտ հասնի, ննջելն առողջանալու նշան էին կարծում և ասում էին, որ կարիք չկա շտապ գնալու:

Այն ժամանակ Հիսուս նրանց հայտնապես ասաց. «Ղազարոսը մեռավ» – Տերը բացահայտեց ծածուկ խորհուրդը, որպեսզի հանկարծակի գալով չցնցվեն ճչալով կամ կոծելով: Բոլոր բժիշկներն էլ մինչև մարդու մահանալն աշխատում են բոլոր դեղամիջոցներով փրկել հիվանդին, իսկ Ղազարոսի Բժիշկը թույլ տվեց նրան մահանալ, որպեսզի նրա մահով ցույց տա Իր զորությունը: Տերը չգնաց իբրև բժիշկ` հիվանդությունը բուժելու, որովհետև Նա` որպես Աստված, պետք է ապրեցներ հիվանդին:

«Ես ուրախ եմ ձեզ համար, որ այնտեղ չէի. որպեսզի դուք Ինձ հավատաք»: Եթե ուրախ էր, ապա ինչո՞ւ էր լալիս, երբ գնաց այնտեղ: Բայց պետք է տեսնել, թե մինչ այս պահը Նրա մերձավորները որչափ հեռու էին և՛ Նրանից, և՛ կատարյալ հավատից:

Սրանք այլաբանական խոսքեր էին և չէին կարող հասանելի լինել: Մահվան անունը և ուրախությունը նրանց լսելիքի համար հռչակվեցին, և աշակերտները, զարմացած, չէին կարողանում հասու լինել երկիմաստ խոսքին: Տերը պարծենալու համար չէր նրան հարություն տալիս, այլ աշակերտների հավատի հաստատության, և ուրախ էր, որ տեսնելու են Իր զորության չափը: Եվ երկչոտ Թովմասը մեզ տեղեկացնում է նրանց անմտության մասին:

Թովմասը, որ Երկվորյակ էր կոչվում, աշակերտակիցներին ասաց. «Եկեք մենք է՛լ գնանք, որ Նրա հետ մեռնենք» – Նա գնաց մեռելին հարություն տալու, իսկ կենդանի աշակերտները` իրենց մահվան մատնելու, քանզի այս պահի համար տարակուսում էին: Երկրագործ մշակների համար ավելի դյուրին է կոշտացած հողը կակղեցնել, քան գիտուններին` հավանություն գտնել տգետների մոտ: Մշակը քիչ է աշխատում հողի վրա, սակայն բազում պտուղներ է ակնկալում, իսկ կույր մտքով տգետին միայն Աստված կարող է գիտություն տալ: Աշակերտները ստուգվեցին, որ պատրաստ են գնալու և Նրա հետ քարկոծվելու, որի համար Տերը նրանց մխիթարեց ու քաջալերեց և վանեց նրանցից երկյուղը:

Հիսուս եկավ, նրան գտավ չորս օրից ի վեր գերեզմանի մեջ – Որովհետև մոտ է Բեթանիան Երուսաղեմին, և սուգն էլ մոտ էր ուրախությանն ու խաղաղությանը:

Հրեաներից շատերը եկել էին Մարթայի և Մարիամի մոտ – Նրանց գալն աստվածային տեսությամբ պետք է իմանալ, որպեսզի տեսնողները զվարճանան աստվածային նշաններով, քանզի նրանցից ոմանք օգուտ ստացան` Քրիստոսի վրա խարսխված իրենց հավատը հաստատելով: Իսկ ինչո՞ւ եկան. չէ՞ որ հրեաներն ուխտել էին, որ եթե որևէ մեկը Նրան Քրիստոս խոստովանի, ապա ժողովրդի միջից դուրս պիտի մղվի: Միգուցե եկել էին տրտմության տագնապից մղված, կամ էլ միգուցե Մարիամի ընտանիքն ազնվական էր, և նրանք աչառություն էին անում: Շատերն էլ կարծում էին, թե կարող են մխիթարել սգավորներին:

Այդ օրերին ագարակը քաղաք էր դարձել, և քաղաքը` ագարակ, որովհետև վշտի պատճառով ողջ քաղաքն այդտեղ էր հավաքվել: Մեր բնության սովորությունն է, և սիրում ենք մտնել սգո տուն` լսելով այլոց բոթը, քան թե ուրախության տուն: Ոմանք եկել էին լկտիությունից մղված, ոմանք էլ` ոտնահարելու, իսկ շատերն էլ` շատախոսելու, և քչերն էին մասնակից լինում տրտմությանը: Որովհետև բոլոր մխիթարողներն էլ անձամբ լի էին տրտմությամբ, և քանի որ տրտումը տրտմածին չի կարող մխիթարել, ապա և սգավորն էլ սգավորին չի մխիթարի, եթե սգի վրա սուգ չավելացնի: Մեկն ասում էր. «Մի՛ տրտմիր, իմ եղբայրը մանուկ հասակում մահացավ», և այսպես յուրաքանչյուրը մի տարաժամ մահ էր պատմում, որից ավելի է բեկվում սիրտը, իսկ աղիքները` գալարվում: Այս ամբոխին թողեց Մարթան և ընդառաջ գնաց Հիսուսին:

Մարթան երբ լսեց, որ Հիսուս գալիս է, նրան ընդառաջ գնաց. իսկ Մարիամը տանը նստած էր – Մարթան ընդառաջ գնաց Օրենքի ու մարգարեների օրինակով, ովքեր կանխասելով ցույց տվեցին Հիսուսին որպես աշխարհի Փրկչի: Մեկը եղավ իբրև բերանի խոսք, իսկ մյուսը` սրտի խորհուրդների շտեմարան: Երկուսն էլ գովելի օրհնության մեջ էին: Սիրտն իր տեղում հաստատուն մնաց, իսկ խոսքը` սրտի խորհուրդների թարգմանը, առաջ գնաց` պատմելու զգալի սրտի պաղատանքները Նրա լսելիքին, Ով կարող էր վերացնել տխրությունն Իր սիրելիների տնից:

Մարթայի սերն առավել էր եռում, քան Մարիամինը, որովհետև մինչ այս ամենը, երբ Հիսուս եկավ նրանց մոտ, Մարթան սպասավորություն էր անում` Տիրոջն ասելով. «Տե՛ր, Քեզ փույթ չէ՞, որ քույրս ինձ մենակ է թողել ծառայության գործի մեջ. արդ, ասա՛ դրան, որ օգնի ինձ» (Ղուկ. Ժ 40): Եվ երկրորդ անգամ ևս, երբ Տերը եկավ Ղազարոսին կենդանացնելու, Մարթան առաջինը Նրան ընդառաջ գնաց, իսկ Մարիամը մնաց տանը:

Ասում է Մարթան Հիսուսին. «Տե՛ր, եթե Դու այստեղ եղած լինեիր, իմ եղբայրը մեռած չէր լինի» – «Ով մարգարեին ընդունում է իբրև մարգարե, մարգարեի վարձք կստանա» (Մատթ. Ժ 41), իսկ ով Աստծուն է ընդունում, աստվածային փառք կժառանգի: Մարգարեացավ Մարթան, որ ուր կենդանությունն է, այնտեղ մահը չի մտնում: Տերը բազում անգամ մտել էր Մարթայի ու Մարիամի տունը, և մահը գյուղից հալածական էր եղել, որովհետև ուր կա հոգևոր իմաստություն, այնտեղ կան և աստվածային սեր, ճշմարիտ հավատ և ստույգ մարգարեություն: Քանզի հոգևոր իմաստությունը, աստվածային սերը, ճշմարիտ հավատը և անսուտ մարգարեությունը չորս հարազատ եղբայրներ են, և մեկն է նրանց շարժողը` Աստված: Ինչպես երաժիշտը բերանով փչելով երգեհոնը` բազում փողերից տարբեր ձայներ է արձակում` մեկը` նուրբ, մյուսը` թավ, մեկ ուրիշը` ավելի թանձր, նմանապես Մարթան, Մարիամը, Ղազարոսը և բոլոր նրանք, ովքեր նրանց տանն էին, նույն հավատն ու նույն սերն ունեին:

Քանզի երբ հրավիրեցին Նրան, և Նա չկամեցավ գալ, իմացան, որ Տիրոջ կամքն է, որ Ղազարոսը մահանա, որովհետև ոչ Ինքը եկավ և ոչ էլ մեկին ուղարկեց, որպեսզի բժշկի, քանզի լսել էին Նրա առաքյալներից, որ երբ Հիսուս նավում ննջեց, ծովի ալիքները քնից արթնացան` այնքան ժամանակ, քանի դեռ Տերը ննջում էր (տե՛ս Մատթ. Ը 2326): Եվ ալիքները խռովվելով խոսեցին մարդու նման, թե ուր լույսն է, այնտեղ չի մտնի խավարը, և ուր կյանքն է, այնտեղ մահը չի համարձակվի մտնել:

Գիտեմ, որ ինչ էլ որ Աստծուց ուզես, Աստված Քեզ կտա» – Մարգարեացավ կինը ոչ թե մեկ մեռելի հարության համար, այլ որ Տերը դարեր առաջ մեռածներին էլ կարող է հարություն տալ` կամակցությամբ Հոր և Սուրբ Հոգու:

Հիսուս նրան ասաց. «Քո եղբայրը հարություն կառնի» – Տերը հայտնեց նրան եղբոր առաջին և վերջին հարության մասին:

Մարթան նրան ասաց. «Գիտեմ, որ հարության ժամանակ վերջին օրը հարություն կառնի» – Բացվեցին երկնքի դռներն այդ կնոջ համար, և նա տեսավ անստվեր Լույսն իր աչքերով, հասավ անմատչելի տեղերին և հավասարվեց Զեբեդեոսի որդիներին: Նա չընկավ Քրիստոսի մարմնական լանջով, սակայն զորացավ Աստծու իմաստությամբ, շոշափեց Կենաց Խոսքն ու փոխվեց աստվածային կյանքի: Բացվեցին նրա մտքի աչքերը, և լուսավորվեց ներքին մարդը: Նա եկավ արտասուքով և գնաց խնդությամբ: Բերկրեց վշտացածը, և զվարթացավ նրա երեսի գույնը, երբ լսեց հարության մասին: Մինչև հարուցյալ եղբորը տեսնելը` տեսավ մեռելներին հարություն Տվողին:

Հիսուս նրան ասաց. «Ես իսկ եմ հարություն և կյանք» – Նա է Պարգևատուն, Նրանից են պարգևները, սակայն խնդրել է պետք: Եղիան հարություն տվեց մի մեռելի, որը դարձյալ մահացավ: Եղիսեեն երկու հոգու հարություն տվեց, և նրանք նույնպես մահացան: Իսկ համընդհանուր հարության ժամանակ Տերը հարություն է տալու ու հավիտյանս անմահացնելու:

Ով հավատում է Ինձ, թեպետ և մեռնի, կապրի» – Ինչպես աչքով տեսածին են հավատում, այդպես էլ Նրան հավատացողը հավիտյան չի մեռնի: Իսկ հարության ժամանակ կմեռնեն կենդանի անհավատներն ու ամբարիշտները:

Եվ ով կենդանի է ու Ինձ հավատում է, հավիտյան չի մեռնի – Եվ այժմ, ով կենդանի է ու հավատում է Նրան, կենդանի կլինի իր մահվան մեջ և հավիտյան կենդանի կմնա: Հավիտյանս մահվան ձեռքը չի տիրի նրա վրա: Բայց ոմանք սա ասում են աշխարհի վախճանի համար, թե նրանք, ովքեր ողջ են և հասնելու են մինչև Տիրոջ գալստյան օրը, չեն մահանալու, ինչպես և առաքյալն է ասում. «Ովքեր կենդանի մնացած պիտի լինեն գալստյան ժամանակ, չպիտի ննջեն» (Ա Թեսաղ. Դ 16):

Հավատո՞ւմ ես այս բանին» – Հույժ դժվարիմաց խոսք ասաց Փրկիչը, և այդ պատճառով լսողները Նրանից բացատրություն խնդրեցին: Թեպետև երկիմաստ էր խոսքը, սակայն հուսաց Մարթան:

Մարթան ասաց Նրան. «Այո՛, Տե՛ր, ես հավատում եմ, որ Դո՛ւ ես Քրիստոս` Աստծու Որդին, որ աշխարհ էիր գալու» – Մարգարեների խոսքերը հավատացրին նրան այնպես, ինչպես սամարացի կնոջը. «Գիտեմ, որ Մեսիան` Քրիստոս կոչվածը, կգա. երբ Նա գա, մեզ ամեն ինչ կպատմի» (Հովհ. Դ 25): Կուսական Ծնունդն ակնարկեց Երկրորդ գալստյան մասին: Մարթան մեծամեծ խոսքեր լսեց ու ամբողջ տնօրինությանը տեղեկացավ, եկավ տրտմած և գնաց ուրախացած` իբրև Աստծու հրեշտակ:

Եվ այս ասելուց հետո գնաց գաղտնաբար կանչեց իր քրոջը` Մարիամին, և ասաց. «Վարդապետն է եկել և քեզ է կանչում» – Արդարև, ճշմարիտ վարդապետն առանց այբ, բեն, գիմի է ուսուցանում և կատարում ուսուցման բոլոր պահանջները, և Մարթան, վարդապետ ասելով, ինքն էլ անցավ աշակերտների կարգը: Աշակերտեց և Մարիամը նույն վարդապետությանը` հեշտակամ ու դյուրությամբ հավատալով, որովհետև նույն մաղթանքներն ասաց Տիրոջը` գութ հայցելով Քրիստոսից` եղբորը կենդանացնելու համար:

Երբ Մարիամը լսեց, իսկույն վեր կացավ և եկավ Նրա մոտ – Նույն տեղում նույն ուրախությունը հայտնվեց նույն Ուսուցչի հանդեպ, մեկը` ծածկաբար, իսկ մյուսը` հայտնապես: Տերը ձգեց երկուսին էլ սգավոր աշխարհից դեպի երկնային անտրտում ուրախությունը, և Մարիամը գնաց Նրա մոտ, Ում առաջ էլ ճանաչում էր` ասելով. «Ով իմ բազում մեղքերը ներեց, կարող է նաև փարատել իմ ծանր սուգը»:

Հիսուս դեռ գյուղ չէր հասել, այլ դեռևս այնտեղում էր, ուր Մարթան Նրան ընդառաջ էր եկել – Իսկ ինչո՞ւ անմիջապես չգնաց գերեզման: Որովհետև Նրա գալստյան լուրը տեղ հասնելուն պես ժողովրդից մի «ատյան» կազմվեց, և բոլորն էլ շտապում էին տեսնել աստվածագործ նշանը: Հրեաները, ովքեր եկել էին քույրերին մխիթարելու, իրենք էին թափուր մնացել երկնային մխիթարությունից և թաղված սգի ու նույն տրտմության մեջ, արտասուք շաղ տալով` նստել էին տանը:

Երբ հրեաները տեսան Մարիամին, որ իսկույն վեր կացավ ու գնաց, իրենք ևս նրա ետևից գնացին – Հրեաները հարությունը տեսնելու համար չգնացին, այլ դեպի մեռելի գերեզմանը: Ասված է. «Ով ունի, նրան պիտի տրվի և պիտի ավելացվի, իսկ ով չունի, նրանից պիտի վերցվի ունեցածն էլ» (Մատթ. ԺԳ 12): Եվ սա ո՛չ թե Տվողի ագահության պատճառով, այլ ընդունողի անարժանության, ինչպես երևաց առաքյալների ու Հուդայի պարագայում:

Կարծում էին, թե գերեզման է գնում, որ այնտեղ լաց լինի – Որովհետև նրանք միշտ էլ գերեզմանասեր են եղել, և ոչ միայն մարդկանց, այլև սուտ աստվածների, ինչպես Եզեկիել մարգարեն է ասում. «Ահա այնտեղ նստած էին կանայք ու ողբում էին Թամուզին» (Եզեկ. Ը 14): Սրանց միջից ելավ Մարիամը և գնաց Նրա մոտ, Ով ներեց նրա բազում մեղքերը և կարող էր նաև ծանրատաղտուկ տրտմությունը փարատել:

Իսկ Մարիամը, երբ եկավ այնտեղ, ուր Հիսուս կանգնած էր, ու տեսավ Նրան, ընկավ Նրա ոտքերը:Երբ սգավորները տեսնում են ծանոթներից որևէ մեկին, սկսում են կոծել, իսկ Մարիամը դրա փոխարեն Վարդապետին հավատաց ու փառավորեց, և դրանով ի հայտ եկավ Մարիամի ու Մարթայի հավատը, քանի որ նրանք Տիրոջը երկրպագում էին ու խոստովանում նրանց առջև, ովքեր չէին հավատում:

Տե՛ր, եթե այստեղ եղած լինեիր, իմ եղբայրը մեռած չէր լինի» – Ինչպես նույն դպրոցի մանուկները միաբանված նույն լեզվով են խոսում, այդպես էլ սրանք, վարդապետի կամքից հորդորված, խոսում էին աստվածային ուսումից: Եվ երկու քույրերն էլ նույն կենդանի որսը եղան ու նույն սիրով սիրեցին Տիրոջը: Նույն աղբյուրից Կենդանի ջուր խմեցին ու տեսան մարմնացած Աստծուն ու հավատացին ամենքիս Տիրոջը: Թվում էր, թե նախապես պայմանավորվել էին Հիսուսից խնդրել, որ իրենց եղբորը կենդանություն տա: Իրենց մերձավոր հանգուցյալի համար երկուսն էլ նույն խոսքերն արտասանեցին`կարծես ասելով. «Տե՛ր, եթե անտես չանեիր մարդկային ցեղը, ապա նրանք չէին մահանա մեղքի մահով»: Իսկ մարգարեն ասում է. «Եվ ահա Դու բարկացար, որովհետև մենք մեղք գործեցինք» (Եսայի ԿԴ 5):

Երբ Հիսուս տեսավ, որ նա լալիս է, և նրա հետ եղող հրեաներն էլ են լալիս:Աշխատելիս մարմնից քրտինք է ծորում, և հուզված սրտից աչքն արտասուք է հեղում, արտասվում ենք նաև մեռելների վրա և հեռուներից եկող սիրելիի համար: Տեսավ Մարիամը Հիսուսին, և եղբոր նկատմամբ ունեցած սերը ստիպեց նրան հիշել մահացածին, սակայն այլևս չճչաց ըստ աշխարհի կարգի, այլ ցածրաձայն արտասվեց Ողորմածի առջև, մինչև որ բոլորն էլ բարձրաձայն լացեցին:

Խռովվեց Հիսուս Իր հոգում, կարծես Իր ամբողջ զորությամբ տրտմեց և չկարողացավ պարզ ասել, թե. «Ո՞ւր դրիք նրան», այլ ասես պոռթկալով ասաց, կես խոսքով: Տերը եղավ մասնակից նրանց սգին, որպեսզի մարդիկ լինեն Աստծուց մխիթարված: Կամ էլ մռնչաց սատանայի վրա, ինչպես առյուծը` որսի վրա:

Եվ Հիսուս արտասվեց:Մարմինը ոչ միայն աչքերով է արտասվում, այլև ամբողջովին քրտնում է, ինչպես Տերը շատ անգամ վարվեց

աշխարհում, որպեսզի իր վշտակցությամբ մեզ հետ Իր ազգակցությունը ցույց տա: Եվ սրանով Տերը սահմանեց հավատացյալներին միայն այդքան արտասվել, որովհետև նրանք ունեն հարության հույսը: Տեսնելով մեռելի` պետք է արտասվել մարդու վրա ընդհանրապես, որ սկզբից ևեթ մահ ժառանգեց մեր բնության համար: Տերն արտասվեց նաև հրեաների անհավատության պատճառով, ովքեր հեռացել էին աստվածագործ նշաններից ու դարձել էին գեհենի ժառանգներ:

Արդ` ելան Նրա արտասուքներն իբրև անձրև, և Ղազարոսը եղավ իբրև ցորեն, և գերեզմանը` իբրև հող: Տվեց Հիսուս Իր ձայնն իբրև որոտ, խռովվեց մահն այդ ձայնից: Ոտքի ելավ Ղազարոսն իբրև ցորեն, ելավ մեռածը և երկրպագեց իր կենարար Տիրոջը: Արդ` խայտառակվեցին մահը նրա ագահությունը:

Տերը ետ բերեց չորսօրյա մեռածին, որպեսզի իմանան, որ Նրա համար, Ում բերանի ձայնը կենդանացրեց չորսօրյա մեռելին, դյուրին է երեք օրից հարություն առնելը, և որ ճշմարիտ է Նրա խոստումը, որ Ինքը երեք օր անց հարություն առած` կելնի մեռելների միջից: Տերն ուրախացրեց Մարիամին ու Մարթային և խայտառակեց դժոխքն ու նրա ագահությունը, որը չէր կարող հաղթել Քրիստոսին: Տերն ասաց. «Երեք օր անց հարություն կառնեմ», և քանի որ դա նրանց դժվար թվաց, հանեցին նրանք չորսօրյա մեռելին հարություն առած:

Ղազարոսի հարությունը մեռնելուց չորս օր հետո եղավ, Իրենը երեք օր հետո, որովհետև չորրորդ օրը հողեղեն մասը հող է դառնում, հեղուկ մասը` ջուր, հրանյութը` հուր, իսկ օդային մասը ցնդում է շրջակա բնության մեջ, և այսպիսով չորս տարրերը չորս օրում լուծարվում են:

Աստվածային բնությունն անախտ է ու անտրտում, իսկ խռովվելը նշանակում է, որ հրաման տվեց տրտմությանը գալ, և արտասուքը կամավորաբար հեղեց: Սա ցույց է տալիս, որ երբ Տերը կամենում է, իջնում է մարմնի բնական կրքերի մեջ` հայտնելով Իր ճշմարիտ մարդեղությունը: Որովհետև` թեպետև Աստված միացավ մարմնին, սակայն չթողեց մարմնին շարժվել իր բնական կրքերով17, այլ երբ թույլ էր տալիս, իջնում էր սնվելու, խմելու և ննջելու, իսկ երբ կամենում էր, Իրեն վեր էր պահում աստվածային միությամբ: Տիրոջ մեջ ամփոփված է ամբողջ բնությունը, և կրքերից յուրաքանչյուրը ծագում էր այն ժամանակ, երբ Տերը կամենում էր: Տերը հացի նկատմամբ քաղցը և սիրելիի նկատմամբ արտասուքը ծագեցրեց ճիշտ ժամանակին, որպեսզի հավատարիմ լինի այն խոսքին, թե Ինքը ճշմարտապես մարմին առավ:

Տերը, տեսնելով վիշտը, որ պատճառել էր մեզ մահը, ողորմեց մեր ցեղին, որը կործանվել էր երկրի վիհում: Տերը գթությունից արտասվեց մարդկանց վրա, որոնց օձը խորտակել էր դժոխքում: Լացեց մարդկային ցեղի վրա և ոչ թե այն մեռելի համար, որին պետք է հարություն տար:

Արտասուք բերեց, որովհետև տեսավ նրանց անհույս լացն ու կոծը, որոնց սրտում չկար կենդանության հիշատակը: Մեզ նման լացեց, որպեսզի ամեն ինչով մեզ նմանվի: Աստծու Որդին արտասուքով նմանվեց մեզ, իսկ հարությամբ կենդանացնելով` Հորը:

«Ասաց. «Ո՞ւր դրիք նրան»: Նրան ասացին. «Տե՛ր, արի՛ և տե՛ս»: Նա, Ով հեռվից իմացավ Ղազարոսի մահը և կարող էր մեռածին հարություն տալ, գիտեր նաև նրա տեղը: Սակայն Տերը չգիտենալու պատճառով չհարցրեց, այլ այնպես, ինչպես Հայրը հարցրեց Ադամին. «Ո՞ւր ես» (Ծննդ. Գ 9), նաև Կայենին ասաց. «Ո՞ւր է քո եղբայր Աբելը» (Ծննդ. Դ 9)` տալով նրանց զղջալու առիթ: Նաև Մովսեսին հարցրեց. «Այդ ի՞նչ է քո ձեռքին» (Ելք Դ 2): Նույնպես և մեզ է հարցնում` մեր մեղավոր հոգիների համար, թե որ մեղքերի խորխորատը դրեցինք նրան: Որպեսզի մենք մեր կամքով խոստովանենք ու ասենք. «Տե՛ր, արի՛ ու տե՛ս», և ապա Ղազարոսի քույրերի նման ընկնենք Նրա ոտքերը և ցույց տանք մեր հոգիների դիակիր գերեզմանը:

Փնտրում էր Արարիչն Իր պատկերով ստեղծված մարդուն, ում չարը նախանձից գցեց երանելի կյանքից: Տերը հարցնում է հրեաներին գերեզմանի տեղը, որպեսզի իրենք ցույց տան և վկա լինեն տեղի ու մեռելի համար, որին թաղեցին:

«Ասում են հրեաները. «Տեսե՛ք ինչքան էր սիրում նրան». որովհետև արտասվեց նրանց վրա: Մի մասն էլ ասում էր. «Սա, որ կույրի աչքերը բացեց, չէ՞ր կարող նաև այնպես անել, որ սա չմեռներ»: «Դուք սովոր եք հայհոյելու Նրան, Ով ծովը բաժանեց և անապատում քառասուն տարի ձեզ կերակրեց մանանայով ու լորամարգերով և բազմաթիվ այլ նշաններ արեց: Դուք հայհոյեցիք ու չգոհացաք Աստծուց և անասունների հետ փոխանակեցիք Նրան (տե՛ս Ելք ԼԲ 4): Մովսեսին երդումով ուրացաք, նրան, ով ծովը ճանապարհ դարձրեց և ամբողջ ժողովրդին փարավոնից ու սրից փրկեց: Մի՞թե շնորհակալ եղաք այս ամենի համար, որ մի կույրի համար շնորհակալ լինեք»:

Կույրի հոգին ողջ էր ու շարժում էր մարմինը, իսկ աչքը մեռած էր: Հոգին բնակվում է մեռած մարմնում, սակայն արեգակի լույսը մեռած աչքում չի բնակվում: Եթե մեռած աչքը կենդանացրեց և հեռացած լույսն այնտեղ դարձրեց, ապա Ղազարոսի ամբողջ մարմինը նույնպես կարող է կենդանացնել: Իսկ այն, ինչը հեգնելով ասում էին Նրա Աստվածության դեմ, դրան Տերն Իր լացով պատասխանեց: Արդ` երբ հրեաները ցույց տվեցին իրենց հեգնանքը ու ծաղրը, Նա ելավ ցույց տալու Իր աստվածային զորությունը:

Հիսուս դարձյալ խռովվելով Ինքն իր մեջ:Ինչպես ասաց Մատթեոսի Ավետարանում. «Ո՛վ անհավատ և մոլորված սերունդ, մինչև ե՞րբ ձեզ հետ պիտի լինեմ, մինչև ե՞րբ ձեզ պիտի հանդուրժեմ» (Մատթ. ԺԷ 16):

Նաև Զաքարիա մարգարեի միջոցով ասաց. «Ձանձրացավ Իմ անձն այս ազգից, որ փորձում է Ինձ» (հմմտ. Զաքար. ԺԱ 8):

Եկավ գերեզման: Սա մի քարայր էր, որի վրա մի քար էր դրված:Հնում սովորություն էր ամրացնել գերեզմանը, քանի որ հեռու էր նրանցից հարության հույսը: Սա էին նրանք կյանք համարում, իսկ այն` մահվան դառնություն: Մեռածների հիշատակը շիրիմն էին համարում: Մովսեսը թույլ էր տալիս, որ եթե մեկն անզավակ մահանա, ապա նրա եղբայրը վերցնի նրա կնոջը և զավակ հասցնի մահացածի անունով: Սա երկրի ժառանգության համար էր արվում: Քարը կափարիչ է և նշանակում է, որ սատանան դժոխքի ելքը փակել էր և իր ունեցած իշխանությամբ հոգիներին պահում էր այնտեղ:

Եվ Հիսուս ասաց. «Այդ քարը մի կո՛ղմ դրեք» – Ի՞նչ կարիք կար քարը վերցնելու, երբ Նրա հրամանով դժոխքը մեռածին դուրսովեց: Այդ փոքր քարի համար Իր բերանով Նա է օգնություն խնդրում տկար մարդկանցից, Ումից դողում է երկիրը, և հալվում են քարերը: Սակայն Նա օգնության համար չի ասում, այլ դրանով նրանց հարության վկա է դարձնում, որպեսզի հրեաները, քարը վերցնելով, իրենց աչքերով նայեն գերեզմանի մեջ, ու գարշահոտությունը հասնի նրանց ռունգներին, և նրանց աչքերն ու թիկունքը վկայեն, որ ճանաչեցին այդ վեմը: Սա արվեց ժխտող հրեաների համար, որ եթե անգամ ուրանան հրաշքը, ապա նրանց ձեռքերը հանդիմանեն նրանց թերահավատությունը: Որովհետև Տերը գիտեր նրանց չարանախանձ բնույթը և դրա համար զգուշանում էր ամեն առումով:

Դարձյալ` վեմը ծանրալուծ սատանան է` մեղքերի պահակը, ով մահվան իշխանությամբ արգելելով պահում էր բազում մեղավորների: Տերը վերցնում է դևերի բռնակալության վեմը, որպեսզի մարդիկ հեշտությամբ բարձրանան մեղքերից Քրիստոսի գալստից հետո: Նա, Ով հարություն է տալիս մեռածներին և ետ դարձնում նրանց մեջ կենդանության շունչը, կարող էր բացել նաև գերեզմանը և մի կողմ գցել վեմը, մանավանդ որ ասաց աշակերտներին. «Եթե մանանեխի հատիկի չափ հավատ ունենաք, այս լեռանը կասեք` տեղափոխվի՛ր այստեղից այնտեղ, և կտեղափոխվի. և որևէ բան ձեզ համար անհնարին չի լինի» (Մատթ. ԺԷ 19): Մանավանդ որ, խաչի վրա լինելով Իր ձայնով պատռեց վեմերը և գերեզմանները: Սրանով Տերը նաև հրամայում է հեթանոսներին թիկունքից մի կողմ գցել անհավատության վեմը:

Մարթան` մեռածի քույրը, Նրան ասաց. «Տե՛ր, հիմա արդեն նեխած կլինի, քանի որ չորս օրվա է» – Նեխած հոտը գալիս է մեռելներից, իսկ Աստծուն հասնում է մեր մեղքերի գարշահոտությունը: Մարդկային ցեղը մարմնավոր ու հոգևոր մեղքերի պատճառով ամբողջովին նեխել ու հոտել էր` ըստ մարգարեի խոսքի. «Նեխեցին և փտեցին իմ վերքերը» (Սաղմ. ԼԷ 6):

Սա դեռ բավական չէր, մի վիմաքար էլ դրվել էր նրանց պարանոցի վրա, իսկ հեթանոսների թիկունքին դրվել էին նաև կռամոլության ծառայությունները, և նրանք ծածկվել էին անգիտության խավարով, որպեսզի չծագի աստվածգիտության լույսը նրանց սրտում: Սակայն Տերը չգարշեց ու երես չդարձրեց մեզանից, այլ Իր անուշահոտությամբ համեմեց մարդկանց անհամությունը:

Չորսօրյա ասելն այն խորհուրդն ունի, որ չորս նյութից գոյացած մարդու մարմինը չարի խաբեությամբ ամբողջովին ապականվել էր, և չկար կենդանության որևէ նշույլ:

Հիսուս նրան ասաց. «Քեզ չասացի՞, եթե հավատաս, կտեսնես Աստծու փառքը» – Հավատից էր բուսնելու մարդկային անապական կյանքը, բուրելու կենդանության անուշ հոտը, և հայտնվելու Աստծու փառքը: Հավատն է բոլոր զարկված մարմինների անուշացնող աղը, հավատը նաև թափանցիկ լույս է կուրացած աչքերի ու ձայն` խլացած ականջների համար:

Երբ քարը վերցրին:Մինչ վեմի վերցվելը Ղազարոսը գերեզմանում արդեն հարություն էր առել:

Հիսուս աչքերը վեր բարձրացրեց ու ասաց:Հիսուս մինչ աչքերը վեր բարձրացնելը տեսնում էր Հորը:

Հա՛յր, գոհություն եմ տալիս Քեզ, որ Ինձ լսեցիր:Հորը կանչելով` Ծնողի հետ Իր համակամությունը և մեր փրկության կամակից լինելն է ցույց տալիս: Հորից Իր բնությամբ էր գոհանում` ըստ այս խոսքի. «Գոհություն եմ հայտնում Քեզ, Հա՛յր, Տե՛ր երկնքի և երկրի, որ ծածկեցիր այս բանն իմաստուններից ու գիտուններից և հայտնեցիր մանուկներին» (Մատթ. ԺԱ 25):

Մինչ ձայնով կանչելը Հայրը լսեց Նրան:

Ամեն ժամ լսում ես Ինձ:Տերը Հայրոսի դստերը հարություն տվեց մեռելներից` առանց աղաչելու, Հորը կանչելու ու երկինք նայելու, այլ միայն նայեց մեռածին ու ասաց. «Աղջի՛կ, դո՛ւ, քե՛զ եմ ասում, վե՛ր կաց» (Մարկ. Ե 41):

Նմանապես և Նային քաղաքում, ուր մեծ բազմություն իր հավաքված, Նրան ոչ ոք չթախանձեց, և ոչ էլ Նա Հորը կանչեց, այլ միայն ձեռքը երկարացրեց դեպի դագաղը, և մեռածը կենդանացավ: Սրանցով Տերը ցույց տվեց Իր աստվածային զորությունը, իսկ այստեղ Հորը կանչելով` Իր սերն ու Հոր հետ միակամությունն է ցույց տալիս:

Սա անում եմ շուրջս կանգնած այս ժողովրդի համար:Ինքն է մեկնում բացաորում Իր խոսքը, որովհետև Աստված այնքան չի նայում Իր պատվին, որքան մեր փրկությանը: Որովհետև երբ Իրեն Աստծուն հավասար էր ցույց տալիս և մեղքերը ներում, հրեաները Նրան հայհոյիչ ու դիվահար էին կոչում: Իսկ ովքեր Նրա շուրջն էին, Նրան որպես Հորը հավասար ու մեռելներին հարություն տվող էին ընդունում:

Որպեսզի հավատան, որ Դո՛ւ Ինձ ուղարկեցիր:Հրեաները Հիսուսին Հորը հակառակ եղող ու հայհոյիչ էին համարում: Այստեղ Տերը Հորը կոչում է գործակցության, հավատացյալներին հաստատելու և անհավատներին հանդիմանելու համար, ցույց տալով, որ Հայրը գործակից չի լինի նրան, ով հակառակ է Իրեն:

Երբ Հիսուս այս ասաց, բարձր ձայնով աղաղակեց և ասաց:Աղաղակեց, որպեսզի բոլորի ականջներն ու աչքերը դեպի Իրեն դարձնի: Ապա հեռացավ գերեզմանից տասներկու կանգուն և առանց մեռածին մերձենալու, փոխանակ ձեռքը մեկնելու` ձայնը սաստկացրեց: Տերը ձայնով մտավ գերեզման, բռնեց Ղազարոսի ձեռքից և մեռածի գարշահոտությունը փոխեց անուշահոտության` մեռելին կենդանացնելով:

Քրիստոսի ձայնն աստվածային զորությամբ բանսարկուի ձեռքից վերցրեց Ղազարոսի հոգին ու այն կապեց նրա մեռած մարմնին: Տերն այս անգամ Իր ձեռքով մարդ չստեղծեց, ինչպես արարչության օրը, այլ կանչեց սոսկ անունով, և Ղազարոսը փութով դուրս ելավ: Քանի որ ձայները մեռելի զգայարանների վրա չեն ազդում, դրա համար Տերը աստվածային հրամանի ձայնով ազդեց ներկաների լսողության վրա, որպեսզի հայտնապես երևա ու Նրա հրամանով մեռելը դուրս եկավ գերեզմանից:

Ղազարո՛ս, վե՛ր կաց, դո՛ւրս արի – Շատ մեռածներ էին դրված գերեզմանում, բայց այստեղ միայն մեկին պետք էր դուրս կանչել: Եթե Տերն առանց անունը տալու կանչեր, ապա մեռածներից ո՞վ կիմանար, թե որը պետք է դուրս գա: Շատ Ղազարներ կային այնտեղ, սակայն Նա միայն մեկին կանչեց, նրան, ում սիրում էր, Մարիամի ու Մարթայի եղբորը, ովքեր իրենց աղաչանքներով դիմեցին Հիսուսին, և այժմ միայն այս Ղազարոսը դուրս եկավ, որպեսզի նրանով այլոց համար հույս լինի: Եթե անունով չկանչեր Ղազարոսին, ապա Քրիստոսի ձայնի զորությունը կքանդեր բոլոր գերեզմանները: Հիսուս ուրիշի անունով չկանչեց մեռածին, այն դեպքում, երբ մարգարեները Տիրոջ անունով էին կանչում, իսկ առաքյալ ները` Հիսուս Քրիստոսի անունով, որովհետև նրանք ծառաներ էին, իսկ Հիսուս Տերն է և Իր հզոր ու իշխանական ձայնով է տալիս հրամանը:

 Դո՛ւրս արի – Տերն Իր կենարար ձայնով ազդարարում է մեզ. «Դո՛ւրս արի քո արգելավայրից»: Ըստ որում նաև Պողոսը` Տարսոնյան փողն է գոչում. «Վեր կաց, դո՛ւ, որ ննջում ես, կանգնի՛ր մեռելների միջից, և Քրիստոս պիտի լուսավորի քեզ» (Եփես. Ե 14):

Այստեղ Տերն աստվածաբար լուծարում է մահվան իշխանությունը և նրանով բռնվածին հոգով ու մարմնով կենդանացնում: Ինչպես ասաց. «Թող ջրերն արտադրեն կենդանի շունչ ունեցող զեռուններ» (Ծննդ. Ա 20), և դրանք ասելուն պես եղան, այդպես էլ գերեզմանին հրամայեց:

Երբ բացվում են գերեզմանի դռները, սատանան ականջ է դնում` իմանալու, թե այդ ով է ավելանում իր մեռելներին: Նա բոլոր մեռելներին պահում էր դժոխքում և չէր կարծում, որ որևէ մեռել կարող է դուրս գալ նրա դռնից ու ազատվել կապանքներից: Նա իր ձեռքի տակ ուներ և՛ հեթանոսներ, և՛ հրեաներ, նաև թագավորներ ու իշխաններ, մեծամեծներ ու զորավարներ, նախահայրեր ու նահապետներ, քահանաներ ու մարգարեներ, ազնվականներ ու ռամիկներ: Այդտեղ էին կապված բոլոր գովելիներն ու երևելիները` Ադամը, Սեթը, Նոյը, Աբրահամը և ուրիշները:

Սատանան վստահ էր, որ բոլոր նրանք, ովքեր գալիս են այստեղ, այլևս չեն ելնելու, և ամենևին չէր կարծում, որ մեռելներից որևէ մեկը կելնի իր բանտից: Իսկ երբ մեր Տերն Իր մեծ ձայնով կանչեց մեռելին ու ասաց. «Ղազարո՛ս, վե՛ր կաց, դո՛ւրս արի», մեռելը զորացավ: Տիրոջ ձայնը Ղազարոսին կենդանություն տվեց, և նա ընդառաջ գնաց Աստծու Որդուն: Մահն այս տեսնելով ապշեց, սկսեց սարսելով դողալ և զարմացած ասաց. «Սա ո՞վ է, որ կամենում է դուրս ելնել ու պրծնել իմ բանտից: Ա՛յ քեզ չքնաղ ու զարմանալի նորություն. մեռելը դուրս է գալիս իմ ապարանքից: Միգուցե մեռած չէ, իսկ ես նրան մեռած կարծեցի: Տեսքը կարծես մեռածի է, սակայն ընթացքը` կենդանի եղողի: Կապված է երիզներով ու դեմքը ծածկված վարշամակով, սակայն ընթանում է ազատի նման: Սա կարծես Ղազարոսն է, սակայն ընթացքն օտար մեկինն է, և ո՞վ է` չգիտեմ: Այդ ո՞վ է լսել ու տեսել, որ մեռելը հոտելուց հետո կենդանանա, և կապվածն ու պատանվածը գնա. ո՛չ ոք: Սրան արգելելը մեծ ահ է ինձ համար, գուցե այստեղ մտնի Նա, Ով կանչեց սրան: Եթե ես սրան արգելեմ, վախենում եմ, որ այստեղ կգա սրան Կանչողը և առհասարակ մեծ ավար կառնի դժոխքիս բոլոր սենյակներից: Չեմ համարձակվում արգելել, գուցե մեկ անգամ ևս ձայն տա սրան և ամբողջովին քանդելով իմ ամրոցը` հիմքից ավերի: Եթե սրան կրկին կանչի Իր ձայնով, ո՞վ կկանգնի Նրան հակառակ: Գուցե հաջորդ անգամ լսելով Նրա ձայնը` բոլոր նրանք, ովքեր իմ ապարանքում` իմ ձեռքի տակ են, դուրս գան այստեղից, որովհետև Նրա մեկ ձայնից սարսռաց իմ անձը, և իմ լեգեոնները սասանվեցին: Եթե Նա կրկնի Իր հրամանը, ապա սարսուռով կսասանի դժոխքի բարապաններին ու այն կկործանի հիմքից: Թողնեմ, թող սա դուրս գա, որովհետև մեկ մեռելի պակասելով չեմ աղքատանա»:<